Οι Περιοχές Οργανωμένης Ανάπτυξης Υδατοκαλλιεργειών (ΠΟΑΥ) σε αμφισβήτηση

Αν και η δημιουργία οργανωμένων περιοχών ανάπτυξης υδατοκαλλιεργειών απορρέει ως υποχρέωση απ’ την οδηγία 2014/89/ΕΕ, ως προς το στοιχείο της ορθής και περιβαλλοντικά βιώσιμης χωροθέτησης, ωστόσο, φαίνεται να επαφίεται στα κράτη μέλη η ευχέρεια να καθορίσουν σημαντικές λεπτομέρειες ως προς τη λειτουργία, το μέγεθος και τη μέγιστη παραγωγή στις υπό οριοθέτηση ΠΟΑΥ.

Το ελληνικό κράτος, ακόμα πριν θεσπίσει το γενικό πλαίσιο θαλάσσιας χωροταξίας, έσπευσε με την υπ’ αριθμ. 31722/4.11.2011 απόφαση της Επιτροπής Συντονισμού της Κυβερνητικής Πολιτικής στον τομέα του χωροταξικού σχεδιασμού και της αειφόρου ανάπτυξης¹ να ορίσει ένα πλαίσιο χωροταξίας για τις υδατοκαλλιέργειες, δημιουργώντας ζητήματα πιθανής σύγκρουσης διατάξεων και ανακολουθιών με το γενικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό που επρόκειτο να θεσμοθετηθεί μελλοντικά και ήδη προβλέφθηκε, έστω και υπό πίεση με την υπ’ αριθμ. 6 ΠΥΣ της 17/4/2025², βάζοντας έτσι η ελληνική πολιτεία για άλλη μια φορά το κάρο μπροστά απ’ το άλογο.

Με την υπό συνθήκες πίεσης της τότε κυβέρνησης που επρόκειτο πολύ άμεσα να αντικατασταθεί, πρωτοβουλία να δημιουργηθεί το πλαίσιο οριοθέτησης και αδειοδότησης βιομηχανικού τύπου περιοχών παραγωγής προϊόντων κυρίως ιχθυοκαλλιέργειας ξεκινούσε καθυστερημένα και με φανερή ανεπάρκεια μια ακόμα προσπάθεια να ιδρυθεί και να αδειοδοτηθεί με προχειρότητα και χωρίς συνολικό θαλάσσιο χωροταξικό μία δραστηριότητα που θα γιγάντωνε τις έως τότε υπάρχουσες μορφές υδατοκαλλιεργειών. Και τούτο διότι  επιτρέποντας την αύξηση των περιοχών υδατοκαλλιεργειών κατά 24 φορές (από 9.000 στρέμματα σε 240.000 στρέμματα)³ , οι μικρές μονάδες θα μετατρέπονταν σε μεγάλες, συγκεντρωμένες επιφάνειες μαζικής εγκατάστασης και λειτουργίας ιχθυοκλωβών, εκτοξεύοντας όχι μόνο την παραγωγή αλλά και τις περιβαλλοντικές δυσμενείς επιπτώσεις απ’ αυτήν τη γιγαντωμένη παραγωγή, οδηγώντας σε υποβάθμιση του τοπικού θαλασσίου περιβάλλοντος, τόσο απ’τη συνεπαγόμενη μεγάλη κατάληψη θαλασσίου υδάτινου όγκου για εκμετάλλευση, όσο και απ’τα παραγόμενα απ’ τους χιλιάδες ανατρεφόμενους ιχθύες απόβλητα. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τον βενθικό αντίκτυπο τόσο μεγάλων εκτάσεων παραγωγής απ’ τα παραγόμενα απόβλητα των εκμεταλλεύσιμων μαζικά θαλασσίων ειδών, τη χρήση πλαστικών και μικροπλαστικών που καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον απ΄ την υδατοκαλλιέργεια και τα οποία πρόκειται να φτάσουν 336.530 τόνους/ανά έτος υπό το καθεστώς των ΠΟΑΥ⁴, αλλά και το σημαντικό στοιχείο της αλίευσης μαζικά ιχθύων ανοιχτής θάλασσας προκειμένου να τραφούν οι ιχθύες των υδατοκαλλιεργειών σε τέτοιο βαθμό που τα 15 εκατομμύρια αλιευμάτων ετησίως από τα 90 να καταλήγουν τροφή σε ιχθύες που εκτρέφονται σε θαλάσσιες μονάδες παραγωγής, ενώ για ένα κιλό ψάρι ιχθυοτροφείου απαιτείται ως τροφή, 1,2 κιλά αλιεύματος⁵ .

