Αυτό το κείμενο γράφεται με αφορμή το reel του Γάλλου κωμικού Olivier Giraud στο Instagram, ο οποίος χθες (24/6), που στο Παρίσι η θερμοκρασία έφτασε τους 45 βαθμούς Κελσίου, μαγείρεψε μια μοσχαρίσια μπριζόλα Rib-eye σε επίπεδο medium rare χωρίς ηλεκτρισμό, μόνο αφήνοντας έξω απ’ το παράθυρό του ένα κατσαρολάκι με κρεμμύδια να σοταριστούν με βούτυρο, και ψήνοντας το κρέας σε ένα τηγάνι στο περβάζι, κατόπιν… προθέρμανσης.
Στη Γαλλία, τουλάχιστον 18 θάνατοι είχαν αναφερθεί έως τις 22 Ιουνίου1, ενώ μεταγενέστερες αναφορές κάνουν λόγο για πάνω από 40 θανάτους τις τελευταίες ημέρες, συμπεριλαμβανομένων περιστατικών θερμοπληξίας και πνιγμών που συνδέονται με την ακραία ζέστη.
Στην Ισπανία, οι αρχές συνέδεσαν περίπου 212 θανάτους με το κύμα καύσωνα κατά τη διάρκεια της εβδομάδας2.
Στην Ιταλία αναφέρθηκαν τουλάχιστον 5 θάνατοι που αποδόθηκαν στη ζέστη μέσα σε λιγότερο από 24 ώρες.
Στη Γερμανία έχουν αναφερθεί αρκετοί θάνατοι από πνιγμούς κατά τη διάρκεια της ζέστης (τουλάχιστον 6 σε ένα Σαββατοκύριακο), αλλά δεν υπάρχει ακόμη επίσημος αριθμός θανάτων από θερμοπληξία.
Οι αριθμοί που βλέπουμε σήμερα είναι σχεδόν βέβαιο ότι υποεκτιμούν σημαντικά το πραγματικό ανθρώπινο κόστος. Στις ευρωπαϊκές χώρες οι περισσότεροι θάνατοι από καύσωνα καταγράφονται αργότερα, μέσω στατιστικής ανάλυσης της υπερβάλλουσας θνησιμότητας (π.χ. ηλικιωμένοι με καρδιοαναπνευστικά προβλήματα που επιδεινώθηκαν από τη ζέστη), ενώ σε κάποιες άλλες, αμφιβάλλω κατά πόσο καταγράφεται ως τέτοια η αιτία.
Οι τρομακτικά υψηλές θερμοκρασίες και κίνδυνοι ζωής που έπληξαν αυτές τις μέρες τη δυτική Ευρώπη, και η ανησυχία για τα 37άρια που έρχονται στην Θεσσαλονίκη μέσα στις επόμενες μέρες, με ώθησαν να ζητήσω από το chatgpt μια σύγκριση των επιπέδων κινδύνου από τον καύσωνα για τη ζωή και υγεία α) σε πόλεις/περιοχές με υψηλή αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο (πάνω από 10 τ.μ./κάτοικο), και β) σε πόλεις/περιοχές με πολύ χαμηλή αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο, όπως η Θεσσαλονίκη.
Το αποτέλεσμα της «έρευνας» ήταν ο πίνακας που βλέπετε στην παρακάτω εικόνα:
Η διαφορά είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε, τόσο ως προς τις θερμοκρασίες στον ήλιο και υπό σκιά, όσο και ως προς τις συνέπειες. Όταν μιλάμε για θανάτους και σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία κατά τη διάρκεια καυσώνων, το αστικό πράσινο λειτουργεί ουσιαστικά ως «υποδομή δημόσιας υγείας».
Τι δείχνουν οι επιστημονικές μελέτες
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Lancet για 93 ευρωπαϊκές πόλεις το 20233) υπολόγισε ότι περίπου το 30% των θανάτων που σχετίζονται με την αστική θερμική νησίδα θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν η δενδροκάλυψη στις πόλεις έφθανε το 30%. Αυτό αντιστοιχούσε σε χιλιάδες ζωές ετησίως στην Ευρώπη. Ειδικότερα, η μελέτη κατέληξε στο ότι οι αστικές θερμικές νησίδες ευθύνονταν για περίπου 6.700 πρόωρους θανάτους το καλοκαίρι, και περίπου το 39,5% αυτών των θανάτων θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί εάν η δενδροκάλυψη έφθανε το 30% του αστικού χώρου, ενώ η αύξηση της δενδροκάλυψης θα μείωνε τη μέση θερμοκρασία κατά περίπου 0,4°C.
