David Graeber, H ουτοπία των κανόνων, Στάσει Εκπίπτοντες 2024, σελ. 284 (μετάφραση: Πάνος Σταθάτος)
Ο μόνος τρόπος για να ξεφορτωθείς μια καθιερωμένη γραφειοκρατία είναι απλώς να σκοτώσεις όλους τους γραφειοκράτες
Μαξ Βέμπερ
Ο Βέμπερ δεν μας καλεί σε μια ανηλεή σφαγή των γραφειοκρατών· αυτό που θέλει να επισημάνει είναι πως, αφού εγκαθιδρυθεί μια γραφειοκρατία, είναι εντελώς αδύνατο να την καταργήσεις. Ο ίδιος, άλλωστε, ως ο κατεξοχήν φιλελεύθερος θεωρητικός μιας εποχής στην οποία οι γραφειοκρατίες διευρύνονταν σε υπερθετικό βαθμό διατύπωσε, με τη μεγαλύτερη διεισδυτικότητα, τα πολλά «καλά» τους. Για τον Βέμπερ καμιά πολύπλοκη κοινωνία δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς εκτεταμένη γραφειοκρατία, η οποία ήταν το μόνο εχέγγυο της ορθολογικότητας. Ήταν η αναγκαία επέκταση της ορθολογικότητας, που έκανε αναγκαία την τεράστια επέκταση της γραφειοκρατίας.
Ο εταιρικός καπιταλισμός, κυρίαρχος πλέον στις ΗΠΑ και τη Γερμανία, εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα, διαμόρφωνε καθοριστικά τη μοίρα του κόσμου. Η ανθρωποσφαγή, που τόσο σφράγισε τον αιώνα αυτό, συνδέονταν άμεσα με την πάλη ανάμεσα σε γραφειοκρατίες· σύντομα, στις προηγούμενες ήρθε να προστεθεί και η σταλινική Ρωσία.
Οι σύγχρονοι πόλεμοι, καθοδηγούμενοι από πανίσχυρες στρατιωτικοβιομηχανικές γραφειοκρατίες, αντλούν από αυτές το ασύλληπτο δολοφονικό δυναμικό τους. Γραφειοκρατία σημαίνει αποτελεσματικότητα, «ορθολογικότητα» ανεξαρτήτως του σκοπού· σημαίνει κανόνες και άλλοι κανόνες. Σημαίνει εκθετική αύξηση της χαρτούρας. Και είναι λάθος να νομίζουμε πως συνιστά μια κολοσσιαία ηλιθιότητα. Η γραφειοκρατία είναι, απλώς, η οργάνωση της ηλιθιότητας, που, αναγκαστικά, εμφιλοχωρεί στην καρδιά του ύστερου καπιταλισμού.
Ξεκίνησα, όμως, αντίθετα από ό,τι κάνει ο Γκρέμπερ με την πολύ μεγάλη εικόνα. Στην πραγματικότητα, η τεράστια αύξηση της χαρτούρας είναι ένα άμεσο γεγονός, στο οποίο όλο και περισσότερο συμμετέχουμε όλοι, έστω κι αν η δουλειά μας δεν περιλαμβάνεται στη γραφειοκρατική τεχνοδομή. Δεν υφιστάμεθα πλέον τη γραφειοκρατία, αλλά τη δημιουργούμε συμπληρώνοντας φόρμες, που παλιότερα ήταν δουλειά κάποιου υπαλλήλου της διοίκησης.
Ποια δεν έχει ζήσει αυτό που περιγράφει ο Γκρέμπερ;
“Πριν λίγες εβδομάδες πέρασα αρκετές ώρες στο τηλέφωνο με τη Bank of America, προκειμένου να βρω έναν τρόπο να αποκτήσω πρόσβαση στις πληροφορίες του λογαριασμού μου στο εξωτερικό. Αυτό περιλάμβανε την επικοινωνία με τέσσερις διαφορετικούς εκπροσώπους, δύο φορές που με παρέπεμψαν σε ανύπαρκτους αριθμούς, τρεις μακροσκελείς εξηγήσεις περίπλοκων και προφανώς αυθαίρετων κανόνων, και δυο αποτυχημένες απόπειρες να αλλάξω τις πληροφορίες της παλιάς μου διεύθυνσης και του προηγούμενου τηλεφωνικού μου αριθμού που είχαν καταχωριστεί σε διαφορετικά υπολογιστικά συστήματα. Με άλλα λόγια ήταν ο ακριβής ορισμός του γραφειοκρατικού πηγαινέλα (Και αφού τελείωσαν όλα αυτά, τελικά και δεν κατάφερα να αποκτήσω πρόσβαση στο λογαριασμό μου)” (σελ. 19).
