της Λίνας Φιλοπούλου*
Γιορτάζοντας 10 χρόνια μετά τη διοργάνωση του 1ου Παγκόσμιου Φόρουμ στο Πόρτο Αλέγκρε της Βραζιλίας το 2001, το φετινό Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ επέστρεψε για δεύτερη φορά στην Αφρική. Με το βλέμμα στραμμένο στην παγκόσμια οικονομική κρίση, της οποίας προηγήθηκε η επισιτιστική κρίση που έπληξε πολλές από τις χώρες της Αφρικής, ξεκίνησε τις διεργασίες του από τις 6-11 Φεβρουαρίου 2011 στην πρωτεύουσα της Σενεγάλης, το Ντακάρ, όπου φιλοξενήθηκε στο χώρο του Πανεπιστημίου Cheikh Anta Diop (UCAD).
Ωστόσο, οι τελευταίες εξελίξεις σε Τυνησία και Αίγυπτο λογικό ήταν να δώσουν νέα πνοή στις συζητήσεις, λόγω της παγκόσμιας επιρροής τους και της ριζοσπαστικοποίησης των πολιτών τους. Αντιπροσωπείες από τις δύο αυτές χώρες, το Κοινωνικό Φόρουμ του Μαγκρέμπ, καθώς και πολλές γυναίκες, ακτιβιστές και συνδικαλιστές και κυρίως νέοι άνθρωποι, παραβρέθηκαν στις διεργασίες του Φόρουμ και μοιράστηκαν τις εμπειρίες τους από τις κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν μέσα από το facebook και άλλα ιντερνετικά μπλογκς.
Εξέχουσα θέση στις συζητήσεις είχε το ζήτημα της μετανάστευσης. Στα πλαίσια του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, όσοι βρέθηκαν εκεί λίγες μέρες πριν την έναρξή του, είχαν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν στο νησί Γκορέ τις διεργασίες που θα ολοκλήρωναν τη σύνταξη της Παγκόσμιας Χάρτας Μεταναστών (4.2.2011), διεργασίες που είχαν ξεκινήσει από τη Μαδρίτη της Ισπανίας, τον Ιούνιο του 2006, στο πλαίσιο του 2ου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ για τους Μετανάστες, και συνεχίστηκε στη Μορέλια του Μεξικό, το Μάιο του 2007, στο πλαίσιο της 1ης Παγκόσμιας Συνόδου Λατινοαμερικάνων Μεταναστών. Σε αυτή την παγκόσμια συνάντηση που ονομάστηκε: «Γκορέ 2011: Επιστροφή στην ανθρωπιά», συντέθηκαν όλες οι προτάσεις, τα κείμενα επεξεργασίας της προηγούμενης περιόδου, οι προβληματισμοί και τα βιώματα των ίδιων των μεταναστών σε μια ολοκληρωμένη Παγκόσμια Χάρτα Μεταναστών, που δεν αποτελεί απλώς «άλλη μία διακήρυξη για εμάς χωρίς εμάς, πρόκειται για ένα κείμενο που έχει γραφτεί από τους ίδιους τους μετανάστες», όπως τονίζουν οι διοργανωτές.
Το νησί Γκορέ βρίσκεται 2 χμ ανοιχτά του λιμανιού του Ντακάρ και σήμερα αποτελεί τουριστικό προορισμό και Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Άλλοτε γνωστό ως κέντρο δουλεμπορίου της Δυτικής Αφρικής, απ’ όπου μεταφέρονταν οι σκλάβοι στις φυτείες του Νέου Κόσμου, το νησί Γκορέ επιλέχθηκε συμβολικά ως τόπος φιλοξενίας των τελικών συζητήσεων της Χάρτας ακριβώς για να τονίσει ότι «σε αυτόν τον τόπο η ανθρωπιά υφαρπάχθηκε από τους ανθρώπους, σε αυτόν τον τόπο ας τους επιστραφεί».