Άλλες ευρωπαϊκές μελέτες έχουν δείξει ότι οι γειτονιές με πυκνή βλάστηση εμφανίζουν αισθητά μικρότερη έκθεση σε ακραία θερμικά φορτία, σημαντικά λιγότερες εισαγωγές ηλικιωμένων στα νοσοκομεία, και χαμηλότερη θνησιμότητα κατά τις ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 35°C.
H μελέτη (2024) του London School of Hygiene & Tropical Medicine έδειξε ότι η ύπαρξη επαρκών χώρων πρασίνου σε αστικές περιοχές συνδέεται με χαμηλότερα ποσοστά ασθενειών και θανάτων που σχετίζονται με τη ζέστη, καθώς και καλύτερα επίπεδα ψυχικής υγείας και ευζωίας4.
Το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Joint Research Centre) συνοψίζοντας ευρωπαϊκές έρευνες, αναφέρει ότι η βλάστηση μειώνει την έκθεση στην ακραία ζέστη μέσω σκίασης, εξατμισοδιαπνοής, μείωσης της αστικής θερμικής νησίδας5.
Άλλες πρόσφατες ανασκοπήσεις αναφέρουν ότι τα πάρκα, τα αστικά δέντρα και οι πράσινες υποδομές μπορούν να μειώσουν τις τοπικές θερμοκρασίες έως και κατά 5°C σε ορισμένες συνθήκες.
«Και η Θεσσαλονίκη, κυρία;»
Η Θεσσαλονίκη συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές πόλεις με σχετικά περιορισμένο αστικό πράσινο ανά κάτοικο, ιδιαίτερα στο κεντρικό πολεοδομικό συγκρότημα.
Η πόλη, όπως ξέρουμε όσοι ζούμε εδώ, εμφανίζει τρεις παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο:
– Πυκνή δόμηση και μεγάλες αδιαπέραστες επιφάνειες (άσφαλτος, μπετόν)
– Υψηλή νυχτερινή θερμοκρασία, δηλαδή η πόλη δεν «κρυώνει» αρκετά μετά τη δύση του ήλιου
– Γήρανση του πληθυσμού, που αυξάνει την ευαλωτότητα σε θερμοπληξία και καρδιαγγειακά συμβάντα
Σε ισχυρούς καύσωνες, η διαφορά μεταξύ μιας πολύ πράσινης συνοικίας και μιας πυκνοδομημένης συνοικίας της Θεσσαλονίκης μπορεί να φθάνει τους 3–7°C στον αέρα το απόγευμα, τους 10–20°C στις επιφάνειες δρόμων και κτιρίων, και αρκετούς βαθμούς ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Αν συγκρίνουμε δύο πληθυσμούς με ίδια ηλικιακή σύνθεση και ίδια πρόσβαση σε υγειονομικές υπηρεσίες:
* οι κάτοικοι περιοχών με εκτεταμένο πράσινο και σκίαση εμφανίζουν αισθητά μικρότερη πιθανότητα θερμοπληξίας,
* οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν λιγότερα καρδιακά και αναπνευστικά επεισόδια, και
* η συνολική θνησιμότητα κατά τη διάρκεια παρατεταμένων καυσώνων είναι συνήθως 10–30% χαμηλότερη, ανάλογα με το μέγεθος της διαφοράς στο πράσινο και τη θερμική νησίδα.
Με απλά λόγια, κατά τη διάρκεια ενός καύσωνα σαν αυτούς που βλέπουμε πλέον συχνότερα στην Ευρώπη, μια πόλη με άφθονο αστικό πράσινο δεν είναι απλώς πιο ευχάριστη· είναι μετρήσιμα ασφαλέστερη για την υγεία και σώζει ζωές, ιδιαίτερα ηλικιωμένων, βρεφών και ατόμων με καρδιαγγειακά ή αναπνευστικά νοσήματα.
Αναπόφευκτα, τα παραπάνω στοιχεία και ο γενικότερος προβληματισμός έφεραν στο νου μου την πρόσφατη εμπειρία μου με το πρώτο κύμα καύσωνα – με θερμοκρασίες έως και 35 °C – που έπληξε τη Γαλλία φέτος το καλοκαίρι, και συγκεκριμένα την τελευταία εβδομάδα του Μαΐου.
Πώς είναι ο καύσωνας σε μια καταπράσινη πόλη;
Στο Στρασβούργο, λοιπόν, όπου έτυχε να βρεθώ ακριβώς με το που «χτύπησε» ο καύσωνας του Μαΐου, μπορεί τα περισσότερα σπίτια και νοικοκυριά να βρέθηκαν προ εκπλήξεως και να μη διέθεταν κλιματισμό (τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, όμως, ευτυχώς ναι), αλλά οι άνθρωποι διέθεταν κάτι ακόμα πολυτιμότερο: πρόσβαση σε καταπράσινους σκιερούς χώρους και μεγάλα πάρκα, για όλο τον πληθυσμό. Και αυτό ήταν που έκανε την ζωή και την κυκλοφορία στην πόλη μέσα στον καύσωνα όχι απλώς υποφερτή, αλλά έως και ευχάριστη.
