Ο Διαδριατικός αγωγός φυσικού αερίου Trans Adriatic Pipeline (TAP), αποκαλύπτει (για όποιον θέλει να δει) αυτό που η πολιτική κρύβει προς όφελος όσων κερδοσκοπούν με την ενέργεια.
Υπάρχει ένα βουητό σε αυτό το δάσος που δεν έχει καμία σχέση με τα πεύκα. Είναι χαμηλό, συνεχές, σχεδόν βιομηχανικό. Προέρχεται από τον σταθμό συμπίεσης που ωθεί το φυσικό αέριο του Αζερμπαϊτζάν μέσα στο ιταλικό δίκτυο. Βρισκόμαστε στην Απουλία, στις ακτές της Αδριατικής του Salento: San Foca, Melendugno, το σημείο όπου ο Νότιος Διάδρομος του Φυσικού Αερίου αγγίζει τη γη για πρώτη φορά στην Ευρώπη. Εδώ έζησαν οι Μεσσάπιοι, από δω πέρασαν και οι Βυζαντινοί. Αλλά εκείνη η ιστορία δεν προετοίμασε κανέναν για αυτόν τον θόρυβο. Τις πιο καθαρές μέρες, στον ορίζοντα διακρίνεται η Αλβανία.
Στο κινητό μου φτάνει ένα βίντεο από εκείνη ακριβώς την ακτή: χιλιάδες άνθρωποι διαμαρτύρονται ενάντια σε ένα πολυτελές θέρετρο που συνδέεται με την οικογένεια Τραμπ στο νησί Sazan (πρώην σοβιετική βάση χημικών όπλων, τώρα καταφύγιο φλαμίνγκο), φωνάζοντας «Η Αλβανία δεν πωλείται». Δεν είναι απλώς μια ηχώ στο παρόν. Είναι το πεπρωμένο που επαναλαμβάνεται σε κάθε «ζώνη θυσίας», από τη μία ακτή στην άλλη της ίδιας θάλασσας, είτε έχουν περάσει ογδόντα χρόνια είτε δύο εβδομάδες.
Εν τω μεταξύ, η ανάγκη κατασκευάζεται αλλού. Ο Μάριο Ντράγκι, ως πρωθυπουργός, ρώτησε τους δημοσιογράφους στις 6 Απριλίου 2022: «Προτιμούμε την ειρήνη ή το κλιματιστικό αναμμένο;» Με αυτό το ερώτημα, μετέτρεπε μια γεωπολιτική απόφαση σε οικιακή υπόθεση. Το κλιματιστικό μπαίνει στην πρόταση ως γεγονός, όχι ως επιλογή: ήταν ήδη εκεί, ήταν ήδη αναμμένο, ήταν ήδη απαραίτητο. Δεν συζητάμε για το αν θα το έχουμε, συζητάμε μόνο για το τι είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να το διατηρούμε αναμμένο. Η ανάγκη δεν προκύπτει, κατασκευάζεται και αυτό που κατασκευάζεται δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση. Έκτοτε, αυτή η ερώτηση, έχει κολλήσει πάνω μου, σαν πέτρα στο παπούτσι μου.
SAN FOCA
Εκεί φτάνει, από τον πυθμένα της Αδριατικής, ο TAP (Trans Adriatic Pipeline), ο αγωγός που μεταφέρει το αέριο από το Shah Deniz, του Αζερμπαϊτζάν, στο εθνικό ιταλικό δίκτυο, στον «Νότιο Διάδρομο Φυσικού Αερίου» που σχεδίασαν οι Βρυξέλλες και το Μπακού, ο οποίος, μόλις φτάσει στην ξηρά, γίνεται τοπική υπόθεση, με ελαιόδεντρα να μεταφυτεύονται και ένα δάσος να περιφρουρείται για χρόνια από το κίνημα NoTAP.
