Χωρίς πρόσβαση σε βασικές ανάγκες και με φοβερές δυσκολίες στην εύρεση εργασίας και στέγης παραμένουν οι αιτούντες άσυλο αλλά και αναγνωρισμένοι πρόσφυγες που ζουν στη Ελλάδα.
Στο πλαίσιο του τριημέρου εκδηλώσεων για τα δέκα χρόνια της οργάνωσης στη Θεσσαλονίκη, μέλη της «ΝΑΟΜΙ- Οικουμενικό Εργαστήριο Προσφύγων» παρουσίασαν, σε συνέντευξη Τύπου που παραχώρησαν την Τετάρτη, τα συμπεράσματά τους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες από το κλείσιμο των συνόρων στην Ειδομένη μέχρι και σήμερα. Παράλληλα, παρουσιάστηκαν ευρήματα έκθεσης που καταδεικνύουν την αδυναμία προσφύγων και ατόμων που επεστράφησαν στην Ελλάδα (από άλλες ευρωπαϊκές χώρες) να βρουν πρόσβαση σε νόμιμη εργασία και ασφαλή στέγη, βιώνοντας μια μακροχρόνια πίεση να καλύψουν πολύ βασικές ανάγκες.
Το πρόγραμμα περιελάμβανε δράσεις στο Casa Base στα Διαβατά και στον χώρο του Βαφοπούλειου Πνευματικού Κέντρου, αναδεικνύοντας ζητήματα κοινωνικής ένταξης, ανθρώπινων δικαιωμάτων και προστασίας του περιβάλλοντος μέσα από την βιώσιμη παραγωγή και την ηθική μόδα.
Η NAOMI υποστηρίζει τους αιτούντες άσυλο και τους πρόσφυγες να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία και οικονομία. Με σύνθημα «Δίκαιες θέσεις εργασίας και ειρήνη για όλους», η NAOMI, εδώ και δέκα χρόνια, προσπαθεί μέσω προγραμμάτων, δικτύων αλληλεγγύης και συνεργασίας με εθελοντές από διαφορετικές χώρες, να καλύψει τα στάδια ένταξής τους που αφορούν την εύρεση εργασίας και την ανάπτυξη δεξιοτήτων, ενώ παρέχει κοινωνικές υπηρεσίες και βοήθεια σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Ξεκίνησε τη δράση της το 2011 και από το 2016 λειτουργεί ως ΑΜΚΕ. Μέσα από το κοινωνικό της έργο, την Ακαδημία Ραπτικής, το εργαστήριο Παραγωγής και το Casa Base, δημιουργεί ασφαλείς χώρους εκπαίδευσης και στήριξης, αναδεικνύοντας πρακτικές κοινωνικής συμπερίληψης παράλληλα με δράσεις προστασίας του περιβάλλοντος.
Στην Πτολεμαίων 29Α, σε μια γειτονιά με ιστορική παράδοση στον ιματισμό, αναπτύσσεται το έργο της ΝΑΟΜΙ το οποίο εκπαιδεύει πρόσφυγες-ισσες στην παραγωγή ρούχων υψηλής ποιότητας μέσα από μια κοινωνικά και περιβαλλοντικά δίκαιη εργασία. Στον έκτο όροφο μπορεί να επισκεφθεί κανείς τους χώρους εκμάθησης, της παραγωγής αλλά και πωλητήριο των ρούχων. Κυρίως, όμως, θα βρει προσφύγισσες και ντόπιες που μαζί υφαίνουν ρούχα και τις μεταξύ τους σχέσεις, μια συνεύρευση που, με την υποστήριξη κοινωνικών λειτουργών, αντιλαμβάνεται την εργασία όχι ως πεδίο εκμετάλλευσης αλλά ως τρόπο κοινωνικής ένταξης και συντροφικότητας.