Φαίνεται ότι το Φόρουμ του Ντακάρ είχε μεγάλη δυναμική και αποτέλεσε μια μεγάλη ευκαιρία για τα κοινωνικά κινήματα σε ολόκληρη την Αφρική. Φάνηκε από τα καραβάνια που συνέκλιναν προς το Ντακάρ προερχόμενα κυρίως από τη δυτική, αλλά και τη βόρεια Αφρική, και που επέτρεψαν να γίνει μια πλατιά ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση οργανώνοντας καθ’οδόν πολλές δράσεις αποδεικνύοντας ότι υπάρχει ένας άλλος εφικτός κόσμος και για την Αφρική. Κεντρικό ρόλο στο καραβάνι έπαιξε η οργάνωση «Υπουργείο Νομιμοποίησης των Χωρίς Χαρτιά». Φάνηκε επίσης από τη μεγάλη εναρκτήρια διαδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 6 Φεβρουαρίου με συμμετοχή περίπου 60.000 ανθρώπων, συμμετοχή πρωτόγνωρη για τα δεδομένα της Σενεγάλης. Πολύχρωμη και πανηγυρική, μια αναμενόμενη διαδήλωση ενός Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, με μουσικές και χορούς στο ρυθμό της ελπίδας ότι «ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός». Η διαδήλωση κατέληξε στο χώρο του Πανεπιστημίου Cheikh Anta Diop.
Στην εναρκτήρια ομιλία, στη μεγάλη σκηνή που είχε στηθεί μέσα στο χώρο του πανεπιστημίου δόθηκε ο λόγος στον πρόεδρο της Βολιβίας Έβο Μοράλες, ο οποίος εξέφρασε τις ευχές του για τις διεργασίες του ΠΚΦ και για τα κινήματα ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό, στην κυριαρχία του κεφαλαίου και στον ιμπεριαλισμό, μιλώντας για την εμπειρία από τη δική του χώρα, για τις εθνικοποιήσεις, για το περιβάλλον, αλλά και για την Αίγυπτο, ενώ καλεσμένος ήταν και ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα, ο οποίος παρουσιάστηκε σε κοινή συνέντευξη με τον πρόεδρο της Σενεγάλης Ουάντε, η οποία εξελίχθηκε σε αντιπαράθεση παρουσιάζοντας τον Λούλα ως το καλό παιδί του κινήματος. Ο Λούλα αναφερόμενος στις εξελίξεις σε Τυνησία και Αίγυπτο δήλωσε αισιόδοξος ότι οι λαοί που υφίστανται φτώχεια και εξαθλίωση αρχίζουν να εξεγείρονται ενάντια στις φιλελεύθερες πολιτικές των αγορών. Έκανε επίσης έκκληση στις χώρες της Αφρικής να λάβουν υπόψη τους τις τεράστιες δυνατότητες της ηπείρου τους για την επίτευξη καταρχάς της επισιτιστικής επάρκειάς τους. Η Αφρική, όπως και η Λατινική Αμερική, δήλωσε, δεν αποτελούν πρόβλημα ως προς την αντίθεση και την αμφισβήτησή τους σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία που έχει επιβληθεί από τις πλούσιες δυτικές οικονομίες, αλλά οι ίδιες αυτές δυτικές χώρες που δεν κατόρθωσαν να εμποδίσουν την κρίση που εκδηλώθηκε στο κέντρο του παγκόσμιου καπιταλισμού. Αντίθετα, ο πρόεδρος Ουάντε υπερασπίστηκε τη νεοφιλελεύθερη οικονομία και αποκάλυψε ότι ο ίδιος ήταν αντίθετος με το κίνημα ενάντια στην παγκοσμιοποίηση, ακόμη κι αν συμμερίζεται την ιδέα ότι ο κόσμος χρειάζεται μεταρρυθμίσεις για να αλλάξει, υποστηρίζοντας όμως την οικονομία των αγορών. Ο ίδιος τόνισε ότι παρακολουθεί τις διεργασίες που συμβαίνουν στη Λατινική Αμερική την τελευταία δεκαετία και αναρωτήθηκε αν το κίνημα έχει κατορθώσει με οποιονδήποτε τρόπο να αλλάξει τον κόσμο σε παγκόσμιο επίπεδο, για το οποίο του ασκήθηκε έντονη κριτική από τον τοπικό τύπο, για το ότι δεν έχει καμία επαφή με την πραγματικότητα και τα κοινωνικά προβλήματα της χώρας του.