Όταν μια υποδομή χαρακτηρίζεται ως «κρίσιμη», κάτι αλλάζει στη νομική ορολογία: ένας αποκλεισμός, μια πικετοφορία, μια πορεία διαμαρτυρίας δεν αποτελούν, πλέον, διαφωνία, αλλά κάποια «τρωτά σημεία» που η εξουσία πρέπει να «διαχειριστεί». Πρόσφατα ρεπορτάζ περιγράφουν αυξημένη επιτήρηση γύρω από τον αγωγό TAP – περιπολίες, κάμερες, φάκελοι – και μαζί με αυτήν, αυξάνεται και ο αριθμός εκείνων που καταλήγουν εντός μιας περιμέτρου κινδύνου, που έχει σχεδιαστεί για αγωγούς φυσικού αερίου, όχι για ανθρώπους.
ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΚΑΝΟΥΝ ΘΟΡΥΒΟ
Για να κατανοήσουμε αυτόν τον μηχανισμό, πρέπει να γυρίσουμε πίσω. Πέρασα εβδομάδες στα Κρατικά Αρχεία του Μπάρι μελετώντας προσεκτικά ένα αρχείο του 1942: την εξέγερση του Monteleone της Απουλίας, στην επαρχία της Foggia, την οποία ανασυνέθεσε ο Vito Antonio Leuzzi στο βιβλίο του «Donne Contro la Guerra» (2016). Μια ομάδα γυναικών, συζύγων και μητέρων ανδρών που βρίσκονταν στο μέτωπο, μπλόκαρε την αναγκαστική κατάσχεση των σιτηρών που είχε διατάξει το καθεστώς εν μέσω πολέμου. Ήθελαν να φάνε και το εξέφραζαν με το σώμα τους, στους δρόμους. Η απάντηση του κράτους ήταν ένα νομικό τέχνασμα, μια εγκληματική κατηγορία προσαρμοσμένη έτσι ώστε να μην μπορεί να χαρακτηριστεί ως πολιτική πράξη. Οι γυναίκες του Monteleone δεν έχουν μείνει στην ιστορία ως επαναστάτριες, αλλά ως μια ανωμαλία που έπρεπε να αρχειοθετηθεί. Και τις βρήκα στα αρχεία, αρχειοθετημένες όλες μαζί, σχεδόν τόσο ανώνυμες όσο και το χαρτί που τις περιέχει.
Το ίδιο μοτίβο επανεμφανίζεται στις καταλήψεις του Arneo. Μεταξύ του Δεκεμβρίου 1949 και του Ιανουαρίου 1950, χιλιάδες εργάτες του Salento κατέλαβαν τα λατιφούντια μεταξύ του Nardò, Copertino και Veglie. 40.000 ακαλλιέργητα εκτάρια ανήκαν σε 81 οικογένειες, ενώ 20.000 εργάτες ζούσαν σε απόλυτη φτώχεια με μια ανεργία που ξεπερνούσε το 50%, και για να ξεφύγουν από τους ελέγχους, μετακινούνταν τη νύχτα με ποδήλατα. Ο υπουργός εσωτερικών Scelba ανέπτυξε χιλιάδες ένοπλους άνδρες, ακόμη και στρατιωτικά αεροσκάφη. Στις 14 Φεβρουαρίου 1950, η αστυνομία άνοιξε πυρ. Αυτές οι εκτάσεις απέχουν μόλις λίγα χιλιόμετρα από το Melendugno, το San Foca και το δάσος που το κίνημα NoTAP υπερασπίζεται εδώ και χρόνια. Κάθε φορά, ο ίδιος μηχανισμός: η άρνηση της τοπικής κοινότητας γίνεται «διασάλευση της δημόσιας τάξης», και η «διασάλευση της δημόσιας τάξης» δικαιολογεί όχι μόνο τη βία, αλλά και τη λήθη. Πολύ λίγες από αυτές τις εξεγέρσεις έχουν καταγραφεί στη δημόσια μνήμη.