«Όσο τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται σε κίνδυνο θα συνεχίζουμε τον αγώνα»
«Η αποστολή της NAOMI βασίζεται στα ανθρώπινα δικαιώματα. Θα συνεχίσουμε να υποστηρίζουμε τους πρόσφυγες όσο διακυβεύονται τα δικαιώματά τους σε στέγη, τροφή, ιατρική περίθαλψη και εκπαίδευση» ανέφερε η Dorothee Vakalis, Πρόεδρος Διοικητικού Συμβουλίου της ΝΑΟΜΙ, εξιστορώντας τα πρώτα βήματα της οργάνωσης, τα αποτελέσματα του αγώνα τους καθώς και τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν όλα αυτά τα χρόνια.
Η ΝΑΟΜΙ, σύμφωνα με την ίδια, «είναι ένας δρόμος με κενά, εμπόδια, πράγματα που ονειρευτήκαμε και έγιναν άλλα που δεν υλοποιήθηκαν αλλά πάντα παραμένει ένας τρόπος να αλλάξουμε τη ζωή μας. Μάθαμε πράγματα που δεν γνωρίζαμε για ανθρώπους που περνούσαν, έμεναν και έφυγαν τελικά από τη χώρα, για τα τραύματα και τη θέλησή τους. Αλλάξαμε τον τρόπο που ερχόμαστε σε επαφή με αυτούς τους ανθρώπους, όχι μόνο ως προς τη δυνατότητά μας να τους προσφέρουμε κάτι αλλά κυρίως να τους ακούμε. Δεν άνοιξε μόνο το μυαλό μας αλλά και η καρδιά μας».
Μεγάλη επιδείνωση των συνθηκών τα τελευταία δέκα χρόνια
Η διαδρομή της ΝΑΟΜΙ ξεκίνησε από τον Ξενώνα Προσφύγων στη συμβολή των οδών Σιατίστης και Φιλίππου το 2011, όπου μέλη της διένειμαν φαγητό σε πρόσφυγες που έμεναν εκεί και ο σταθμός αυτός ήταν η πρώτη διαπίστωση των πολύπλοκων αναγκών των μεταναστριών και των προσφύγων. Όταν η αστυνομία έκλεισε τον Ξενώνα το 2016, η Ειδομένη είχε ήδη ξεκινήσει να είναι πέρασμα προσφύγων και στη συνέχεια με το κλείσιμο των συνόρων ο χώρος εγκλωβισμού τους κάτω από άθλιες συνθήκες. Τότε προέκυψε και η ιδέα να δημιουργηθεί ένας κοινός χώρος όπου να γνωρίσουν τις ανάγκες των προσφύγων και να κάνουν μαθήματα ραπτικής.
«Στόχος μας ήταν η στέγαση και η ένταξή τους ώστε να καταφέρουν να βρουν ένα νέο τρόπο να συμμετέχουν στη κοινωνική ζωή της χώρας. Η απογοήτευση μας ήταν ότι πάντα διαπιστώναμε βασικές ανάγκες που δεν καλύπτονταν. Δηλαδή ενώ οι πρόσφυγες εκπαιδεύονταν στην ραπτική και ανάπτυσσαν δεξιότητες στην αναζήτηση εργασίας, ανακαλύψαμε ότι προσπαθούσαν ακόμη να καλύψουν τα βασικά. Ο απολογισμός μας για τα δέκα χρόνια είναι ότι τα πράγματα έχουν χειροτερεύσει πολύ, υπάρχει μια οπισθοχώρηση τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Γερμανία. Σε συνθήκες απελπισίας και μεγάλων προκλήσεων προσπαθούμε να διατηρήσουμε τους στόχους μας. Όσο τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται σε κίνδυνο, θα συνεχίζουμε».
Ιδιαίτερες αναφορές για την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης έγιναν από ανθρώπους που συνδράμουν στο Casa Base, έναν ασφαλή χώρο για γυναίκες και παιδιά, κοντά στον καταυλισμό προσφύγων στα Διαβατά.
