Θετική ανάδραση και αποσύνθεση των συστημάτων. Ενώ μαίνεται παντού ο παράφρων πόλεμος, η φύση ετοιμάζεται να μας σαρώσει.
Μου φαίνεται ότι στην τρέχουσα δημόσια συζήτηση, αποφεύγουμε να εξάγουμε τα (προφανή) συμπεράσματα των όσων πλέον γνωρίζουμε για την εξέλιξη του κλίματος, της ανθρώπινης ιστορίας και της τεχνολογίας, λόγω ενός διπλού (ανομολόγητου) αισθήματος ντροπής.
Πρώτα από όλα, της (ηθικής) ντροπής που πηγάζει από το γεγονός ότι παραιτηθήκαμε από τον αγώνα ενάντια στο απάνθρωπο επειδή η αντίσταση μάς φαίνεται μάταιη.
Αλλά και λόγω της πνευματικής ντροπής που νιώθουμε όταν πρέπει να πούμε κάτι που ήδη γνωρίζουν όλοι, ακόμα κι αν όλοι προσποιούνται ότι το αγνοούν: ότι η ανθρώπινη ζωή έχει γίνει τόσο μίζερη και στερημένη από κάθε απόλαυση και φιλία, ώστε η εξαφάνισή της — που γνωρίζουμε ότι επίκειται- αποτελεί τη μόνη (ανομολόγητη) ελπίδα μας.
Θετική ανάδραση…
Αν το δάσος ζήσει,
θα ζήσω κι εγώ.
Αν το δάσος πεθάνει,
θα πεθάνω κι εγώ.
ΘΕΛΟΥΜΕ ΜΙΑ ΒΙΑΙΗ ΦΥΣΗ
ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟΝ ΝΕΚΡΟ ΑΝΘΡΩΠΟ
(Bosco Ospizio, Ρέτζιο Εμίλια*)
_____________
Η 4η Ιουλίου υποτίθεται ότι θα ήταν ημέρα εορτασμού για την 250ή επέτειο της εθνικής οντότητας που οδηγεί την ανθρωπότητα προς ένα φρικτό τέλος. Ωστόσο, οι εορτασμοί ναυάγησαν εξαιτίας του καύσωνα. Στην Ουάσινγκτον, είχε προγραμματιστεί στρατιωτική παρέλαση, η οποία ακυρώθηκε λόγω των πολύ υψηλών θερμοκρασιών.
Τις επόμενες εβδομάδες, ο καπνός από τις δασικές πυρκαγιές στον Καναδά σκέπασε το Τορόντο και πολλές άλλες πόλεις στην Ανατολική Ακτή.
Το καλοκαίρι του 2026 επιβεβαιώνει την μη αναστρέψιμη κλιματική καταστροφή, η οποία πολύ σύντομα θα καταστήσει αδύνατη τη ζωή σε μεγάλο μέρος της γης.
Οι παρατηρήσεις από το διάστημα δείχνουν ότι η φωτεινότητα της επιφάνειας της Γης μειώνεται. Όταν τη βλέπει κανείς από μακριά, η Γη φαίνεται, σταδιακά, πιο σκοτεινή. Οι επιστήμονες εξηγούν ότι αυτό αποτελεί ένδειξη μιας ταχείας και ανησυχητικής μείωσης της albedo (λευκαύγεια) της Γης, δηλαδή της ανακλαστικής ικανότητας της επιφάνειας του πλανήτη.
Αντανακλώντας λιγότερο ηλιακό φως, η Γη απορροφά περισσότερη ενέργεια – κυρίως στους ωκεανούς – και έτσι επιταχύνει την άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Αυτό το φαινόμενο της σκίασης λειτουργεί ως ένας απρόβλεπτος και ισχυρός ενισχυτής της κλιματικής αλλαγής. Η θερμότητα λιώνει τον πάγο. Κατά συνέπεια, η ανακλαστικότητα μειώνεται, η Γη θερμαίνεται περαιτέρω, η θερμότητα λιώνει ακόμη περισσότερο πάγο, και ούτω καθεξής.
Αυτό ονομάζεται θετική ανάδραση. Όταν ένας λέβητας φτάσει σε μια υπερβολικά υψηλή θερμοκρασία, ο θερμοστάτης θα πρέπει να σβήσει τη φλόγα. Αλλά, αν ο θερμοστάτης τα έχει παίξει, η φωτιά εντείνεται όσο αυξάνεται η θερμοκρασία. Αυτό σημαίνει ότι είμαστε παγιδευμένοι. Από όσο γνωρίζουμε, η ασταμάτητη θέρμανση της Γης είναι προορισμένη να καταστήσει τον πλανήτη ακατοίκητο στη διάρκεια της ζωής μας.
