Ανάλογα με την οπτική γωνία, καταλήγει κανείς σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα. Τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης και οι διανοούμενοι αποδίδουν τη νίκη του Luiz Inácio Lula da Silva στην ιδιοφυΐα του και στον ρόλο που έπαιξαν οι σοσιαλδημοκράτες, υποστηρίζοντας ότι η εκλογική σύγκρουση δημιούργησε έως και 11 εκατομμύρια «στρατιώτες» υπέρ του προέδρου.
Στο Maré, το μεγαλύτερο σύμπλεγμα από φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο, με πάνω από 130.000 κατοίκους στο βόρειο τμήμα της πόλης, η κατάσταση είναι διαφορετική από τον τρόπο που την περιγράφουν τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία συνήθως επικεντρώνονται στις περιοχές που κατοικούν τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Οι νέοι και οι μητέρες που συχνάζουν στο Μουσείο Maré, έναν κοινοτικό χώρο αφιερωμένο στη μνήμη της γειτονιάς, και οι συζητήσεις που λαμβάνουν χώρα στους απότομους δρόμους, στα καταστήματα και στα εστιατόρια, μας δείχνουν την άλλη όψη της πραγματικότητας.
Τις ημέρες που προηγήθηκαν του δεύτερου γύρου των εκλογών, στη φαβέλα κυριαρχούσε μια αδιαμφισβήτητη ένταση, πολύ διαφορετική από αυτή που νιώθουν οι κάτοικοι όταν εισβάλλει η στρατιωτική αστυνομία, πυροβολώντας και σκοτώνοντας. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σε άλλες περιπτώσεις, όταν προκύπτουν εντάσεις με τα καρτέλ των ναρκωτικών, στη φαβέλα δεν συζητούν ανοιχτά για την πολιτική. Είναι όλοι επιφυλακτικοί επειδή γνωρίζουν ότι παρακολουθούνται και είναι ευάλωτοι.
Κατά τη διάρκεια αυτής της κρίσιμης εβδομάδας, ξέσπασαν σύντομες και μικρής κλίμακας συζητήσεις μεταξύ των γειτόνων, υπέρ ή κατά του ενός ή του άλλου υποψηφίου. Σε όλες τις δραστηριότητες που παρακολούθησα, οι νέοι και οι μητέρες αυτοπροσδιορίστηκαν σαφώς ως αντι-Μπολσονάρο, κάτι που δεν συμβαίνει συχνά μεταξύ εκείνων που ζουν σε περιθωριοποιημένες γειτονιές. Δεν ήταν υποστηρικτές του Λούλα. Δεν ανήκαν, δηλαδή, στο Εργατικό Κόμμα (PT) ούτε υποστήριζαν άμεσα τον Λούλα, αλλά απέρριπταν δυναμικά τον ακροδεξιό υποψήφιο.
Παρόλο που η στρατιωτικοποίηση των φαβέλων αυξήθηκε υπό την κυβέρνηση Λούλα, η απόρριψη του Μπολσονάρο πηγάζει από μια βιωματική εμπειρία: η νίκη του θα ενθάρρυνε τους παραστρατιωτικούς να εντείνουν την παρουσία και την επιθετικότητά τους εναντίον των φτωχών νέων και των μαύρων που ζουν στις φαβέλες. Εν τω μεταξύ, οι μητέρες φοβούνται για τις κόρες τους, που συχνά πέφτουν θύματα παρενοχλήσεων ακόμη και βιασμών από ένοπλους ακροδεξιούς.
Την Κυριακή ο κόσμος γέμισε χαρά. Άναψαν πυροτεχνήματα και εκατοντάδες άνθρωποι ξεχύθηκαν στους δρόμους, αφήνοντας τις φαβέλες για να φτάσουν στην παραλιακή ζώνη όπου επικεντρώνονταν οι εορτασμοί. Υπήρχε συλλογικός ενθουσιασμός, αλλά και ανακούφιση επειδή εμπόδισαν έναν παραστρατιωτικό να έχει πρόσβαση στην κυβέρνηση.