Πέραν όμως των οξυμένων περιβαλλοντικών προβλημάτων που μοιραία θα δημιουργήσουν οι γιγαντωμένες μονάδες παραγωγής – στο βαθμό που οι ΠΟΑΥ προβλέπουν τη γειτνίαση στην ίδια περιοχή παραγωγής διαφορετικών μονάδων/εταιρειών – το τρωτό τους σημείο βρίσκεται στην ίδια την ίδρυσή τους. Κι ενώ λοιπόν,  ο σχετικός χωροταξικός σχεδιασμός, ως κατ’επίφαση «συμμάζεμα» των άναρχα ιδρυθέντων ως τότε μονάδων υδατοκαλλιέργειας στη θαλάσσια επικράτεια (ΠΑΣΜ) προέβλεψε ως χρονικό όριο για την υποβολή αίτησης ίδρυσης των ΠΟΑΥ τα 3 έτη απ΄τη δημοσίευσή του⁶ συνεχίζει να είναι σε ισχύ έως και σήμερα⁷ , με αποτέλεσμα, μία μεταβατική κατάσταση να παγιοποιείται, τόσο σε βάρος του περιβάλλοντος, όσο και της νομοθετικής αξιοπιστίας και της εθνικής οικονομίας. Ή για να το πούμε αλλιώς, η κυβέρνηση σύρεται πίσω απ΄ τις εταιρείες, αδιαφορώντας έτσι το σκοπό της ίδρυσης των ΠΟΑΥ, δηλαδή την ανάγκη για άμεση και ασφαλή μετάβαση στη νέα μορφή λειτουργίας των οργανωμένων πια χωροταξικά υδατοκαλλιεργειών. Άλλωστε, μία προσωρινή ρύθμιση, με χρονικό απώτατο σημείο 3 ετών και χαρακτήρα μεταβατικό καθίσταται μονιμότερη και παγιώνεται ως κανόνας παραβιάζοντας κατάφορα τόσο τη συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή του κράτους δικαίου, όσο και της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, όπως σχετικά απεφάνθη το ΣτΕ με την υπ’αριθμ. 1694/2025 απόφαση.

Tα παραπάνω είναι αποκαλυπτικά τόσο της ανικανότητας της διοίκησης να εφαρμόσει έγκαιρα μια πολιτική, όσο όμως και της ανετοιμότητας των ενδιαφερομένων εταιρειών να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα που τους ζητάει η κεντρική διοίκηση, αφού απ’ τις 25 προβλεπόμενες για ίδρυση ΠΟΑΥ μόλις οι 7 έχουν θεσμοθετηθεί⁸ , ενώ οι υπόλοιπες φαίνεται να τελούν επί έτη στις καλένδες, κυρίως λόγω εσωτερικών παθογενειών, σχετιζομένων με τις Στρατηγικές Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ), αλλά και το απαρχαιωμένο πια, ειδικό χωροταξικό για τις Ιχθυοκαλλιέργειες, το οποίο, εν καιρώ αστραπιαίων ταχυτήτων και νέων επιστημονικών δεδομένων κι ως προς την κλιματική αλλαγή και τις συνέπειές της στην κλειστή, όλο και περισσότερο θερμαινόμενη θάλασσα της Μεσογείου, μετράει ήδη 15 χρόνια ζωής, φαίνεται γερασμένο και ανεπίκαιρο να καλύψει τις νέες περιβαλλοντικές και διατροφικές προκλήσεις.

