Ελλάδα, εδώ όπου γεννήθηκε η δημοκρατία και από τότε ζει και… επιβιώνει μέσα σε κύματα και δυσκολίες. Ωστόσο, όταν οι πολίτες από όλη την Ευρώπη συμμετέχουν στη διαμόρφωση πολιτικών μέσω μιας Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών, οι Έλληνες καταλαμβάνουν τις χαμηλότερες θέσεις συμμετοχής. Ή τουλάχιστον έτσι λέει το αφήγημα μέχρι σήμερα.
Οι Ευρωπαϊκές Πρωτοβουλίες Πολιτών (ΕΠΠ) είναι ένας θεσμός που επιτρέπει σε πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προσκαλέσουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει νομοθεσίες πάνω σε κρίσιμα θέματα και να συγκεντρώσουν δηλώσεις υποστήριξης (υπογραφές) μέσω ενός επίσημου ιστοτόπου.
Αυτές οι υπογραφές αποτελούν το βασικό κριτήριο επιτυχίας ή αποτυχίας μιας ΕΠΠ μιας και απαιτούνται τουλάχιστον ένα εκατομμύριο (1.000.000) υπογραφές που θα προέρχονται από τουλάχιστον επτά (7) κράτη-μέλη της ΕΕ, με αντίστοιχα ελάχιστα όρια ανά κράτος π.χ. 14.805 υπογραφές για την Ελλάδα.
Από τις πιο πρόσφατες και μάλλον πιο επιδραστικές τέτοιες πρωτοβουλίες ήταν η ΕΠΠ «My Voice, My Choice: υπέρ των ασφαλών και προσβάσιμων αμβλώσεων» (citizens-initiative.europa.eu) η οποία καταχωρήθηκε τον Απρίλιο του 2024, ολοκλήρωσε με επιτυχία τη συλλογή υπογραφών τον επόμενο Απρίλιο του 2025 και έπειτα από την απαραίτητη επιβεβαίωση των υπογραφών παρουσιάστηκε επίσημα στο Ευρωκοινοβούλιο τον Δεκέμβριο του 2025.
Στο «My Voice, My Choice» η Ελλάδα συνεισέφερε 43.214 υπογραφές, ξεπερνώντας το απαιτούμενο όριο της εκστρατείας κατά 192%, μια από τις ισχυρότερες «εθνικές» επιδόσεις σε ολόκληρη την εκστρατεία. Την ίδια χρονιά, η συμμετοχή των Ελλήνων ψηφοφόρων στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατέρρευσε από το 58,69% το 2019 στο 41,24% το 2024, για πρώτη φορά κάτω από τη βάση του 50%. Ίδια χρονιά, ίδια χώρα, τελείως διαφορετικά αποτελέσματα.
Η επίδοσή της Ελλάδας στις ΕΠΠ
Από το 2011 οπότε και θεσμοθετήθηκαν οι ΕΠΠ, μόλις δώδεκα (12) από τις εκατόν είκοσι εννέα (129) Ευρωπαϊκές Πρωτοβουλίες Πολιτών έχουν ξεπεράσει το όριο του ενός εκατομμυρίου υπογραφών και έχουν λάβει επίσημες απαντήσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η επίδοση της Ελλάδας σε αυτές τις δώδεκα ποικίλλει σημαντικά:
- -Ένας από μας (2012): 52.977 υπογραφές, 321% του ορίου. Μια πρωτοβουλία για τη «νομική προστασία της αξιοπρέπειας, του δικαιώματος στη ζωή και της ακεραιότητας του κάθε ανθρώπου από τη σύλληψη» που ζητούσε «τον τερματισμό της χρηματοδότησης από την ΕΕ για δραστηριότητες που περιλαμβάνουν την καταστροφή ανθρώπινων εμβρύων»
- -My Voice, My Choice: υπέρ των ασφαλών και προσβάσιμων αμβλώσεων (2024): 43.214 υπογραφές, 292% του ορίου. Μια εκστρατεία για πρόσβαση σε ασφαλείς αμβλώσεις με χρηματοδότηση από την ΕΕ.