Είναι κατανοητό ότι η αναπαραγωγή σταματά παντού, όπως σε μια (όχι και τόσο καλή) ταινία του Alfonso Cuaron, που βασίζεται σε ένα μυθιστόρημα της P.D. James, Children of Men.
Οι θεολόγοι κάποτε μιλούσαν για το «katechon» (κατέχον) για να ορίσουν μια δύναμη ικανή να διατηρήσει τις οντότητες εν αναμονή του «eschaton» (έσχατον).
Το «κατέχον» είναι η δύναμη που συγκρατεί από την τελική κατάρρευση όλα όσα υπάρχουν. «Η δύναμη, που συγκρατεί, εμποδίζει την ανομία να ξεδιπλωθεί με όλη την καταστροφική δύναμή της, προκειμένου να προστατεύσει τη γη ενόψει της έλευσης του Υιού του Ανθρώπου». (Francesca Monasteri: Katechon, Bollati Boringhieri, 2023, σελ. 13)
Το «κατέχον» είναι η δύναμη που εμποδίζει τον κόσμο να διαλυθεί στο χάος, συγκρατώντας τις αντίθετες δυνάμεις για να αποφευχθεί η αποσύνθεση.
Στην εκδοχή που πρότεινε ο Παύλος της Ταρσού, αυτή η δύναμη είναι θεολογικής φύσεως, αλλά στη σύγχρονη εποχή είχαμε μάθει να αναγνωρίζουμε το «κατέχον» σε εκείνο το σύνολο των φυσικών δυνάμεων, των τεχνικών μέσων και των πολιτικών θεσμών που χρησίμευαν ως ένα τεχνικό και πολιτικό αντίβαρο ικανό να μετριάσει τις ακραίες επιπτώσεις που προκαλούνται από τον «πολιτισμό».
Όπως η Φύση διέθετε μηχανισμούς, σαν την λευκαύγεια, για να μετριάσει την υπερβολική θερμότητα, έτσι και το διεθνές δίκαιο στόχευε στον περιορισμό των υπερβολών της στρατιωτικής επιθετικότητας.
Οι φυσικοί το ονομάζουν «αρνητική ανάδραση»: σε ένα δυναμικό σύστημα, η αρνητική ανάδραση στοχεύει στην αποκατάσταση της ισορροπίας κάθε φορά που το σύστημα αποσταθεροποιείται από εξωτερικούς ή εσωτερικούς παράγοντες. Στην περίπτωση των ζωντανών οργανισμών (όπως το ανθρώπινο σώμα ή το κοινωνικό σώμα), χρησιμοποιείται ο όρος «ομοιόσταση» για να περιγράψει τη συνεχή διαδικασία αποκατάστασης της ισορροπίας μέσω μιας αντίδρασης που αναχαιτίζει την αποσταθεροποιητική δύναμη της εντροπίας.
Η σταθερότητα ενός δυναμικού συστήματος επιτυγχάνεται χάρη σε ένα σύνολο αρνητικών αναδράσεων.
Αντιθέτως, η θετική ανάδραση (ή ανάδραση αυτοενίσχυσης) είναι μια διαδικασία το αποτέλεσμα της οποίας ενισχύει την αποσταθεροποίηση, και επιταχύνει την διαταραχή. Στη θετική ανάδραση, ο αντίκτυπος μιας διαταραχής στο σύστημα συνεπάγεται αύξηση της διαταρακτική δράσης.
Η πολιτική τρέλα του αιώνα μας είναι ουσιαστικά αυτή: η επικράτηση της θετικής ανάδρασης έναντι της αρνητικής ανάδρασης, η οποία με θεολογικούς όρους θα μπορούσε να οριστεί ως η εξάλειψη του «κατέχοντος».
Ο φασισμός (και ο φανατισμός γενικότερα) βασίζεται στην ιδέα ότι, όταν η κατάσταση επιδεινώνεται εξαιτίας των επιθετικών πολιτικών μέτρων, η θεραπεία συνίσταται σε ακόμη πιο επιθετικά πολιτικά μέτρα. Οι φασίστες είναι εκείνοι που πιστεύουν ότι ο περαιτέρω εξορυκτισμός θα θεραπεύσει τις επιπτώσεις του παρελθόντος εξορυκτισμού και ότι η μεγαλύτερη αγριότητα θα υποτάξει τις ψυχοπολιτικές ενέργειες που εξαπέλυσε η ίδια αγριότητα.
Για πολύ καιρό, εμείς οι Μαρξιστές πιστεύαμε ότι ο Καπιταλισμός θα οδηγούσε τελικά σε μια ανώτερη μορφή πολιτισμού (τον σοσιαλισμό) επειδή αυτό ήταν αναμενόμενο στην πορεία της σύγκρουσης μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου. Αλλά ο καπιταλισμός αντί να αποδεχτεί την εξέλιξη προς μια κοινωνία ισότητας, προτίμησε να εξαπολύσει τις δυνάμεις του χάους: τον εθνικισμό, τον φασισμό και τον πόλεμο.
