Τώρα που φούντωσε ξανά η συζήτηση περί επιστήμης, πολιτικής και ηθικής, στα πλαίσια της διαστημικής αποστολής προς την Σελήνη (ύστερα από 53 χρόνια), θεωρώ σημαντικό να προσπαθούμε να συζητάμε τουλάχιστον σε τροχιά κοινού άξονα.
Δεν είναι μυστικό πως η τεχνολογία εκτινάσσεται σε περιόδους πολέμου, το κίνητρο είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν έχεις δημιουργήσει εχθρούς τους οποίους θέλεις να προλάβεις και να ξεπεράσεις, είτε εδαφικά, είτε στις εντυπώσεις (βλέπε Ψυχρός Πόλεμος)
Αλλά ενώ βρίσκω πολύ σημαντικά τα επικριτικά σχόλια προς όσους μοιράζονται τον ενθουσιασμό της προόδου, δεν κατέχουν ούτε αυτά την μεγάλη εικόνα.
Η συνήθης κριτική είναι πως επειδή κυρίως οι ΗΠΑ (σε συνεργασία πάντοτε με τον ευρύτερο καπιταλιστικό μηχανισμό) ελέγχουν το επιστημονικό αφήγημα που επικρατεί (έρευνα, πειράματα, αποστολές κ.ά) αυτό καθιστά την ίδια την επιστήμη υποχείριο και συστημικό εργαλείο.
Εδώ όμως έρχεται η αντίφαση που είχα την ανάγκη να υπογραμμίσω:
Ο καπιταλισμός δεν επινόησε την επιστημονική σκέψη, την οικειοποιήθηκε.
Όπως ακριβώς το σύστημα δεν επινόησε την έννοια της αγάπης, αλλά την μετουσίωσε σε Βαλεντίνο.
Αυτό κάνουν καλύτερα από οτιδήποτε άλλο οι κλέφτες στιγμών, χρωματίζουν υπαρκτές έννοιες ώσπου να μην μπορούμε πια να θυμηθούμε την ουσία τους.
Η επιστημονική διαδικασία, η ανάλυση, ο επαγωγικός συλλογισμός, η αφαιρετική σκέψη, είναι αναπόσπαστα κομμάτια της εξέλιξης του ανθρώπου, και όσο και αν προσπαθεί ένας μηχανισμός να τις ελέγξει, είναι η ίδια η φύση της Αμφισβήτησης που το καθιστά αδύνατο.
«Ζούμε σε μια κοινωνία απολύτως εξαρτώμενη από την επιστήμη και την τεχνολογία, όπου σχεδόν κανένας δεν ξέρει τίποτα για την επιστήμη και την τεχνολογία.» είπε ο μεγάλος δάσκαλος Καρλ Σάγκαν, και πραγματικά κανένας ειλικρινής ακαδημαϊκός δεν μας ωθεί να αφήσουμε την επιστήμη για τους λίγους, αλλά μας προτρέπει να διαβάσουμε και να ανακρίνουμε κάθε γραμμή, και φυσικά να είμαστε έτοιμοι να μεταβάλλουμε την άποψη μας όταν τα δεδομένα το επιβάλλουν.
Ο συλλογισμός αυτός δεν παραβλέπει πως το κυρίαρχο αφήγημα είναι βαθιά ελεγχόμενο από τους έχοντες και τους προνομιούχους, ούτε ότι στην επιστήμη αναγνωρίζονται διαχρονικά μόνο οι άντρες, ούτε πως απαιτεί να έχεις λυμένα βασικά ζητήματα επιβίωσης για να μπορείς να μελετήσεις και να συμμετέχεις στην επιστημονική διαδικασία.
Μα σας προκαλώ να σκεφτούμε πως από τους χιλιάδες επιστήμονες εκεί έξω, σε όλες τις βαθμίδες και σε όλα τα πεδία, δεν είναι όλα μικρά γρανάζια συστήματος, είναι και ο ξάδερφος σας που κάνει διδακτορικό κτηνιατρικής για να βρει νέα φάρμακα, είναι η φίλη σας που εξετάζει αστέρες νετρονίων και ελέγχει εξονυχιστικά τα πειραματικά δεδομένα, είναι εκείνο το άτομο από την γειτονιά σας που κάνει διατριβή για την μουσική και την γλώσσα σε πληθυσμούς που εξαφανίζονται… η λίστα είναι ατελείωτη.
Η επιστήμη δεν ΕΙΝΑΙ, αλλά μπορεί να γίνει ο καλύτερος σύμμαχος του ανθρώπου, είναι ένας δομημένος τρόπος να αμφισβητείς και να συμμετέχεις, πατώντας πάνω στις πλάτες όλων αυτών που υπήρξαν πριν από σένα (και έχοντας την πλήρη δύναμη να τους καθαιρέσεις)
Δεν ενθουσιάζομαι γιατί η Αμερική έστειλε ακόμα έναν πύραυλο στο φεγγάρι εξυπηρετώντας παράλληλα και οικονομικά/γεωπολιτικά συμφέροντα.
Ενθουσιάζομαι γιατί η ανθρώπινη γνώση διαστέλλεται, και πολύ συχνά οι ίδιοι τρόποι που εφευρίσκουμε για να φτάσουμε κάπου είναι πολύ πιο επιδραστικοί στην κοινωνία από το αποτέλεσμα.
Η ηθική είναι χρέος μας, κάθε μικρής και μεγάλης ανθρώπινης δομής, ώστε να αποτελεί εργαλείο ενδυνάμωσης και αποτρεπτικό παράγοντα, μια λειτουργική πυξίδα με απλά λόγια, γιατί είναι πολύ εύκολο να παρασυρθούμε στο βωμό της ανάπτυξης.
Η επιστήμη μάς έκανε θεούς πριν να γίνουμε άξιοι να είμαστε άνθρωποι.
~ Jean Rostand
Είμαι σίγουρος πως έχω αφήσει σημαντικούς παράγοντες εκτός συζήτησης, αλλά για μένα το βασικό σκεπτικό είναι το εξής:
Ναι στην επιστήμη, ειδικά σε εκείνη που ελέγχει την ίδια την επιστήμη, κρατώντας πάντοτε στο νου πως ο πιο πιθανός τρόπος να επιβιώσουμε είναι να στεκόμαστε άνθρωποι μεταξύ ανθρώπων.