Γεγονός είναι ότι ο πρόεδρος της Σενεγάλης δεν ήθελε σε καμία περίπτωση τη διοργάνωση του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ στη χώρα του, το οποίο θα είχε ως αποτέλεσμα τον ερχομό ακτιβιστών και κοινωνικών κινημάτων απ’ όλο τον κόσμο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι διορίστηκε καινούριος πρύτανης στο πανεπιστήμιο, ο οποίος ακύρωσε το συμβόλαιο για την παραχώρηση αιθουσών του πανεπιστημίου που είχε συναφθεί μεταξύ της Οργανωτικής Επιτροπής του ΠΚΦ και του προηγούμενου πρύτανη, με την αιτιολογία ότι αν το πανεπιστήμιο παραμείνει ανοιχτό και διεξάγονται μαθήματα, οι Σενεγαλέζοι φοιτητές θα έχουν τη δυνατότητα να ενταχθούν καλύτερα στις διεργασίες του Φόρουμ. Αυτό, όπως είναι φυσικό, προκάλεσε τεράστια οργανωτικά προβλήματα και στους διοργανωτές του Φόρουμ, αλλά και στους συμμετέχοντες που προσπαθούσαν να οργανώσουν τα σεμινάριά τους. Με αποτέλεσμα να έχουμε στα χέρια μας το πρόγραμμα το πρωί της ίδιας ημέρας και τις περισσότερες φορές οι αίθουσες να μη συμπίπτουν με αυτές που αναφέρονταν στο πρόγραμμα, γιατί, όλως τυχαίως, διεξάγονταν μαθήματα στις συγκεκριμένες. Ένας μεγάλος εμπαιγμός από τη μεριά των πρυτανικών αρχών. Όλη αυτή η ανωμαλία είχε βεβαίως ως επακόλουθο και την πλήρη αποδιοργάνωση της διερμηνείας. Οι διερμηνείς του babels έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους, για να καλύψουν όσο το δυνατόν περισσότερα σεμινάρια, τα οποία διεξάγονταν σε πολύ δύσκολες συνθήκες, μέσα σε μεγάλες τέντες, τις περισσότερες φορές χωρίς σύστημα διερμηνείας, με τους εξωτερικούς θορύβους του εορταστικού κλίματος, της μουσικής και των τυμπάνων και των διαδηλώσεων που γίνονταν καθημερινά από Σενεγαλέζους φοιτητές για πρόσβαση στην παιδεία. Μέσα σε αυτές τις αντίξοες συνθήκες, η οργάνωση της διερμηνείας ήταν ένας άθλος, και οι διερμηνείς, παρά τις επισφαλείς συνθήκες εργασίας που κλήθηκαν να δουλέψουν, φάνηκαν για μια ακόμη φορά αντάξιοι ως πολιτικοί εταίροι των διεργασιών του Κοινωνικού Φόρουμ και όχι ως «δύστυχοι εθελοντές που δεν είχαν να δώσουν καμιά πληροφορία». Η επικοινωνία με την Οργανωτική Επιτροπή ήταν άμεση και καλούσαν τους διοργανωτές να ζητήσουν διερμηνεία μόνο εάν είχαν σίγουρο χώρο για να πραγματοποιήσουν τα σεμινάριά τους, στην προσπάθειά τους να προφυλάξουν τους εθελοντές τους. Μάλιστα ως ένδειξη αλληλεγγύης στους απλήρωτους τεχνικούς, προχώρησαν σε απεργία την τελευταία μέρα του ΠΚΦ.
