*Ο Φιλίπ Μπαλούνοβιτς είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας και Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου
Μέσα σε κλίμα έντονης κοινωνικης πόλωσης, και σε μια σύγκρουση που έχει τα χαρακτηριστικά δημοψηφίσματος, γίνονται στις 25 Οκτωβρίου οι εκλογές στη Σερβία. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μια αμφίρροπη μάχη μεταξύ του Βούτσιτς, που προσπαθεί απεγνωσμένα να κρατηθεί στην εξουσία, και της Φοιτητικής Λίστας, του σχήματος που προέκυψε μέσα από τις μεγάλες και μακροχρόνιες φοιτητικές κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν μετά την κατάρρευση του στεγάστρου στο σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, από την οποία έχασαν τη ζωή τους 16 άνθρωποι. Με τον Φιλίπ Μπαλούνοβιτς μιλάμε για την αποδυνάμωση του καθεστώτος Βούτσιτς, τη δυναμική των φοιτητών, και τις ελπίδες που δημιουργούνται για την επόμενη ημέρα.
-Πως βλέπεις τα πράγματα λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές;
-Οι εκλογές αυτές έρχονται μετά από σχεδόν δύο χρόνια κινητοποιήσεων που έχουν αλλάξει ριζικά τη σερβική κοινωνία. Η κατάρρευση του στεγάστρου στο σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους, αποτέλεσε την αφορμή. Ωστόσο, η αντίδραση αυτή δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς να ληφθεί υπόψη η συσσωρευμένη εμπειρία της διαφθοράς, της θεσμικής ανευθυνότητας, της οικονομικής εξάρτησης και της καταστολής υπό τη διακυβέρνηση του SNS (Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα) του Βούτσιτς. Ο κόσμος είχε διαδηλώσει και στο παρελθόν, ενίοτε με πολύ μεγάλη συμμετοχή, χωρίς όμως να δημιουργηθεί μια πολιτική δύναμη ικανή να αμφισβητήσει ουσιαστικά την κυβέρνηση. Αυτή τη φορά, οι φοιτητές διατήρησαν τη δυναμική των κινητοποιήσεων και ανέπτυξαν σταδιακά την οργανωτική ικανότητα για να διεκδικήσουν την εξουσία. Οι εκλογές διεξάγονται, επομένως, μέσα σε μια ανεπίλυτη πολιτική κρίση. Δύο πρωθυπουργοί παραιτήθηκαν, ενώ ο Βούτσιτς τερμάτισε πρόωρα την προεδρική του θητεία για να θέσει υποψηφιότητα για την πρωθυπουργία. Οι αλλαγές αυτές καταδεικνύουν την πίεση που δημιουργείται από το κίνημα, ωστόσο δεν έχουν κάμψει τον έλεγχο που ασκεί το κυβερνών κόμμα στους θεσμούς, τους οικονομικούς πόρους και ένα μεγάλο μέρος των μέσων ενημέρωσης. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και το διεθνές πλαίσιο. Οι φοιτητές έχουν αντισταθεί στις πιέσεις να καθορίσουν τον αγώνα τους μέσα από την επιλογή μεταξύ γεωπολιτικών πατρώνων. Το αίτημά τους αφορά τη λογοδοσία και τον δημοκρατικό έλεγχο στο εσωτερικό της χώρας. Έχουν αφεθεί, σε μεγάλο βαθμό, να δώσουν αυτή τη μάχη μόνοι τους, παρά τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης ότι πρόκειται για μια «πολύχρωμη επανάσταση» που οργανώνεται και χρηματοδοτείται από το εξωτερικό.
-Κατά πόσο ο Βούτσιτς εξακολουθεί να είναι ο κυρίαρχος της πολιτικής σύγκρουσης:
-Υπάρχουν ρωγμές, αλλά θα πρέπει να διακρίνουμε την απώλεια της πολιτικής πρωτοβουλίας από την αποσύνθεση του μηχανισμού της εξουσίας. Ο Βούτσιτς εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικούς θεσμικούς, οικονομικούς και καταναγκαστικούς πόρους. Αυτό που έχει αποδυναμωθεί είναι η ικανότητά του να καθορίζει τους όρους της πολιτικής σύγκρουσης. Για χρόνια αντιμετώπιζε μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση, της οποίας τους ηγέτες μπορούσε να δυσφημίσει, να διαιρέσει ή να εντάξει σε θεσμούς που ο ίδιος έλεγχε. Το φοιτητικό κίνημα έχει αποδειχτεί πολύ πιο δύσκολο να το χειριστεί. Δεν έχει έναν μόνο ηγέτη που θα μπορούσε κανείς να εξαγοράσει ή να εξουδετερώσει πολιτικά, ενώ η ιδεολογική του πολυμορφία δεν έχει προκαλέσει τον κατακερματισμό που περίμενε η κυβέρνηση. Η οργανωτική του αντοχή και επιμονή ανάγκασε τις αρχές να αλλάζουν διαρκώς τακτική.