Η ΙΔΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ, ΣΗΜΕΡΑ
Μεταξύ του Monteleone και του San Foca, μεσολαβούν σχεδόν τριακόσια χιλιόμετρα και ογδόντα χρόνια απόστασης, δύο διαφορετικές Απουλίες: το Tavoliere delle Puglie (ο σιτοβολώνας της Ιταλίας) και το Salento των ελαιόδεντρων. Δεν είναι η ίδια γη, είναι η ίδια γραμματική της εξουσίας. Το δάσος του San Foca, οι διώξεις, οι εντολές απομάκρυνσης, οι δίκες για τους αποκλεισμούς των δρόμων ανταποκρίνονται στη λογική που δίκασε τις γυναίκες του σιταριού. Όποιος διακόπτει την κυκλοφορία ενός πόρου – τότε σιτάρι και σήμερα φυσικό αέριο – κατηγοριοπείται ως κίνδυνος, όχι ως πολιτικό υποκείμενο με δικαίωμα λόγου. Στην δικαστική αίθουσα- bunker του Lecce, σε μια αυθόρμητη δήλωση που δημοσιοποιήθηκε από το κίνημα NoTAP, ένας ακτιβιστής εξήγησε γιατί συνέχιζε να φωτογραφίζεται σε απαγορευμένους χώρους αντί να κρύβεται: όχι από περιφρόνηση, αλλά λόγω μιας ηθικής επιταγής που δεν ένιωθε την ανάγκη να αιτιολογήσει ενώπιον ενός δικαστή. Το μόνο του παράπονο που ήταν ότι δεν είχε κάνει αρκετά. Ογδόντα χρόνια πριν, στο Monteleone, ούτε οι γυναίκες είχαν κρυφτεί.
ΟΥΤΕ ΕΔΩ, ΟΥΤΕ ΑΛΛΟΥ
Η κριτική του κινήματος NoTAP άγγιξε και τα κόστη. Τον Μάιο του 2022, με βάση τα στοιχεία της Τελωνειακής Υπηρεσίας, αποκαλύφθηκε ότι το αέριο του Αζερμπαϊτζάν της TAP κόστιζε τρεις φορές περισσότερο από αυτό που εισάγεται από τη Νορβηγία ή την Αλγερία, μια επιβάρυνση που θα παραμείνει στον λογαριασμό για είκοσι πέντε χρόνια, όσο δηλαδή διαρκούν οι υπογεγραμμένες συμβάσεις. Το νήμα που συνδέει αυτούς τους αριθμούς με το Μπακού είναι το ίδιο που ισχυρίζεται το κίνημα στην καμπάνια του «Ούτε εδώ, ούτε αλλού»: όσοι διαμαρτύρονται εδώ καταλήγουν να πληρώνουν δύο φορές. Υπάρχει όμως και μια άλλη σύνδεση που αποκάλυψε το άρθρο της Linda Maggiori στην εφημερίδα L’Indipendente τον Ιανουάριο του 2026: η SOCAR, η κρατική εταιρεία ορυκτών καυσίμων του Αζερμπαϊτζάν που διαχειρίζεται το αέριο της TAP, θα αγοράσει το διυλιστήριο API στη Falconara Marittima για τρία δισεκατομμύρια ευρώ, αποκτώντας έτσι τον έλεγχο ενός σημαντικού μέρους του ιδιωτικού ενεργειακού τομέα της Ιταλίας.
Το Αζερμπαϊτζάν, το οποίο δεν μπορούσε να καταδικαστεί από την Ευρώπη επειδή είναι ο εναλλακτικός -έναντι της Ρωσίας- προμηθευτής φυσικού αερίου, χρησιμοποιούσε τα όπλα που πωλούνταν από τις Beretta και Leonardo στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, προκαλώντας χιλιάδες θανάτους και μαζική έξοδο του αρμενικού πληθυσμού. Φυσικό αέριο από το Μπακού με αντάλλαγμα ιταλικά όπλα. Μια συμφωνία που συντηρεί τόσο τον αγωγό φυσικού αερίου όσο και το καθεστώς, και που καθιστά το San Foca έναν τερματικό σταθμό όχι μόνο ενεργειακού χαρακτήρα.