Έχει ενδιαφέρον να σταθούμε εδώ στις ΣΜΠΕ, οι οποίες, φαίνεται να παρακωλύουν σε κάποιες περιπτώσεις την εξέλιξη των ΠΟΑΥ, όπως επισημάνθηκε παραπάνω. Ενδεικτικά, αναφέρουμε τη ΣΜΠΕ για την ΠΟΑΥ Πόρου, η οποία άνοιξε το χορό των απορρίψεων απ΄το ΚΕΣΥΠΟΘΑ⁹ , το οποίο με τη σειρά του έκρινε αυτήν παρωχημένη κι ανεπίκαιρη, άρα ανίκανη να προστατέψει αυτό, για το οποίο προβλέφθηκε ως υποχρέωση, το φυσικό περιβάλλον¹⁰ . Μάλιστα, παραθέτει η γνωμοδότηση του ΚΕΥΣΠΟΘΑ ότι η επίμαχη ΣΜΠΕ είναι τουλάχιστον 15ετίας για μια αδειοδότηση που επιχειρείται να αποκτηθεί σήμερα, ενώ επισημαίνεται η ανικανότητα της ΣΜΠΕ για την ΠΟΑΥ Πόρου να διασφαλίσει τη βιωσιμότητα του οικοσυστήματος. Άλλωστε και στην ΠΟΑΥ Λάρυμνας – Αταλάντης αναδείχθηκαν οι πλημμέλειες της σχετικής ΣΜΠΕ, η οποία ως σήμερα δεν έχει επιτρέψει την ίδρυση της ΠΟΑΥ. Με σχετικό έγγραφό της η Διεύθυνση Περιβαλλοντικής Αδειοδότησης (ΔΙΠΑ) του ΥΠΕΝ ζητάει απ΄το φορέα διαχείρισης της εν λόγω υπό ίδρυση ΠΟΑΥ να αναθεωρήσει/επανασυντάξει τη ΣΜΠΕ, στο βαθμό που δεν αρκεί ως έχει, για να ελεγχθεί και να εκτιμηθεί ως προς τις προβλεπόμενες περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ΠΟΑΥ, δείχνοντας έτσι την κακή σύνθεση της ΣΜΠΕ, η οποία σίγουρα χωλαίνει – σύμφωνα πάντα με τη ΔΙΠΑ – ως προς τη μη πραγματική απεικόνιση των συνεπειών στον Οπούντιο Κόλπο, ο οποίος ήδη έχει εμφανίσει φαινόμενα ευτροφισμού, αλλά και τη μη λήψη υπ΄όψιν της ήδη επιβεβαρυμένης κατάστασης στο βόρειο Ευβοϊκό απ’ την πολυετή λειτουργία μονάδων ιχθυοκαλλιεργειών. Ενδεικτικό της προβληματικής κατάστασης των ΣΜΠΕ και του σχεδιασμού των ΠΟΑΥ είναι και το γεγονός ότι ένα χρόνο αργότερα, την 10/4/2024, το ΥΠΕΝ επανέρχεται στη ΠΟΑΥ Λάρυμνας – Αταλάντης, απευθύνοντας εκ νέου έγγραφο στο φορέα διαχείρισης, ζητώντας επιτέλους να προσαρμόσει τη ΣΜΠΕ στα πραγματικά περιβαλλοντικά δεδομένα της περιοχής, λαμβάνοντας υπ’όψιν νέες ποιοτικές μετρήσεις που πρέπει να γίνουν στην περιοχή, αλλά και την κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την ανάλυση τρωτότητας, με τις παραμέτρους της μεταβολής της θερμοκρασίας, της αλλαγής της στάθμης της στάθμευσης, τα φαινόμενα πλημμυρών κλπ συμπεριλαμβανόμενες.

Φαίνεται λοιπόν ότι η αδυναμία της διοίκησης να εφαρμόσει όσα πρόχειρα και βιαστικά αποφάσισε για τη μετάβαση των υδατοκαλλιεργειών από τα μικρά μοντέλα παραγωγής σε βιομηχανικού τύπου καλλιεργητικές εκτάσεις, η απουσία των τοπικών κοινωνιών απ’τη διαβούλευση για την ίδρυση των ΠΟΑΥ, η επικράτεια των οποίων επηρεάζεται και πιθανότατα θίγεται σημαντικά απ΄τη λειτουργία τέτοιων γιγαντωμένων παραγωγικών μονάδων, έχουν προς το παρόν οδηγήσει τις εναπομείνασες για χωροθέτηση ΠΟΑΥ σε ανεπίσημη αναστολή. Τα φαινόμενα αυτά, σε συνδυασμό με τις οικονομικές δυσκολίες των εταιρειών ιχθυοκαλλιέργειας¹¹ και κυρίως την απουσία εν τοις πράγμασι ενός σύγχρονου, επίκαιρου, εξορθολογισμένου χωροταξικού για τις υδατοκαλλιέργειες γεννάν την ελπίδα στο περιβάλλον και τις τοπικές κοινωνίες της πιθανής αλλαγής της σχετικής πολιτικής και της κατεύθυνσης αυτής απ’τις τεράστιες μονάδες παραγωγής με τη μέγιστη απόδοση, σε μικρές, ήπιες, φιλοπεριβαλλοντικές και ποιοτικές μονάδες παραγωγής.

*O Παναγιώτης Λογγινίδης είναι δικηγόρος, Δρ Νομικής Πανεπιστημίου Τουλούζης Ι

1. ΦΕΚ Β’2505/2011 [↩]
2. ΦΕΚ Δ’227/2025 [↩]
3. Βλ. ιστότοπο ΑΚΤΑΙΑ, https://aktaia.org/el/ [↩]
4. ό.π. [↩]
5. ό.π [↩]
6. Ά.6 άρθρου ΠΡΩΤΟΥ της ΚΥΑ 31722/2011. [↩]
7. Με την παρ.7 του ά. 111 του ν. 5243/2025 παρατάθηκε ο χρόνος κατάθεσης αίτησης ίδρυσης ΠΟΑΥ έως το Νοέμβριο έτους 2026. [↩]
8. Ενημερωτικό σημείωμα του ΥΠΕΝ της 28/4/2023. [↩]
9. Κεντρικό Συμβούλιο Χωροταξικών Θεμάτων και Αμφισβητήσεων του ΥΠΕΝ. [↩]
10. Συνεδρίαση της 29/7/2025. [↩]
11. Οικονομική κατάρρευση της Avramar α.ε., https://wearesolomon.com/mag/format-el/erevnes/exoume-20-meres-zoi-pos-i-polyethniki-avramar-eftase-ksana-konta-stin-katarefsi/ [↩]