Όπως έχω υποστηρίξει σε παλαιότερες συνεντεύξεις, η καταστολή μπορεί να καταστεί κάτι που η κυβέρνηση επιδιώκει να κανονικοποιήσει, όταν οι άλλες μέθοδοί της παύουν να παράγουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Υπάρχουν, επίσης, εντάσεις στο εσωτερικό του ευρύτερου κυβερνητικού στρατοπέδου. Η αποπομπή του Μπράνκο Ρούζιτς από το SPS (Σοσιαλιστικό Κόμμα Σερβίας), έναν μακροχρόνιο κυβερνητικό εταίρο του SNS, και η υποστήριξή του στη Φοιτητική Λίστα είναι ένα παράδειγμα, αν και μια μεμονωμένη αποστασία δεν συνιστά γενικευμένη κατάρρευση της πίστης. Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο εκείνοι των οποίων οι καριέρες και τα οικονομικά συμφέροντα εξαρτώνται από την κυβέρνηση συνεχίσουν να πιστεύουν ότι αυτή μπορεί να τους προστατεύσει. Πρέπει να παρακολουθούμε στενά αυτές τις σχέσεις, αντί να υποθέτουμε ότι κάθε νευρική ομιλία σηματοδοτεί και μια επικείμενη κατάρρευση.
-Τι το νέο φέρνει στην πολιτική ζωή της Σερβίας η εμφάνιση ενός σχήματος με τα χαρακτηριστικά της Φοιτητικής Λίστας;
-Σηματοδοτεί την εμφάνιση ενός πολιτικού υποκειμένου που προέκυψε μέσα από τη συλλογική δράση. Οι φοιτητές δεν ξεκίνησαν έχοντας μια ολοκληρωμένη πολιτική ταυτότητα ή μια κοινή ιδεολογία. Μέσα από την οργάνωση αποκλεισμών, τη διαπραγμάτευση διαφωνιών και τη λήψη αποφάσεων από κοινού, απέκτησαν ικανότητες που, τελικά, κατέστησαν δυνατή την εκλογική τους κάθοδο. Για αυτό το λόγο, ο εκλογικός συνδυασμός των φοιτητών έχει τεράστια σημασία, που υπερβαίνει τα ονόματα που τον απαρτίζουν. Οι υποψήφιοι προτάθηκαν, αξιολογήθηκαν και αποτέλεσαν αντικείμενο αντιπαράθεσης μέσω διαδικασιών που διαμορφώθηκαν από το ίδιο το κίνημα, αντί να επιλεγούν από κάποιον κομματικό ηγέτη και να παρουσιαστούν στους ψηφοφόρους ως ένα έτοιμο προϊόν. Οι φοιτητές προσπαθούν να αναθέσουν πολιτική ευθύνη, διατηρώντας παράλληλα τον συλλογικό έλεγχο σε αυτούς στους οποίους αυτή ανατίθεται. Το αν αυτή η σχέση μπορεί να επιβιώσει στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής πολιτικής παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα. Το κίνημα έχει επίσης αλλάξει το ποιοι δικαιούται να συμμετέχουν. Οι ολομέλειες και οι συνελεύσεις των πολιτών, ή αλλιώς zborovi, έχουν κάνει τη λήψη πολιτικών αποφάσεων προσβάσιμη σε ανθρώπους που, προηγουμένως, περιορίζονταν στο να ψηφίζουν περιστασιακά ή να παρακολουθούν άλλους να μιλούν εκ μέρους τους. Δεν θα χαρακτήριζα αυτό το κίνημα ως αριστερό. Συγκεντρώνει δυνάμεις από την Αριστερά, το Κέντρο και τη Δεξιά. Ωστόσο, οι πρακτικές του εμπεριέχουν ριζοσπαστικές δημοκρατικές δυνατότητες που υπερβαίνουν τις ιδεολογικές θέσεις πολλών μεμονωμένων συμμετεχόντων. Αυτή η ασυμφωνία είναι ακριβώς αυτό που κάνει το σερβικό πείραμα πολιτικά ενδιαφέρον.