Η συνθήκη αυτή, αν πιστέψουμε τα λόγια των νεοφιλελεύθερων, είναι εντελώς παράδοξη. Πώς είναι δυνατόν, ενώ, εδώ και σαράντα χρόνια, έχουμε διαρκή επέκταση των «ελεύθερων αγορών» και διαρκή συρρίκνωση του κράτους, ενώ οι «απορρυθμίσεις» είναι το εφαρμοζόμενο credo του συστήματος, η γραφειοκρατία να αυξάνεται; Πώς είναι δυνατό, σε εποχές ακμάζουσας «παγκοσμιοποίησης», η χαρτούρα, υλική ή ηλεκτρονική, να φεύγει στα ουράνια;
Ο Γκρέμπερ θα υποστηρίξει πως, ιστορικά και συγχρονικά, η «ελεύθερη αγορά» σημαίνει καταστατικά πολύ περισσότερους κανόνες και συμβόλαια, οι οποίοι είναι αδύνατο να διατηρηθούν χωρίς ένα ισχυρότατο κράτος -ο φιλελευθερισμός, για την ειρωνεία της ιστορίας, διεύρυνε το κράτος σε πρωτοφανή επίπεδα. Η συντήρηση μια οικονομίας της αγοράς απαιτούσε χίλιες φορές περισσότερη χαρτούρα από μια απολυταρχική μοναρχία, όπως εκείνη του Λουδοβίκου του 14ου.
Από την άλλη, οι «απορρυθμίσεις» κάθε άλλο παρά απορρυθμίζουν την οικονομία· αυτό που κάνουν είναι να την επαναρρυθμίζουν με τρόπο που συμφέρει στους κυρίαρχους. Η δε «παγκοσμιοποίηση», που θα καταργούσε περιττούς κανόνες και σύνορα, γεωγραφικά και οικονομικά, κατάληξε να διαμορφώσει μια πρωτοφανή παγκόσμια γραφειοκρατία, με τα ΔΝΤ, ΟΟΣΑ, ΠΟΕ κόκ, να καθορίζουν κάθε κίνηση στον κόσμο. Για να επιβεβαιωθεί ο «σιδερένιος νόμος του φιλελευθερισμού», όπως σημειώνει ο Γκρέμπερ.
Σήμερα δίνεται η δυνατότητα να κατανοήσουμε το πολύ προφανές και καλά κρυμμένο μυστικό του σύγχρονου καπιταλισμού: όταν αναφερόμαστε σε γραφειοκρατία θα πρέπει να ξεκινάμε από τον ιδιωτικό τομέα, την καπιταλιστική επιχείρηση, που, από πολλές απόψεις, έχει πολύ περισσότερη χαρτούρα από τον κρατικό τομέα.
Το σύνολο σχεδόν των σύγχρονων γραφειοκρατικών πρακτικών, με πρώτες την αξιολόγηση και τις έρευνες κατανομής χρόνου, προέρχεται από την corporation και μεταγγίζεται στους κρατικούς οργανισμούς. Η ιδιωτικοποίηση του κράτους, μέσα από την εφαρμογή τεχνικών του New Public Management, δεν αφορά την ιδιοκτησία, αλλά τον τρόπο λειτουργίας. Η νέα γραφειοκρατική γλώσσα -όραμα, ποιότητα, ωφελούμενος, αριστεία, καινοτομία, στρατηγικοί στόχοι, βέλτιστες πρακτικές, ακόμα και αυτοπραγμάτωση- έχει ως πάροχο την «αγορά» και την «επιχειρηματικότητα»· το γεγονός πως δεν σημαίνει τίποτε δεν… έχει σημασία. Ο στόχος δεν είναι η «αποτελεσματικότητα». Άλλωστε, όσο περισσότερο επεκτείνονται αυτά όλα και η χαρτούρα που τους αντιστοιχεί, τόσο μειώνεται η παραγωγικότητα στην οικονομία.