Το καμπ στα Διαβατά παραμένει μια απομονωμένη δομή, όπου οι πρόσφυγες εχουν ελάχιστη πρόσβαση στα βασικά χωρίς καμία δυνατότητα ουσιαστικής επαφής με άλλους ανθρώπους. Το Casa Base είναι ουσιαστικά το μοναδικό μέρος για να έρθουν σε επαφή με ανθρώπους που μπορούν να ακούσουν τις ανάγκες τους.
Όλα αυτά τα χρόνια, εκατοντάδες αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες-ισσες πέρασαν από τους χώρους της ΝΑΟΜΙ, δέχθηκαν υποστήριξη και έλαβαν γνώσεις και δεξιότητες, πολλοί από τους οποίους δε βρίσκονται σήμερα στη χώρα. Στους άμεσους στόχους της οργάνωσης είναι να μετεξελιχθεί σε μια Κοινωνική Επιχείρηση για πρόσφυγες με όλες τις ειδικότητες για την παραγωγή ρούχων.
Όσον αφορά τους στόχους για το μέλλον, ο Αλέξης Τριανταφυλλίδης, από την Κοινωνική Υπηρεσία της ΝΑΟΜΙ, δήλωσε πως «θέλουμε να συνεχίσουμε να είμαστε η γέφυρα που μπορεί να συνδέει υπηρεσίες και οργανισμούς και να να καλύπτουμε όσα κενά εντοπίζουμε». Σύμφωνα με τον ίδιο, η κατάσταση πλέον έχει γίνει πολύ πιο δύσκολη εξαιτίας της διακοπής και περικοπής προγραμμάτων για τους αιτούντες άσυλο αλλά και συνολικά τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Επιπλέον, πολλοί πρόσφυγες, ενώ στα χαρτιά δικαιούνται να ενταχθούν σε προγράμματα στέγασης, στην πράξη δεν έχουν τη δυνατότητα.
Πρόσφυγες παγιδεύονται σε συνθήκες αστεγίας και εργασιακής εκμετάλλευσης
Για τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν πρόσφυγες που επιστρέφονται στην Ελλάδα μίλησε ο Michael Kientzle, συνιδρυτής και πρώην διευθυντής της Mobile Info Team, βάσει νέας έκθεσης που πραγματοποιήθηκε μετά από αίτημα του Διοικητικού Δικαστηρίου του Αμβούργου προς τη ΝΑΟΜΙ.
Οι επιστροφές προσφύγων αφορούν άτομα που έλαβαν διεθνή προστασία στην Ελλάδα, στη συνέχεια υπέβαλαν αίτηση ασύλου σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα, η αίτησή τους απορρίφθηκε και επιστράφησαν στην Ελλάδα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, σήμερα εκκρεμούν στο εν λόγω δικαστήριο αρκετές αποφάσεις σχετικά με «επιστροφές» γυναικών προσφύγων. Το δικαστήριο έκρινε ότι χρειάζονται πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση τους στην Ελλάδα. Έτσι, επικοινώνησε με ορισμένους φορείς στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της NAOMI. Η NAOMI ανέθεσε την έρευνα στον Michael Kientzle, ως ανεξάρτητο ερευνητή, προκειμένου να απαντηθεί ένας κατάλογος ερωτήσεων που αφορούσαν την κατάσταση των ατόμων που έχουν λάβει διεθνή προστασία στην Ελλάδα, και ιδιαίτερα αυτών που έχουν επιστραφεί. Όσον αφορά το νομικό σκέλος των επιστροφών, ο Michael Kientzle εξήγησε ότι τα άτομα που έχουν λάβει διεθνή προστασία σε μια χώρα της ΕΕ, δεν μπορούν να λάβουν ξανά άσυλο σε άλλη χώρα της ΕΕ (στη Γερμανία το αίτημα μπορεί να απορριφθεί ως απαράδεκτο) με την εξαίρεση, όμως, που προβλέπει απαγόρευση της επιστροφής αν το άτομο πρόκειται να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης στη χώρα που είχε πρώτα λάβει άσυλο.
Σύμφωνα με το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Διοικητικό Δικαστήριο, το ερώτημα είναι εάν υπάρχει «σημαντική πιθανότητα το άτομο να καταλήξει σε ακραία υλική δυσπραγία».