Το Στρασβούργο θεωρείται μία από τις πιο «πράσινες» μεγάλες πόλεις της Γαλλία, με αναλογία περίπου 116 τ.μ. χώρων πρασίνου ανά κάτοικο (στοιχεία του Observatoire des Villes Vertes / 2017), όταν ο μέσος όρος της αναλογίας στις μεγάλες γαλλικές πόλεις ανέρχεται σε 50 τ.μ. ανά κάτοικο, και ενώ στη Θεσσαλονίκη η αντίστοιχη αναλογία είναι… κάτι λιγότερο από 3 τ.μ. ανά κάτοικο.
Αυτό σημαίνει ότι το Στρασβούργο, μια πόλη με πληθυσμό αντίστοιχο αυτού της Πάτρας, διαθέτει περίπου 40–60 φορές περισσότερο προσβάσιμο αστικό πράσινο ανά κάτοικο από τη Θεσσαλονίκη του ενός εκατομμυρίου κατοίκων.
Η πραγματική σανίδα σωτηρίας για τους κατοίκους του Στρασβούργου μέσα στον καύσωνα, όμως, ήταν ανέκαθεν το πάρκο Ορανζερί (Parc de l’Orangerie): μια τεράστια έκταση 260 στρεμμάτων στις παρυφές του ιστορικού κέντρου, γεμάτη ποικίλα δέντρα και λουλούδια, πελαργούς, πάπιες, χήνες και κύκνους, χωμάτινα διαδρομάκια για πεζούς και ποδήλατα, απέραντες εκτάσεις γρασιδιού για ξεκούραση, πικνίκ ή άθληση, απειροελάχιστα και μικρά κτίρια, με μια μεγάλη λίμνη στη μέση, όπου ο κόσμος μπορεί να κάνει βαρκάδα.
Είναι ασύλληπτο το πόσο μεγάλη διαφορά έκανε το να βρίσκεται κανείς την πιο καυτή μέρα του Μαΐου, και μάλιστα το μεσημέρι, κάτω απ’ τις φυλλωσιές του Ορανζερί, αντί να περπατάει οπουδήποτε αλλού – κι ας μιλάμε για μια ούτως ή άλλως καταπράσινη πόλη, με καθαρό αέρα. Εκατοντάδες άνθρωποι, όλων των ηλικιών – από παιδάκια, με τους δασκάλους ή τους γονείς τους, μέχρι ηλικιωμένα άτομα – επέλεξαν να περάσουν εκείνη την ημέρα αναζωογονητικά, μέσα στη φύση: ένα πελώριο πάρκο που μπορούν να προσεγγίσουν πανεύκολα, με γραμμές τραμ και λεωφορείων, με ποδήλατο ή με τα πόδια, από οποιοδήποτε σημείο της πόλης ή των προαστίων της.
Ποιος βλέπει αυτούς τους ανθρώπους κάθε ηλικίας, να ξαπλώνουν στη σκιά, να κάνουν πικνίκ, να ηρεμούν μέσα στη φύση, και δεν τους ζηλεύει;
Ένιωσα πραγματική ευλογία που μπόρεσα όχι απλά να υπομείνω τον καύσωνα, αλλά να αισθανθώ έως και ευχάριστα, μέσα σ’ αυτό το καταπράσινο, δροσερό, ήσυχο και παραδεισένιο μέρος. Με τη θλιβερή σκέψη ότι στη Θεσσαλονίκη δεν έχουμε, δεν είχαμε ποτέ, και κινδυνεύουμε να μην έχουμε ποτέ αυτή τη δυνατότητα.
Το να διεκδικούμε να αποκτήσει και η Θεσσαλονίκη ένα μεγάλο, πραγματικό – και όχι κατ’ ευφημισμό – μητροπολιτικό πάρκο υψηλού πρασίνου στην καρδιά της πόλης, για την βελτίωση του μικροκλίματος, τη μείωση του φαινομένου της θερμικής νησίδας, την ευζωία ανθρώπων και ζώων, την κοινωνικοποίηση και την άθλησή μας, τη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος και της ποιότητας του αέρα, δεν είναι παραλογισμός και πολυτέλεια. Είναι αυτονόητη, επιτακτική ανάγκη για την αξιοπρεπή μας διαβίωση σε μια πυκνοκατοικημένη, μολυσμένη, και υπερδομημένη πόλη.