Στο δικαστικό μέτωπο, ο χρόνος κινείται αντίστροφα, και όχι τυχαία. Ένα διάταγμα ασφαλείας του 2019, το λεγόμενο «Salvini bis», αύξησε τις ποινές έως και πέντε χρόνια για όσους προκαλούν φθορές σε περιουσιακά στοιχεία ή αντιστέκονται στις δυνάμεις της τάξεως στη διάρκεια μιας διαμαρτυρίας.
Το αναφέρει η Anna Di Ronco, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Έσσεξ, σε μια έρευνα που δημοσιεύτηκε στο The Conversation, το 2021: η δίκη εναντίον εκατό σχεδόν ακτιβιστών της NoTAP, η οποία βασίστηκε, κυρίως, σε μαρτυρίες αστυνομικών, ολοκληρώθηκε σε μόλις επτά μήνες, με τις ποινές σε ορισμένες περιπτώσεις να αυξάνονται από έξι μήνες σε πάνω από τρία χρόνια. Την ίδια περίοδο, η δίκη εναντίον της εταιρείας TAP για περιβαλλοντική καταστροφή αναβλήθηκε επανειλημμένα λόγω της πανδημίας. Το 2024, σύμφωνα με το L’ExtraTerrestre, η δίκη βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη με δεκαεννέα κατηγορούμενους και έναν δικαστή που είχε αλλάξει έξι φορές, ενώ ελλοχεύει ο κίνδυνος της παραγραφής πριν από την έκδοση της απόφασης. Είναι το ίδιο σενάριο που βρήκα στα αρχεία του Μπάρι. Η άδεια κατασκευής εκδίδεται γρήγορα, σχεδόν πάντα. Η αναγνώριση της ζημίας, αν γίνει, φτάνει πολύ αργά.
ΖΩΝΕΣ ΘΥΣΙΑΣ
Υπάρχει μια έκφραση που επανέρχεται συχνά σε αυτό το έργο: «ζώνες θυσίας» — είναι όρος που χρησιμοποιεί η ακαδημαϊκός Macarena Gómez-Barris για τα εδάφη, τα οποία αναγκάζονται να πληρώσουν το περιβαλλοντικό και κοινωνικό τίμημα του εξορυκτικού καπιταλισμού προς όφελος άλλων.
Μια έρευνα της εφημερίδας «Il Fatto Quotidiano» το 2020 υπολόγισε ότι η ΕΕ επέλεξε 149 έργα που αφορούν το φυσικό αέριο και τους σταθμούς επαναεριοποίησης, ενώ οι δικές της προβλέψεις δείχνουν μείωση της ζήτησης κατά 21% έως το 2030. Τα ορυκτά καύσιμα συνεχίζουν να χρηματοδοτούνται σαν να αποτελούν μέρος της ενεργειακής μετάβασης. Ο πολεοδόμος Keller Easterling αυτό το αποκαλεί «extrastatecraft», τον τρόπο, δηλαδή, με τον οποίο μια υποδομή παρουσιάζεται ως καθαρά τεχνικό ζήτημα για να αποφευχθεί η πολιτική συζήτηση.
Το 2011, ο TAP υποσχέθηκε την έγκριση της ΕΠΕ (Εκτίμηση Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων) εντός του τετάρτου τριμήνου του 2012. Σχεδόν δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, η εκδίκαση της υπόθεσης για την περιβαλλοντική καταστροφή βρίσκεται σε εκκρεμότητα. Η ανάγκη είχε μια πιο βολική ημερομηνία λήξεως από τη δικαιοσύνη. Υπάρχει επίσης μια ειρωνεία: το κλιματιστικό του Draghi, με τα καλοκαίρια όλο και πιο θανατηφόρα, κινδυνεύει τώρα να γίνει πραγματικά ζήτημα ζωής και θανάτου. Όμως, είναι ακριβώς αυτό το αέριο που επηρεάζει το κλίμα, γεγονός που το καθιστά απαραίτητο.