Αυτό σημαίνει μια κατάσταση όπου δεν μπορεί να καλύψει τις πιο βασικές του ανάγκες, ιδίως στέγη, τροφή και υγιεινή.
Στην έρευνα συμμετείχαν 9 άτομα που έχουν επιστρέψει στην Ελλάδα, 11 οργανισμοί που παραχώρησαν σχετικές συνεντεύξεις και 5 οργανισμοί που παρείχαν δεδομένα και στατιστικά στοιχεία. Αιτήματα υποβλήθηκαν στην Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης και σε άλλες υπηρεσίες.
Τα βασικά ευρήματα της έκθεσης αφορούν τη σοβαρή έλλειψη κρατικής υποστήριξης σε καταστάσεις ανάγκης όταν οι πρόσφυγες πρέπει να εγκαταλείψουν το καμπ/δομή όπου διέμεναν μετά την αναγνώρισή της προσφυγικής τους ιδιότητας, όταν επιστρέφουν στην Ελλάδα και όταν κάποιο άτομο χάνει τη δυνατότητα στέγασης και την εργασία του.
Ο Michael Kientzle έφερε ως παράδειγμα το πρόγραμμα HELIOS+, το μόνο πρόγραμμα υποστήριξης ατόμων που έχουν λάβει άσυλο στην Ελλάδα. Σύμφωνα με την έκθεση, η διαθεσιμότητα του προγράμματος είναι πολύ περιορισμένη για να καλύψει τις πραγματικές ανάγκες. Ο HELIOS+ προβλέπει μόνο 4.300 δικαιούχους (όχι μόνο άτομα που δικαιούνται διεθνή προστασία, αλλά και άτομα από την Ουκρανία κτλ) τη στιγμή που από το 2024 περισσότερα από 70.000 άτομα που έχουν λάβει άσυλο στην Ελλάδα είναι επιλέξιμα για να υποβάλλουν αίτηση. Έτσι τα περισσότερα δεν μπορούν να λάβουν κάποια υποστήριξη στην πράξη.
Μεταξύ των ευρημάτων της έκθεσης είναι ότι η κοινωνία των πολιτών (οργανισμοί, ΜΚΟ κ.ά) δεν μπορεί να καλύψει τις υπάρχουσες ανάγκες σε στέγαση, ιατρική βοήθεια, εργασία, νομική βοήθεια κ.ά, κατάσταση που επιδεινώθηκε από τη μείωση υπηρεσιών σε σημαντικό αριθμό οργανισμών ή και την διακοπή ολόκληρων προγραμμάτων.
Έτσι, στην πράξη, η πρόσβαση σε στέγη και εργασία είναι πολύ δύσκολη. «Οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν προβλήματα με έγγραφα, υψηλά ενοίκια, αυξανόμενο κόστος διαβίωσης, γλωσσικά εμπόδια και έλλειψη δικτύων. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι δεν προσπαθούν αρκετά αλλά ότι οι δρόμοι για την εύρεση την κάλυψη βασικών αναγκών είναι δομικά αποκλεισμένοι» ανέφερε ο Michael Kientzle.
Σημαντικό εύρημα της έκθεσης αφορά τη στέγαση προσφύγων σε διαμερίσματα που νοικιάζονται ανεπίσημα από πολλά άτομα ταυτόχρονα. Εκεί, μέχρι και 30 άνθρωποι κοιμούνται ακόμη και στο πάτωμα σε διαμερίσματα των τριών ή τεσσάρων δωματίων.
Ωστόσο, όπως είπε ο Michael Kientzle, τα μέρη αυτά έχουν πολύ κακή υγιεινή, κατσαρίδες, κοριούς, έλλειψη ιδιωτικότητας, περιστατικά παρενοχλήσεων και αποτελούν τη μοναδική επιλογή δεδομένων των πενιχρών πόρων. Αρκετά άτομα που αναγκάστηκαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα κατήγγειλαν ότι οι συνθήκες αυτές είχαν σοβαρές επιπτώσεις στη ψυχική τους υγεία καθώς οδηγούν στην απανθρωποποίησή τους.