-Από που αντλεί τη δυναμική της η Φοιτητική Λίστα; Πως έχει δημιουργηθεί η πολιτική της αξιοπιστία;
-Η υποστήριξη που έχει αντικατοπτρίζει την εμπιστοσύνη που έχει οικοδομηθεί μέσα από τη διαρκή δράση, την αλληλεγγύη και τις προσωπικές θυσίες. Ο κόσμος είδε τους φοιτητές να περπατούν σε όλη τη χώρα, να επισκέπτονται χωριά, να ακούν τους κατοίκους και να συνεχίζουν την προσπάθειά τους παρά τους εκφοβισμούς. Μέσα από αυτές τις επαφές έχει χτιστεί η πολιτική αξιοπιστία τους. Ακόμη και πριν από την προεκλογική εκστρατεία, η ικανότητά τους να συγκεντρώσουν σχεδόν 400.000 υπογραφές στήριξης μέσα σε μία μόνο ημέρα έδειξε μια οργανωτική εμβέλεια που οι συστημικοί πολιτικοί φορείς δυσκολεύονται να φτάσουν. Η απήχησή τους πηγάζει επίσης από τη διάχυτη δυσπιστία απέναντι στην κατεστημένη αντιπολίτευση. Πολλοί άνθρωποι βλέπουν τη Φοιτητική Λίστα ως μια αξιόπιστη ευκαιρία για την απομάκρυνση της κυβέρνησης, μετά από χρόνια αποτυχημένων στρατηγικών της αντιπολίτευσης. Κατά συνέπεια, η προεκλογική εκστρατεία αποκτά έναν χαρακτήρα δημοψηφίσματος: η στήριξη προς τη Φοιτητική Λίστα εκφράζει συχνά το αίτημα για τερματισμό του υφιστάμενου συστήματος διακυβέρνησης, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα συμφωνία ως προς το τι ακριβώς θα πρέπει να το αντικαταστήσει. Ωστόσο, οι δημοσκοπήσεις παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις και θα συνιστούσα επιφύλαξη στο να θεωρηθεί η δυναμική που αναπτύσσεται ως προάγγελος νίκης. Ορισμένες δίνουν προβάδισμα στους φοιτητές, ενώ άλλες φέρουν τον συνδυασμό του Βούτσιτς στην πρώτη θέση. Οι προσδοκίες είναι τεράστιες: λογοδοσία, εύρυθμη λειτουργία των θεσμών, απαλλαγή από τον εκφοβισμό και η δυνατότητα να ζει κανείς χωρίς οι κομματικές διασυνδέσεις να καθορίζουν τις ευκαιρίες του. Το εύρος αυτών προσδοκιών είναι πηγή δύναμης, αλλά σημαίνει επίσης ότι μια μελλοντική κυβέρνηση θα βρεθεί αντιμέτωπη με αιτήματα που δεν μπορούν να ικανοποιηθούν όλα μέσω αλλαγών στα πρόσωπα που έχουν θέσεις ευθύνης.
-Είπες προηγουμένως ότι οι εκλογές αυτές γίνονται μέσα σε μια ανεπίλυτη πολιτική κρίση. Να πούμε περισσότερα πάνω σε αυτό; Τι δυνατότητες μπορούν να προκύψουν μέσα από μια εκλογική νίκη των φοιτητών;
-Η απομάκρυνση του αυταρχικού καθεστώτος είναι ένα απαραίτητο σημείο εκκίνησης, ωστόσο η υπέρβαση της κρίσης απαιτεί την αντιμετώπιση των συνθηκών που κατέστησαν δυνατή την εδραίωσή του. Η πολιτική εξάρτηση βασίζεται, εν μέρει, στην οικονομική ανασφάλεια: οι άνθρωποι που φοβούνται ότι θα χάσουν τη δουλειά τους, το εισόδημά τους ή την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες είναι ευκολότερο να δεχτούν πιέσεις. Στον αντίποδα, έχει συσσωρευτεί σημαντικός πλούτος μέσω προνομιακής πρόσβασης στον κρατικό μηχανισμό. Η αλλαγή κυβέρνησης χωρίς την αλλαγή αυτών των σχέσεων, θα άφηνε ανέπαφο το μεγαλύτερο μέρος του προβλήματος. Έχω υποστηρίξει στα γραπτά μου ότι το αίτημα για δικαιοσύνη πρέπει, συνεπώς, να περιλαμβάνει και την οικονομική δικαιοσύνη. Έχει σημασία το να τηρούν οι θεσμοί τον νόμο, αλλά εξίσου σημαντικό είναι το τι επιτρέπουν αυτοί οι νόμοι, ποιους προστατεύουν και τι είδους κοινωνία αναπαράγουν. Το κίνημα έχει δημιουργήσει πόρους για την επιδίωξη αυτού του μετασχηματισμού: δίκτυα αλληλεγγύης, εμπειρία συλλογικής λήψης αποφάσεων και σχέσεις που εκτείνονται πέρα από τα πανεπιστήμια. Αυτά πρέπει να επιβιώσουν μετά από μια εκλογική νίκη και να αναπτύξουν ισχυρότερους δεσμούς με τους χώρους εργασίας, τα ανεξάρτητα συνδικάτα και τους αγώνες για τη στέγαση, τους μισθούς και τις δημόσιες υπηρεσίες. Οι προτάσεις της Φοιτητικής Λίστας για την προστασία της απασχόλησης, την υγειονομική περίθαλψη και τη στέγαση προσφέρουν ανοίγματα. Ο άμεσος κίνδυνος παραμένει σοβαρός. Εάν το SNS διατηρήσει την εξουσία, η βαθιά απογοήτευση ενδέχεται να συνοδευτεί από αντίποινα εναντίον των θεσμών και των ανθρώπων που το αμφισβήτησαν, ιδίως των πανεπιστημιακών και των φοιτητών. Εάν οι φοιτητές κερδίσουν, η πρόκληση θα είναι να διασφαλιστεί ότι η δημοκρατική ενέργεια που γεννήθηκε μέσα από την αντίσταση θα συνεχίσει να διαμορφώνει την πολιτική εξουσία. Εκεί ακριβώς ξεκινά η δυνατότητα για έναν πιο διαρκή μετασχηματισμό.
