Σε μια πρόσφατη μελέτη, η Anthropic, η εταιρεία που δημιούργησε τον ψηφιακό βοηθό Claude, παραδέχτηκε ότι η υποτιθέμενη «αποκάλυψη της ανθρώπινης εργασίας» που προκαλείται από την τεχνητή νοημοσύνη δεν υφίσταται. Ωστόσο, ο συνιδρυτής της, Dario Amodei, είχε προβλέψει μια εργασιακή εκατόμβη, ικανή να εξαλείψει το 50% των βασικών θέσεων απασχόλησης μέσα σε λίγα χρόνια.
Η προφητεία προανήγγειλε μια εποχή στην οποία θα κυριαρχούσαν οι τεράστιες ανισότητες και οι μηχανές, οι οποίες θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να αντικαταστήσουν τις πιο σημαντικές ανθρώπινες δραστηριότητες. Η μελέτη εξισορροπεί αυτή τη δυστοπική πρόβλεψη, επισημαίνοντας ότι, από το 2022 έως σήμερα, δεν έχει παρατηρηθεί απότομη αύξηση της ανεργίας στους τομείς που είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στην αυτοματοποίηση. Το ποσοστό της πραγματικής χρήσης της τεχνολογίας παραμένει κάτω από τις θεωρητικές της δυνατότητες.
Ακόμα και ο Sam Altman της OpenAI έφτασε να υποβαθμίσει την ιδέα της «εργασιακής αποκάλυψης» και έχει αναγνωρίσει την ευθραυστότητα των προφητειών για το τέλος της απασχόλησης. Ο μύθος της πλήρους αντικατάστασης συγκρούστηκε με την πραγματικότητα των συντελεστών παραγωγής. Ως εκ τούτου, η αύξηση της παραγωγικότητας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης προχωρά με βραδύτερο ρυθμό σε σύγκριση με την έκρηξη της πληροφορικής τη δεκαετία του 1990. Αντιθέτως, τα κόστη των υποδομών και η κατανάλωση ενέργειας στα Data Center συνεχίζουν να αυξάνονται, ενώ τα κέρδη πασχίζουν να σταθεροποιηθούν.
Η σημερινή συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη αναπαράγει, σε παγκόσμια κλίμακα, την ανάλυση που είχαν ήδη επιχειρήσει το 2013 οι ερευνητές της Οξφόρδης Frey και Osborne, συγγραφείς μιας διάσημης μελέτης που προέβλεπε την κατάργηση του 47% των θέσεων εργασίας έως το 2030. Σε αντίθεση με τότε, σήμερα γίνεται λόγος για μια «αποκάλυψη» που θα πλήξει ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Πριν από δεκατρία χρόνια, η δραματική επίκληση διαψεύστηκε από τα γεγονότα. Παρόλα αυτά, το αφήγημα της «αποκάλυψης» έχει εξαπλωθεί, απομακρύνοντας τη συζήτηση από την κριτική ανάλυση των αιτιών της πανδημίας και παρερμηνεύοντας τις αιτίες των οικολογικών κρίσεων.
Σήμερα, το μηδενιστικό φορτίο αυτού του αφηγήματος ενισχύεται από τη στρατιωτικοποίηση της τεχνολογίας και από την ψυχωτική αφήγηση της εξουσίας που επαναλαμβάνεται στη γεωπολιτική. Ο διάλογος για την τεχνητή νοημοσύνη έχει πλέον μετατραπεί σε διάλογο πολέμου. Η ύψιστη μορφή της καπιταλιστικής αποκάλυψης, για να παραφράσουμε τον Ernesto De Martino*.
Παρόλο που το εγχείρημα είναι δύσκολο – όπως καταλάβαμε από τον «αποκαλυπτισμό» των τελευταίων ετών – συνιστάται να θέσουμε σε πλαίσιο την επιθυμία για καταστροφή που διαπερνά την τεχνητή νοημοσύνη, αποφεύγοντας να ακολουθήσουμε τόσο τις θεολογικές υποδείξεις των φασιστών της τεχνολογίας, όσο και τις υποδείξεις των δημοκρατών για μέτρα προστασίας, οι οποίοι επικαλούνται την «αποκάλυψη» για να την αποτρέψουν.
Ας παραμείνουμε μαρξιστές. Η νοημοσύνη των μηχανών είναι η αλλοτριωμένη και κατακερματισμένη μορφή της συλλογικής δραστηριότητας δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Η κατανόηση αυτής της διαλεκτικής σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να συμπεριφερόμαστε ως υπήκοοι και να ανακτήσουμε την κοινωνική συνεργασία που γεννά την επιθυμία για ουτοπία, μια επιθυμία που την κρατούν όμηρο οι προφήτες της «αποκάλυψης».