Μετά από όλες τις παραπάνω σκέψεις, έρχομαι στο δια ταύτα:
Σήμερα ξεκινάει στην πόλη μας, στο Πάρκο Ξαρχάκου (ΧΑΝΘ) το 27ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: ένας αυτοοργανωμένος θεσμός γεμάτος πολιτιστικές και πολιτικές εκδηλώσεις, μουσική, δραστηριότητες για παιδιά, φαγητά από διάφορα μέρη και κυρίως από λαούς και κοινότητες ανθρώπων που ζουν στην πόλη μας, που φέρνει κοντά τους ανθρώπους, δημιουργώντας δεσμούς αλληλεγγύης, και συμβάλλει στη δημιουργία μιας κοινωνίας πιο δίκαιης, πιο ανοιχτής και πιο ανθρώπινης, χωρίς αποκλεισμούς.
Εκεί θα βρίσκεται και η Οργανωτική Επιτροπή Δημοψηφίσματος για τη ΔΕΘ, η πρωτοβουλία δεκάδων συλλογικοτήτων, σωματείων, οργανώσεων και ανθρώπων της πόλης που συστάθηκε πριν έναν χρόνο με σκοπό να ζητήσουν οι κάτοικοι και δημότες της Θεσσαλονίκης να έχουν λόγο στην τύχη των ζωών τους – να αποφασίσουν αν θέλουν ένα μεγάλο, πραγματικό, προσβάσιμο σε όλους πάρκο, ή άλλη μια δόση τσιμεντοποίησης και real estate, και που συνεχίζει να αγωνίζεται για το μητροπολιτικό πάρκο, και την υπεράσπιση του συλλογικού αιτήματος 23.215 δημοτών και δημοτισσών της Θεσσαλονίκης, που υποτιμήθηκε και απορρίφθηκε τόσο άδικα από το Δημοτικό Συμβούλιο.
Σας καλούμε, λοιπόν, στην ενημερωτική μας εκδήλωση-συζήτηση με τίτλο «Ο αγώνας για το Μητροπολιτικό Πάρκο και το δημοψήφισμα – Πώς συνεχίζουμε» που θα λάβει χώρα την Παρασκευή, 26 Ιουνίου και ώρα 19:00 στο Πάρκο της ΧΑΝΘ. Με τους Νίκο Νικήσιανη και Νίκο Φωτίου θα έχουμε τη χαρά να ξεκινήσουμε και να συντονίσουμε την κουβέντα. Το βασικό, όμως, είναι να ακουστούν οι κάτοικοι. Να μην αφήσουμε το δίκαιο και μόνιμα επίκαιρο αίτημα να αποσιωπηθεί.
Ελάτε και για εκείνους, εκείνες και εκείνα που αντικειμενικά δεν μπορούν, ενώ θα το ήθελαν – και αναφέρομαι στις ομάδες ανθρώπων και τα άτομα που υφίστανται, σοβαρούς αποκλεισμούς, λόγω αναπηρίας ή/και γλωσσικών φραγμών ή/και συνθηκών ζωής.
Ελάτε να ονειρευτούμε και να συνεχίσουμε να διεκδικούμε μαζί το Πάρκο, πριν κληθούμε να αντιμετωπίσουμε ακόμη πιο βασανιστικές συνθήκες, και πιο δυσάρεστες συνέπειες, μέσα στην πιο ταξική εποχή του χρόνου.
Και – ποιος ξέρει; -, αν δεν σταματήσουμε να μιλάμε για τα πάρκα και την αναγκαιότητά τους, μπορεί σύντομα να καταφέρουμε να έχουμε τα πάρκα που μας αξίζουν.
Σας περιμένουμε!
*Η Έλλη Μέλιου είναι νομικός
- https://www.reuters.com/business/environment/temperatures-exceed-40c-european-heatwave-three-die-france-2026-06-22/ [↩]
- https://www.theguardian.com/world/live/2026/jun/25/europe-heatwave-uk-italy-france-record-temperature-latest-news-updates?CMP=share_btn_url&page=with%3Ablock-6a3d02258f083dc04da72379#block-6a3d02258f083dc04da72379 [↩]
- Iungman, T., Cirach, M., Marando, F., Barboza, E.P., Khomenko, S., Masselot, P., Quijal-Zamorano, M., Mueller, N., Gasparrini, A., Urquiza, J. and Heris, M. (2023) Cooling cities through urban green infrastructure: a health impact assessment of European cities. The Lancet, 401(10376) (https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(22)02585-5/abstract [↩]
- https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/22/urban-green-spaces-vital-role-cutting-heat-related-deaths-study? [↩]
- https://joint-research-centre.ec.europa.eu/jrc-news-and-updates/more-vegetation-targeted-urban-areas-can-mitigate-extreme-heat-2023-05-31_en?utm_source=chatgpt.com [↩]