- -Η ύδρευση και η αποχέτευση είναι ανθρώπινο δικαίωμα! Το νερό είναι δημόσιο αγαθό, όχι εμπόρευμα! (2012): 33.220 υπογραφές, 201% του ορίου. Η πρώτη επιτυχημένη ΕΠΠ στην ιστορία του θεσμού, απαιτούσε να αναγνωριστεί το νερό ως ανθρώπινο δικαίωμα και να εξαιρεθεί από την απελευθέρωση της αγοράς.
- -Fur Free Europe (Ευρώπη χωρίς γούνες) (2022): 16.713 υπογραφές, 113% του ορίου. Ένα κάλεσμα για την απαγόρευση της εκτροφής γουνοφόρων ζώων σε ολόκληρη την ΕΕ.
- -Σταματήστε την πρακτική αφαίρεσης πτερυγίων – Σταματήστε το εμπόριο (2020): 16.777 υπογραφές, 106% του ορίου. Μια εκστρατεία για τον τερματισμό του εμπορίου πτερυγίων καρχαρία.
Σε τέσσερις άλλες, η Ελλάδα είχε επίδοση κάτω από το 20% του ορίου της:
- -Πολιτική συνοχής για την ισότητα των περιφερειών και τη διατήρηση των ιδιαίτερων πολιτιστικών χαρακτηριστικών τους (2019): 114 υπογραφές, 0,72% του ορίου. Μια πρωτοβουλία που ζητούσε από την ΕΕ να δώσει ιδιαίτερη προσοχή σε πολιτιστικά διακριτές περιοχές.
- -Απαγόρευση γλυφοσάτης και προστασία των πολιτών και του περιβάλλοντος από τα τοξικά φυτοφάρμακα (2017): 1.094 υπογραφές, γύρω στο 7% του ορίου. Μια εκστρατεία για την απαγόρευση των ζιζανιοκτόνων με βάση τη γλυφοσάτη.
- -Σταματήστε τη ζωοτομία (2012): 1.952 υπογραφές, 12% του ορίου. Ένα κάλεσμα για τη σταδιακή κατάργηση των πειραμάτων σε ζώα.
- -Minority SafePack – Ένα εκατομμύριο υπογραφές για την πολυμορφία στην Ευρώπη (2020): 2.888 υπογραφές, 18,34% του ορίου. Ένα πακέτο προτάσεων για ισχυρότερη προστασία των εθνικών και γλωσσικών μειονοτήτων.
Το χάσμα μεταξύ της καλύτερης επίδοσης της Ελλάδας (321%) και της χειρότερης (0,72%) είναι τεράστιο. Μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι δεν απουσιάζουμε από τη διαδικασία των ΕΠΠ αλλά σίγουρα είμαστε επιλεκτικοί.
Εμπόδια
Κενό Ενημέρωσης
Η πιο απλή εξήγηση είναι ότι οι περισσότεροι Έλληνες δεν γνωρίζουμε ότι υπάρχει η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών ως θεσμός και μαθαίνουν για αυτή παρά μόνο στο στο πλαίσιο μιας καμπάνιας.
Το Ευρωβαρόμετρο παρακολουθεί την ενημέρωση για την ΕΠΠ στα κράτη μέλη. Τα επίπεδα ενημέρωσης στην Ελλάδα ήταν ιστορικά από τα χαμηλότερα στην ΕΕ. Μια έρευνα του 2024 διαπίστωσε ότι η ενημέρωση κυμαίνεται από 15% στη Σλοβακία έως 44% στη Μάλτα, με την Ελλάδα να βρίσκεται μεταξύ των χωρών με την χαμηλότερη ενημέρωση για την έννοια της ΕΠΠ.
Ταυτόχρονα, Η βάση δεδομένων που δημιουργήθηκε για αυτήν την ανάλυση καλύπτει 233 ελληνικά μέσα ενημέρωσης. Από το 2012 μέχρι σήμερα, λιγότερα από 30 από αυτά έχουν καλύψει ποτέ μια ΕΠΠ μέσω της αρθρογραφίας τους.