Από όσα μπόρεσα να παρατηρήσω και να κατανοήσω κατά τη διάρκεια αρκετών ημερών, υπήρξε μια μαζική και ισχυρή αντίδραση της κοινότητας, η οποία δεν κατευθύνθηκε από τον Λούλα, το PT ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως υποστηρίζουν οι αναλυτές των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης και οι διανοούμενοι της εκλογικής αριστεράς. Ήταν μια στάση, όπως θα έλεγε ο Ιμμάνουελ Βάλερσταϊν, «αυθόρμητη με την βαθύτερη έννοια της λέξης», η οποία δεν είναι απλός αυθορμητισμός, αλλά μια συλλογική απόφαση σε χώρους όπου κυριαρχεί ο λαός.
Όσοι υποστηρίζουν ότι οι ισχυροί άνδρες, και όχι ο λαός, φτιάχνουν την ιστορία, ισχυρίζονται ότι ο Λούλα ανέτρεψε τις εκλογές, σαν ο λαός να ήταν πηλός στα χέρια των «μεγάλων ανδρών» της ιστορίας. Προτιμούν μάλιστα να αποδίδουν μια μαγική ιδιότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπονοώντας ότι μπορούν να αλλάξουν την πραγματικότητα με ένα απλό «like». Ο λεγόμενος «στρατός» του Λούλα, που δημιουργήθηκε από τον βουλευτή Αντρέ Τζανόνες, υποτίθεται ότι νίκησε την ακροδεξιά, η οποία συχνά χαρακτηρίζεται ως φασισμός. Αλλά ηττήθηκε ποτέ ο φασισμός στις κάλπες; Αντίθετα, πιστεύω ότι όσοι ανάγουν τα πάντα στις ηγεμονικές προσωπικότητες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τρέφουν μια βαθιά δυσπιστία απέναντι στην ικανότητα του λαού να βρει τον δικό του δρόμο. Ποιος οδήγησε τον λαό να αντισταθεί σε πέντε αιώνες αποικιοκρατίας και εξόντωσης; Οι επαναστάσεις που έχουμε δει στην πορεία της ιστορίας δεν ενορχηστρώθηκαν ποτέ από τα μέσα ενημέρωσης. Οι λαϊκές εξεγέρσεις στη Χιλή το 2019, στην Κολομβία το 2021, στη Βραζιλία τον Ιούνιο του 2013 και τόσες άλλες ενισχύθηκαν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν υποκινήθηκαν από αυτά.
Αυτή η χονδροειδής απλοποίηση των λαϊκών αγώνων αντανακλά μια κατακόρυφη, αποικιακή και πατριαρχική προοπτική που θα παραμείνει ηγεμονική για πολύ καιρό ακόμα, επειδή οι κουλτούρες αλλάζουν με τον ρυθμό της χελώνας.
Μήπως δεν είναι η ιστορία δημιουργία του λαού, και μήπως δεν λέμε ότι «η ιστορία όλων των ως τώρα κοινωνιών είναι η ιστορία των ταξικών αγώνων;» Είναι κρίμα που όσοι αυτοαποκαλούνται αριστεροί επαναλαμβάνουν αναλύσεις τόσο βαθιά ριζωμένες στον καπιταλισμό.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν μπορούν να αποτελούν την σύντομη οδό για να κατανοούμε και να ερμηνεύουμε την αντίσταση και τους αγώνες των λαών. Είναι αδύνατο να επιτευχθεί βαθιά πολιτική και κοινωνική αλλαγή μέσω αυτών. Αν ίσχυε αυτό, ο Λούλα θα έπρεπε να δανείσει τον δικό του «στρατό» του WhatsApp στον παλαιστινιακό λαό. Ακούγεται τρελό, έτσι δεν είναι; Μερικοί από εμάς προτιμούμε ακόμα τον αγώνα στο πεδίο της μάχης, πρόσωπο με πρόσωπο. Το να επικοινωνούμε με τις μητέρες που αναζητούν τα αγνοούμενα παιδιά τους, να ακούμε και να νιώθουμε τον πόνο τους, αξίζει πολύ περισσότερο από τα εκατομμύρια «στρατιώτες» που κινητοποιούνται μέσω του διαδικτύου.