Στη σύγχρονη εποχή, όταν η Λογική διεκδικούσε τον ρόλο της διακυβέρνησης των ανθρώπινων παθών και των αντικρουόμενων συμφερόντων, το δίκαιο χρησίμευε ως μια δύναμη ικανή να διατηρεί την τάξη και να αποτρέπει την κοινωνία από την αυτοκαταστροφή.
Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τον ρόλο του διεθνούς δικαίου στις σχέσεις μεταξύ αντιμαχόμενων χωρών και γεωπολιτικών συνασπισμών: ο στόχος της κρατικής πολιτικής δεν ήταν να επιβάλει τη Λογική στις ανθρώπινες υποθέσεις – ή να θεμελιώσει μια τάξη ειρηνική, χωρίς συγκρούσεις – αλλά να λειτουργήσει, μάλλον, ως μηχανισμός αρνητικής ανάδρασης. Ενεργοποιούσε τους πολιτικούς και διπλωματικούς μηχανισμούς που ήταν ικανοί να φέρουν τις αντίπαλες δυνάμεις πίσω στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, αποκαθιστώντας έτσι μια συγκεκριμένη τάξη (ασταθή και προσωρινή, πλην όμως λειτουργική) εντός του διεθνούς συστήματος.
_____________
Ένα άρθρο των Giorgio Cesarale και Matteo Pasquinelli ανασυνθέτει την εξέλιξη της έννοιας του Katechon και από αυτή την οπτική γωνία ασκεί κριτική τις ιδεολογικές θέσεις του Peter Thiel:
«He regards «woke» culture as a katechontic power that causes stagnation. He also includes the Club of Rome and its Limits to Growth report in this «culture of stagnation.»
_____________
… και αποσύνθεση
Η τρέχουσα φάση της αποσύνθεσης μπορεί να περιγραφεί ως εξής: μετά την απενεργοποίηση των μηχανισμών αρνητικής ανάδρασης (διεθνές δίκαιο, έλεγχος ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ρύθμιση των εξοπλισμών, ρύθμιση των συγκρούσεων στην αγορά εργασίας, ρύθμιση των χρηματοπιστωτικών αγορών κ.λπ.), οι διαδικασίες θετικής ανάδρασης πολλαπλασιάζονται.
Ο παγκοσμιοποιημένος, φιλελεύθερος καπιταλισμός ανέθεσε στις αγορές το καθήκον της αυτορρύθμισης. Μετά την κρίση του 2000 και την κρίση του 2008, η αυτορρύθμιση της αγοράς λειτούργησε αξιοθαύμαστα για τους καπιταλιστές, παρόλο που προκάλεσε την φτωχοποίηση του πληθυσμού και μια υπέρμετρη αύξηση των ανισοτήτων. Ωστόσο, λειτούργησε.
Η μεγάλη καινοτομία του νέου αιώνα έγκειται στο γεγονός ότι οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί, συμπεριλαμβανομένης της αυτορρύθμισης της αγοράς, έχουν διαλυθεί ο ένας μετά τον άλλον, πρώτα στο όνομα της απόλυτης ελευθερίας της αγοράς (απορρύθμιση), και στη συνέχεια στο όνομα της επικράτησης του εθνικού συμφέροντος, κάτι που προφανώς προμηνύει έναν ατέρμονο πόλεμο.
Στη Σύνοδο Κορυφής του Μονάχου που πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2026 (ένα χρόνο αφότου ο Τζακ Βανς, επίσης στο Μόναχο, ανακοίνωσε τη διάλυση της συμμαχίας με την Ευρώπη), ο Μάρκο Ρούμπιο εξήγησε ότι οι κανόνες της αγοράς είναι λιγότερο σημαντικοί από τις αξίες του πολιτισμού μας, δηλαδή, τον ρατσισμό, τη λευκή υπεροχή και τα αποικιακά προνόμια.
Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οι αγορές είναι καταστροφικές για την κοινωνική δικαιοσύνη. Ωστόσο, έχουν τουλάχιστον το αμφίβολο πλεονέκτημα της αυτορρύθμισης, έστω και προς όφελος των καπιταλιστών και των τραπεζών.
Η καινοτομία της εποχής Τραμπ-Πούτιν είναι η εξής: μόνο η ισχύς, μόνο οι απειλές, ο εκβιασμός, η βία και ένα πιστόλι στον κρόταφο είναι ικανά να ρυθμίσουν οτιδήποτε. Αλλά αυτά τα μαφιόζικα όπλα δεν θα μπορέσουν να αποκαταστήσουν την σταθερότητα της παγκόσμιας μηχανής τώρα που ο πόλεμος κατά του Ιράν, τον οποίον επιθυμούσαν οι Ναζί της Σιών, την έχει παραλύσει. Καμία διεθνής αρχή δεν είναι ικανή να αποτρέψει τη δυναμική της αμοιβαίας εξόντωσης που έθεσε σε κίνηση η επιθετικότητα της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας.