Σύμφωνα με τον Γκρέμπερ, η γραφειοκρατική υπερεπέκταση αντιστοιχεί σε έναν πολιτισμικό μετασχηματισμό, αλλά και σε μια πολιτική επιλογή. Γι’ αυτό και είναι συνδεδεμένη με ένα εγχείρημα διαμόρφωσης μιας κοινωνικής συμμαχίας απέναντι στην εκμεταλλευόμενη πλειοψηφία των μισθωτών, της εργατικής τάξης, για να το πω ακριβέστερα.
Η ενίσχυση της γραφειοκρατίας, η παραγωγή όλο και περισσότερων γραφειοκρατών δημιουργεί ένα κοινωνικό στρώμα -τμήμα της «μεσαίας τάξης»- το οποίο, ακριβώς λόγω του δομικού του προσδιορισμού είναι προσδεμένο στα συμφέροντα της άρχουσας τάξης· άλλωστε, “ο πραγματικός ορισμός της «μεσαίας τάξης» έχει να κάνει με ο αν κάποιος βλέπει έναν αστυνομικό στο δρόμο και αισθάνεται περισσότερο ή λιγότερο ασφαλής” (σελ. 125).
Σε ένα άλλο του βιβλίο, ο Γκρέμπερ θα αναλύσει τη φύση των εργασιών αυτών των στελεχών, μιλώντας για bullshit jobs -o μεταφραστής Χρήστος Πάλλας θα το αποδώσει ως φουμαροδουλειές, νομίζω, όμως, ότι θα ταίριαζε και το παπαροδουλειές ή δουλειές του μαλάκα. Να πώς ορίζει τη bullshit job o Γκρέμπερ:
“Μορφή αμειβόμενης απασχόλησης τόσο ανούσια, περιττή η βλαπτική, που ούτε ο ίδιος ο εργαζόμενος δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της, παρόλο που, εκ των συνθηκών της απασχόλησης αυτής, αισθάνεται υποχρεωμένος να προσποιείται ότι αυτό δεν ισχύει”.
Η τεράστια επέκταση αυτών των εργασιών (sic) οδηγεί σε κολοσσιαία σπατάλη ανθρώπινης ενέργειας, η έκλειψη της οποίας θα σήμαινε την ίδια παραγωγή με ώρες πολύ λιγότερες -άσε που δεν υπάρχει λόγος να έχουμε την ίδια παραγωγή.
Ο Γκρέμπερ αφιερώνει το 3ο κεφάλαιο –Τα ιπτάμενα αυτοκίνητα και η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους- για να δείξει πόσο η νέα διαμόρφωση του καπιταλισμού σημαίνει μια πολύ μεγάλη επιβράδυνση της εφευρετικότητας και της παραγωγικότητας. Για όσους ήταν παιδιά το ’60 και το ’70, όπως ο Γκρέμπερ, αλλά και ο γράφων, ήταν άμεσες υποσχέσεις η θεραπεία του καρκίνου, αλλά και οι βάσεις στο έδαφος του Άρη ή ο διαστημικός σταθμός γύρω από τον Κρόνο. Και σίγουρα η απογοήτευση είναι τεράστια, όταν διαπιστώνουμε πως η τεχνική πρόοδος σήμανε, κατά βάση, διάφορα καταναλωτικά ηλεκτρονικά τζιτζιμπλίκια. Ακόμα και το διαδίκτυο ή τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, χρήσιμα κατά τα άλλα, υστερούν απελπιστικά μπροστά σε όσα προβλέπονταν να έρθουν. Και μάλιστα γρήγορα -το 2001, που έλεγε κι ο Άρθουρ Κλαρκ.
Ο Γκρέμπερ μας προσφέρει ένα βιβλίο αναφοράς· η παρουσίαση σχολιάζει ένα απειροστό κλάσμα των περιεχομένων.
Και μαζί μας δίνει ένα πολύτιμο, από πολιτική άποψη, όπλο.