Στην ιστορία του καπιταλισμού, η εισαγωγή των μηχανών δεν αντικατέστησε ποτέ πλήρως την ανθρώπινη δραστηριότητα. Αν μη τι άλλο, είναι η συν-αιτία μιας αναδιάρθρωσης που ενέτεινε τον πολιτικό έλεγχο και την άντληση υπεραξίας. Οι άρχουσες τάξεις έχουν νομιμοποιήσει τη συγκέντρωση εξουσίας εναλλάσσοντας τον σουμπετεριανό μύθο** της «δημιουργικής καταστροφής» με τον μύθο της απελευθερωτικής αυτοματοποίησης. Κάθε τεχνολογική εξέλιξη πλαισιώθηκε και από μια «αποκαλυπτική» ρητορική που υπόσχεται μελλοντική αφθονία για να δικαιολογήσει την πειθαρχία, μετατρέποντας τις πολιτικές επιλογές σε υποτιθέμενους αδιαμφισβήτητους οικονομικούς νόμους.
Η παγκόσμια αλγοριθμική αρχιτεκτονική δεν έχει τίποτα το φυσικό, ούτε ταξιδεύει στον υπερουράνιο κόσμο. Αντίθετα, στηρίζεται στην υπόγεια και επισφαλή εργασία ενός αόρατου πλήθους σχολιαστών, συντονιστών και αξιολογητών της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η εκπαίδευση και η επεξεργασία των μοντέλων ανατίθενται συστηματικά από τον Παγκόσμιο Βορρά στις περιφέρειες του Παγκόσμιου Νότου: μέσα από πλατφόρμες microtasking, όπου εκατομμύρια εργαζόμενοι και χρήστες κατηγοριοποιούν εικόνες, φιλτράρουν και διορθώνουν κείμενα έναντι πενιχρών αμοιβών ή, σε κάθε περίπτωση, δωρεάν. Το παράδοξο είναι προκλητικό: η προπαγάνδα επικαλείται την εξαφάνιση του ανθρώπου, ενώ στην υλική πραγματικότητα ο άνθρωπος είναι ακριβώς το οργανικό γρανάζι χωρίς το οποίο η μηχανή θα παρέμενε ένα κενό κέλυφος.
Το τρομοκρατικό αφήγημα για το τέλος της ανθρωπότητας που θα προκαλέσει η ψηφιακή αυτοματοποίηση είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για να καλλιεργηθεί μια προληπτική καθήλωση. Η συνεχής καταστροφολογία δεν χρησιμεύει ούτε για να αποκαλύψει το μέλλον ούτε για να υποσχεθεί τη βασιλεία στους λίγους δίκαιους (οι δισεκατομμυριούχοι των Big Tech το έχουν ήδη εξασφαλίσει αυτό), αλλά μάλλον για να υποβαθμίζει τη ζωή σε μια κατάσταση παθητικότητας, έτοιμη να δεχτεί οποιαδήποτε απειλή προκειμένου να ξεφύγει από την κατάρρευση των πάντων.
Για ποιο τέλος του κόσμου μιλάμε; Το τέλος των υποτελών, των σκλάβων του κλικ, των παθητικών χρηστών πλατφορμών που εκτίθενται στις μαύρες τρύπες του νου και στις απροκάλυπτες διαδικασίες εκφασισμού. Η «εργασιακή αποκάλυψη» πιθανότατα δεν θα έρθει σύντομα. Από την άλλη πλευρά, βιώνουμε μια άλλη «αποκάλυψη» που πηγάζει από την εσωτερίκευση της πολιτικής υποτέλειας, η οποία μας εμποδίζει να φανταστούμε μια εναλλακτική λύση, μια «αποκάλυψη» που συρρικνώνει τη ζωή σε μια απλή διαχείριση της καθημερινής φρίκης. Η καταστροφή δεν βρίσκεται μπροστά μας, έχει ήδη επέλθει. Έχουμε στομάχια ικανά να την χωνέψουν και να την αποβάλουν ξανά για άλλη μια φορά.
* Ο Ερνέστο ντε Μαρτίνο ήταν Ιταλός ανθρωπολόγος, φιλόσοφος και ιστορικός θρησκειών. Η εθνογραφική του έρευνα εστίασε στη μελέτη της μαγείας, της λαϊκής θρησκευτικότητας και των παραδόσεων στη νότια Ιταλία. Ασχολήθηκε με την έννοια της «κρίσης της παρουσίας» (la crisi della presenza), εξηγώντας πώς οι πολιτειακοί και θρησκευτικοί μύθοι βοηθούν τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει υπαρξιακές και πολιτισμικές κρίσεις, καθώς και την απειλή του «τέλους του κόσμου». Έγραψε σημαντικά έργα όπως τα Sud e magia (Νότος και μαγεία) και La terra del rimorso (Η γη της τύψης / για τον ταραντισμό).
** Η «δημιουργική καταστροφή» είναι μια οικονομική έννοια που περιγράφει πώς οι νέες καινοτομίες και τεχνολογίες καταστρέφουν τις παλιές αγορές, τα παλιά επαγγέλματα και τις παλιές επιχειρήσεις, δημιουργώντας ταυτόχρονα καινούργιες. Τον όρο εισήγαγε ο Γιόζεφ Σουμπέτερ (1883-1950).