ΜΙΑ ΑΝΟΙΧΤΗ ΕΡΩΤΗΣΗ
Το κλιματιστικό είναι ήδη αναμμένο, ο αγωγός έχει ήδη κατασκευαστεί και καθώς γράφω, τα εργοτάξια της Αδριατικής Γραμμής ανεβαίνουν τα Απέννινα Όρη από τη Sulmona προς την Bologna: 425 χιλιόμετρα, 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ, και, καθοδόν, έχουν κόψει δέντρα, έχουν διασχίσει σεισμικά ρήγματα, έχουν καταστρέψει μια νεκρόπολη της Εποχής του Χαλκού στο Colfiorito. «Προσπαθούμε να σταματήσουμε το έργο εδώ και τουλάχιστον 15 χρόνια», δήλωσε ο Mario Pizzola της επιτροπής No Hub της Gas Abruzzo στην Altreconomia. «Τα είχαμε, σχεδόν, καταφέρει, όταν η Snam (Società Nazionale Metanodotti)* έδωσε νέα ώθηση στο έργο, χρησιμοποιώντας τον πόλεμο στην Ουκρανία ως πρόσχημα».
ΠΟΙΟΣ ΔΟΥΛΕΥΕΙ ΑΥΤΗΝ ΤΗ ΓΗ
Όταν ο αγωγός TAP έφτασε στο San Foca, το 2017, ξεριζώθηκαν δεκάδες αιωνόβιες ελιές από κτήματα οικογενειών που βιοπορίζονταν από αυτές για γενιές, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος για τον αγωγό. Αλλά αυτοί που αντιτάχθηκαν στον αγωγό δεν ήταν απλώς ένα κίνημα αγροτών.
Η επιτροπή, που ιδρύθηκε στα τέλη του 2011, αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από περιβαλλοντικές οργανώσεις και μεμονωμένους πολίτες, οι οποίοι είχαν ήδη πληγεί από χρόνια εργασίας στην Ilva, το εργοστάσιο παραγωγής ενέργειας με καύση άνθρακα στο Cerano και το εργοστάσιο τσιμέντου στην Galatina.
Εξελίχθηκε σε κίνημα επειδή συνδέθηκε με άλλους τοπικούς αγώνες: το Κίνημα της Ελιάς, που δημιουργήθηκε ενάντια στις εκριζώσεις των δέντρων λόγω της Xylella**, και μια επιτροπή μητέρων που συμμετείχε στη διαμαρτυρία.
Όχι μόνο όσοι δουλεύουν αυτή τη γη, λοιπόν, αλλά και όσοι απλώς ζουν σε αυτήν, μέσα σε μια λογική που αποφασίζεται αλλού, στις Βρυξέλλες, στο Μπακού, σε ένα διοικητικό συμβούλιο, το οποίο σπανίως αισθάνεται την ανάγκη να εξηγήσει γιατί αξίζει τον κόπο να ρημάξουν αυτοί οι τόποι.
Η γραμμή δεν σταματάει στο San Foca. Ανεβαίνει, αλλά όχι μέχρι τις Βρυξέλλες.
* Είναι η μεγαλύτερη εταιρεία διαχείρισης υποδομών φυσικού αερίου στην Ιταλία και από τις κορυφαίες στην Ευρώπη.
** Xylella fastidiosa: είναι ένα καταστροφικό φυτοπαθογόνο βακτήριο που προσβάλει τα αγγεία του ξύλου των φυτών και προκαλεί το θάνατό τους. Στην Ιταλία εντοπίστηκε για πρώτη φορά τον Οκτώβριο του 2013 στην περιοχή της Απουλίας (συγκεκριμένα στο Σαλέντο) και έκτοτε έχει καταστρέψει εκατομμύρια ελαιόδεντρα, αποτελώντας τον κυριότερο βιολογικό εχθρό της ελιάς.
πηγή: www.laterratrema.org