Γλώσσα
Η διαδικασία της ΕΠΠ λειτουργεί κυρίως στα αγγλικά. Ο ιστότοπος της Επιτροπής είναι διαθέσιμος σε όλες τις γλώσσες της ΕΕ, αλλά στην πράξη το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας μιας καμπάνιας γίνεται στα Αγγλικά. Για να συμμετάσχει ουσιαστικά ένας/μία Έλληνας-ίδα πολίτης-ισσα σε μια ΕΠΠ πέρα από την υπογραφή, χρειάζεται ευχέρεια στα αγγλικά. Αυτό αποκλείει ένα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού, ιδιαίτερα τους μεγαλύτερους σε ηλικία πολίτες ή όσους βρίσκονται εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων. Αντίθετα, όταν υπάρχει κάποιος τοπικός σύνδεσμος στα ελληνικά, τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά: για το «My Voice, My Choice» η δημοσιογράφος Αναστασία Γιάμαλη λειτούργησε ως πρέσβειρα που ενεργοποίησε κοινά στην Ελλάδα μέσω της τηλεόρασης και του Instagram.
Εμπιστοσύνη στους Θεσμούς
Πολλοί πιστεύουν ότι η ελληνική οικονομική κρίση (2010-2018) κατέστρεψε την εμπιστοσύνη στους θεσμούς της ΕΕ και ότι αυτή η δυσπιστία εξηγεί τη χαμηλή συμμετοχή στις ΕΠΠ. Ωστόσο, τα δεδομένα του Ευρωβαρόμετρου της Άνοιξης του 2024 δεν συμφωνούν με αυτή την άποψη:
- -Εμπιστοσύνη των Ελλήνων στην ΕΕ: 45%, αυξημένη κατά 6 ποσοστιαίες μονάδες από την προηγούμενη έρευνα.
- -Μέσος όρος εμπιστοσύνης στην ΕΕ (συνολικά): 49%
- -Εμπιστοσύνη των Ελλήνων στην κυβέρνηση της χώρας: 26%.
- -Μέσος όρος εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση της χώρας (συνολικά): 33%
Οι Έλληνες φαίνεται να εμπιστευόμαστε την ΕΕ περισσότερο από την ίδια μας την κυβέρνηση. Το χάσμα στην Ελλάδα (19 μονάδες) είναι ευρύτερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (16 μονάδες). Η κρίση όντως κατέστρεψε την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, αλλά κατέστρεψε την εμπιστοσύνη στους ελληνικούς θεσμούς περισσότερο από ό,τι στους ευρωπαϊκούς. Αυτό σημαίνει ότι το εμπόδιο για τη συμμετοχή στις ΕΠΠ μάλλον δεν είναι η εχθρότητα προς οτιδήποτε προέρχεται από την ΕΕ.
Σχετικότητα του Ζητήματος
Ο ισχυρότερος παράγοντας πρόβλεψης της ελληνικής δέσμευσης στις ΕΠΠ είναι το εάν η πρωτοβουλία αφορά μια ανησυχία για την οποία οι Έλληνες ήδη ενδιαφέρονται:
Για παράδειγμα, η ιδιωτικοποίηση του νερού ήταν μια ζωντανή πολιτική συζήτηση στην Ελλάδα όταν ξεκίνησε η πρωτοβουλία Right2Water. Το 2011, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε σχέδια για την ιδιωτικοποίηση της ΕΥΑΘ στη Θεσσαλονίκη ως μέρος των στόχων λιτότητας των προγραμμάτων διάσωσης. Το Σωματείο Εργαζομένων της ΕΥΑΘ, δήμοι και ομάδες πολιτών σχημάτισαν έναν ευρύ συνασπισμό ο οποίος κατάφερε και προσέλκυσε 218.002 ψηφοφόρους στο ανεπίσημο δημοψήφισμα τον Μάιο του 2014. Το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε αργότερα την ιδιωτικοποίηση παράνομη. Παράλληλα, το Right2Water συγκέντρωσε 33.220 υπογραφές στην Ελλάδα, φτάνοντας το 201% του ορίου του.