Ακόμη, όμως, και μια απόφαση προσωρινής συστέγασης με άλλα άτομα που αποτελούν μακρινές επαφές των προσφύγων έχει προκαλέσει περιστατικά εκμετάλλευσης, παρενοχλήσεων ή και επιθέσεων εξαιτίας της εξουσίας που έχουν τα άτομα που παρέχουν τη στέγη και των μεταξύ τους διαφορών στην κατάσταση νομικής προστασίας.
Σύμφωνα με τον Michael Kientzle, δεν υπάρχουν αξιόπιστα επίσημα δεδομένα σχετικά με την έκταση της έλλειψης στέγης για τα άτομα που έχουν λάβει προστασία στην Ελλάδα. Συνεπώς, τα γερμανικά δικαστήρια συχνά υποθέτουν ότι η έλλειψη στέγης είναι ένα μάλλον σπάνιο φαινόμενο, που επηρεάζει μόνο έναν μικρό αριθμό ατόμων.
Ωστόσο, τα ευρήματα αυτής της έκθεσης δείχνουν το αντίθετο. Όλοι οι οργανισμοί ανέφεραν την έλλειψη στέγης και τους κινδύνους να βρεθεί κανείς χωρίς στέγη ως κοινό φαινόμενο για τα άτομα που έχουν λάβει άσυλο και ιδιαίτερα όσων έχουν επιστραφεί. Σύμφωνα με οργάνωση που συμμετείχε στην έρευνα, από τους 64 ανθρώπους που υποστήριξε και επιστράφησαν στην Ελλάδα περισσότεροι από τα 3/4 είτε ήταν άστεγοι είτε κινδύνευαν να μείνουν άστεγοι.
Τέλος, η έκθεση καταδεικνύει την αδυναμία πρόσβασης σε νόμιμη εργασία. Η άτυπη εργασία συχνά είναι ο μόνος τρόπος για τους πρόσφυγες να βγάλουν κάποια χρήματα. Η άτυπη εργασία δεν είναι μόνο εργασία χωρίς σύμβαση. Συχνά συνοδεύεται από σοβαρούς κινδύνους. Οι αμοιβές είναι συχνά πολύ χαμηλές και δεν επαρκούν για να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Οι άνθρωποι μπορεί να μην λαμβάνουν τους μισθούς που τους υποσχέθηκαν, και συχνά αναγκάζονται να εργάζονται πολλές ώρες και χωρίς δικαιώματα. Ο κίνδυνος εκμετάλλευσης είναι υψηλός και η έλλειψη προστασίας σε περιπτώσεις ασθένειας ή εργατικών ατυχημάτων δεδομένη. Περίπτωση που αναφέρεται στην έκθεση αφορά πρόσφυγα σε άτυπη εργασία που είχε σοβαρό εργατικό ατύχημα. Δεν είχε πρόσβαση σε ιατρική περίθαλψη καθώς δεν είχε ΑΜΚΑ, δεν μπορούσε να μετακινηθεί για έξι εβδομάδες, δεν είχε εισόδημα και κατάλληλη πρόσβαση σε τροφή.
Για πολλούς ανθρώπους, η άτυπη στέγαση και η άτυπη εργασία μπορούν να γίνουν μια μακροπρόθεσμη πραγματικότητα.
«Έτσι, η έκθεση δεν συμπεραίνει ότι κάθε άτομο που επιστρέφεται θα γίνει απαραίτητα άστεγος ή άπορος. Ωστόσο, δείχνει ότι πολλά άτομα που έχουν λάβει προστασία στην Ελλάδα ή έχουν επιστραφεί αντιμετωπίζουν πραγματικό κίνδυνο να παγιδευτούν σε συνθήκες αστεγίας, άτυπης στέγασης, άτυπης εργασίας και σοβαρού κοινωνικού αποκλεισμού» κατέληξε.
Σταυρούλα Πουλημένη