Κανένας πολιτικός ή διπλωματικός ορθολογισμός δεν είναι σε θέση να σταματήσει τον επανεξοπλισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία προετοιμάζεται για πόλεμο κατά της Ρωσίας.
Επιπλέον, εάν η εύθραυστη ισορροπία πάνω στην οποία κινείται ολοένα και πιο επισφαλώς η παγκόσμια οικονομία διαταραχθεί, δεν θα υπάρξει πολιτική αρχή για να επιβάλει μια κοινή στρατηγική, όπως συνέβη μετά την κρίση του 2008. Και δεν θα υπάρξει κανένας αυτορρυθμιζόμενος μηχανισμός αγοράς.
Με δεδομένη την κυριαρχία της εθνοτικο-εθνικιστικής μαφίας στην παγκόσμια μηχανή (τη μηχανή-κόσμο), η επόμενη οικονομική κρίση προορίζεται να συμπέσει με την αρχή του τέλους του ανθρώπινου πολιτισμού.
Δεν μπορούμε να προβλέψουμε ποια θα είναι τα επόμενα βήματα της αποσύνθεσης. Θα είναι το σκάσιμο της φούσκας της τεχνητής νοημοσύνης;
Θα είναι βραχυκύκλωμα στη σχέση μεταξύ κρυπτονομισμάτων και αμερικανικού χρέους;
Θα είναι ο πόλεμος μεταξύ Κίνας και Ιαπωνίας, όταν η κ. Τακαΐτσι ανακοινώσει την απόφαση για την παραγωγή της πυρηνικής βόμβας;
Ή αυτός μεταξύ Ιαπωνίας και Ρωσίας για τις Κουρίλες Νήσους;
Ή θα είναι η ρωσική απόφαση να βάλει τέλος στον ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό πριν καν αυτός ολοκληρωθεί;
Ή η εισβολή στη Γροιλανδία;
Ή θα είναι μια ωραιότατη πανδημία σε συνθήκες άρνησης της υγειονομικής πραγματικότητας;
Ή μήπως θα είναι ένα επεισόδιο ένοπλης σύγκρουσης μεταξύ ομοσπονδιακών και πολιτειακών αρχών στον εμφύλιο πόλεμο που, τεχνικά, έχει ξεκινήσει εδώ και μήνες στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής;
Οι σπίθες είναι πολλές, και μία από αυτές θα μπορούσε να βάλει φωτιά σε ολόκληρο το λιβάδι, και δεν θα υπάρχουν πυροσβέστες για να σβήσουν την πυρκαγιά.
Αυτό που βρίσκεται σε εξέλιξη είναι ένας πόλεμος όλων εναντίον όλων, επειδή ο εθνοτικός εθνικισμός δεν γνωρίζει άλλο τρόπο για να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς. Τα πολλά κεφάλια του δράκου θα αλληλοσπαραχθούν. Δεν θα είναι ένα όμορφο θέαμα, αλλά δεν μπορούμε να το σταματήσουμε.
Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να προβλέψουμε την εξέλιξη του κακού, να εγκαταλείψουμε οποιαδήποτε εμπλοκή στον πόλεμο που εξαπλώνεται, να εγκαταλείψουμε την αναπαραγωγή του είδους μας και να πολλαπλασιάσουμε τις γραμμές διαφυγής, δημιουργώντας χώρους αλληλεγγύης μεταξύ αυτών που εγκαταλείπουν το τρελό, αυτοκτονικό παιχνίδι.
* Bosco Ospizio, ο πράσινος πνεύμονας της πόλης Reggio Emilia που κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμα γιγάντιο σούπερ μάρκετ. Πάνω από δεκαπέντε ημέρες διαρκούς καθιστικής διαμαρτυρίας. Ο χώρος έχει καταληφθεί από 300, περίπου, ακτιβιστές και πολίτες που περιμένουν τους εκσκαφείς για την κατασκευή ενός Conad. Τα έργα δεν έχουν ξεκινήσει. Κατά τα φαινόμενα, έχουν, απλώς, αναβληθεί. «Η εντύπωση είναι ότι η διοίκηση δεν σκοπεύει να κουνήσει ούτε το δάχτυλό της, αλλά να αφήσει την διαμαρτυρία να εξαντληθεί από μόνη της», λένε οι ακτιβιστές. Μπορούμε να πούμε ήδη από τώρα ότι η Συνέλευση «Bosco Ospizio» δεν θα το επιτρέψει».