Τα αναπαραγωγικά δικαιώματα είναι ένα ζήτημα που πολώνει και κινητοποιεί αρκετό κόσμο στην Ελλάδα. Το «One of Us» (pro-life, «υπέρ της ζωής») συγκέντρωσε 52.977 υπογραφές, την υψηλότερη ελληνική συμμετοχή σε ΕΠΠ που έχει καταγραφεί. Το «My Voice, My Choice» (pro-choice, «υπέρ της επιλογής») συγκέντρωσε 43.214. Και τα δύο ξεπέρασαν τα όριά τους παρόλο που εκπροσωπούσαν αντίθετες θέσεις.
Τέλος, η καλή διαβίωση των ζώων έχει αυξανόμενη δημόσια υποστήριξη στην Ελλάδα. Το «Fur Free Europe» (112,89%) και το «Stop Finning» (106,38%) ξεπέρασαν και τα δύο τα όριά τους. Το “End the Cage Age” (57,16%) πλησίασε το όριο όσο λίγα.
Το μοτίβο είναι σταθερό: οι πολίτες της Ελλάδας φαίνεται ότι συμμετέχουμε σε ΕΠΠ που συνδέονται με τη ζωή μας και αδιαφορούμε για οτιδήποτε θεωρούμε ότι δεν έχει διακύβευμα.
Τελικά πότε υπογράφουμε;
Πέντε επιτυχημένες ΕΠΠ ξεπέρασαν το όριο στην Ελλάδα.
Οι διοργανωτές που θέλουν να κάνουν το ίδιο θα πρέπει να μελετήσουν σοβαρά τί λειτούργησε. Τα δεδομένα υποδεικνύουν τρεις παράγοντες:
Το ζήτημα πρέπει να έχει ήδη σημασία στην Ελλάδα και να αντιμετωπίζεται με ηθικούς όρους. Το «One of Us» και το «My Voice, My Choice» αντιπροσωπεύουν αντίθετες θέσεις για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα, αλλά και τα δύο μίλησαν σε ανησυχίες που ήδη συζητούμε στην Ελλάδα. Οι ΕΠΠ που εισάγουν νέα θέματα αντί να εντάσσονται σε υπάρχουσες δυναμικές σπάνια συγκεντρώνουν υπογραφές.
Η εκστρατεία πρέπει να έχει χειροπιαστό αίτημα και εμβέλεια στην ελληνική γλώσσα. Το «Right2Water» ρωτούσε αν το νερό πρέπει να είναι εμπόρευμα· το «Stop Finning» αν πρέπει να γίνεται εμπόριο πτερυγίων καρχαρία. Ξεκάθαρες ερωτήσεις ναι-ή-όχι.
Το «My Voice, My Choice» είχε επιπλέον Έλληνες διοργανωτές και υλικό στην ελληνική γλώσσα, το «Ban Glyphosate» όχι. Η διαφορά στη συλλογή υπογραφών είναι 292% έναντι 7%.
Ο συγχρονισμός πρέπει να συνδέεται με ευρύτερη κινητοποίηση και υπάρχοντα δίκτυα. Το «Right2Water» ξεκίνησε όταν η ιδιωτικοποίηση του νερού ήταν ένα φλέγον θέμα στην Ελλάδα με πλατιά κοινωνική συμμετοχή. Κάθε μία από τις πέντε επιτυχημένες ΕΠΠ είχε διοργανωτές ή υποστηρικτές με συνδέσεις στην κοινωνία και τα κινήματα. Δεν χτίστηκε καμία από αυτές από το μηδέν αλλά εντάχθηκαν σε υπάρχουσες δυναμικές.
Κατά την άποψη του γράφοντα, το «My Voice, My Choice» καθόρισε το νέο πρότυπο: σαφές ηθικό πλαίσιο, τοπικοί πρέσβεις με εμβέλεια στα μέσα ενημέρωσης και ένα ζήτημα που είναι ήδη υπαρκτό στη Ελληνική δημόσια σφαίρα. Οι διοργανωτές που αντιμετωπίζουν την Ελλάδα απλώς για την κάλυψη των κατώτατων ορίων θα συνεχίσουν να συγκεντρώνουν σχεδόν μηδενικές υπογραφές.
*O Σπύρος Τζώρτζης είναι οικονομολόγος και σύμβουλος σε θέματα επικοινωνίας και τεχνολογίας για οργανισμούς