Οι συζητήσεις – συνελεύσεις του ίδιου του παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ διαμορφώθηκαν με βάση 12 θεματικούς άξονες: 1. Αξιοπρέπεια και διαφορετικότητα των λαών, οι αξίες οικοδόμησης μιας ανθρώπινης κοινωνίας, 2. Περιβαλλοντική δικαιοσύνη, πρόσβαση στα κοινά αγαθά (γη, νερό, σπόροι, δάση, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, βιοποικιλότητα) ως εγγύηση για τα δικαιώματα των αυτόχθονων πληθυσμών, για διατήρηση της γης τους, της γλώσσας τους, του πολιτισμού τους και της ταυτότητάς τους, 3. Ανθρώπινα δικαιώματα (οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά, πολιτισμικά και περιβαλλοντικά, δικαιώματα για τα παιδιά, για τη γη, για την τροφική επάρκεια, στέγαση, εργασία, αξιοπρεπή δουλειά, επικοινωνία, κοινωνική ασφάλιση, υγεία, παιδεία), 4. Μετανάστευση και δικαίωμα στην ελεύθερη μετακίνηση, 5. Εκδημοκρατισμός της γνώσης και των μέσων επικοινωνίας, του πολιτισμού και της τεχνολογίας, 6. Ελεύθερος Κόσμος από τις αρχές και τις δομές του καπιταλιστικού συστήματος, από την κυριαρχία των χρηματοπιστωτικών αγορών, της νεοαποικιοκρατίας και του δημόσιου χρέους, 7. Οικονομική δικαιοσύνη, για ένα δίκαιο σύστημα διεθνούς εμπορίου, για ένα βιώσιμο σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης, για μια αλληλέγγυα και χειραφετική οικονομία 8. Οικοδόμηση δημοκρατικών θεσμών σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο με τη συμμετοχή του κόσμου στα κέντρα λήψης αποφάσεων, 9. Χτίζοντας μια νέα παγκόσμια τάξη βασισμένη στην ειρήνη, τη δικαιοσύνη και την αυτοδιάθεση των λαών, 10. Αφρική και διασπορά, η ιστορία των αντιστάσεων και των αγώνων τους και η συνεισφορά τους στην ανθρωπότητα, 11. Ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός και αναγκαίος: η συνεισφορά των κοινωνικών κινημάτων, 12. Εναλλακτικά παραδείγματα στην κρίση του ηγεμονικού ευρωκεντρικού πολιτισμού, της πατριαρχίας, του ρατσισμού.
Παρά τις δυσκολίες που προέκυψαν από την πρώτη κιόλας μέρα, παρά τις μεγάλες ουρές στο τραπεζάκι για τις εγγραφές και παρά το οργανωτικό χάος, η αίσθηση που άφησε το ΠΚΦ του Ντακάρ είναι μάλλον θετική. Για ακόμη μια φορά τα κοινωνικά κινήματα συναντήθηκαν, αντάλλαξαν εμπειρίες και προτάσεις, συντόνισαν τη δράση τους, ήρθαν κοντά με την κατανόηση της πραγματικότητας στην Αφρική, ενημερώθηκαν για το τι γίνεται αυτή την περίοδο σε Τυνησία και Αίγυπτο, μοιράστηκαν τις προσδοκίες και συγκεκριμενοποίησαν τις λύσεις γι’ αυτήν την άλλη, εναλλακτική παγκοσμιοποίηση που θα είναι κοινωνικά δίκαιη και θα σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη φύση. Με αυτήν την έννοια θα μπορούσαμε να πούμε ότι το Κοινωνικό Φόρουμ έχει δυναμική, από τη στιγμή που γίνεται συνείδηση σε όλους και όλες ότι ο κόσμος όπως τον ξέρουμε δε λειτουργεί και χρειάζεται να κινητοποιηθούμε για να τον αλλάξουμε. Και σίγουρα η επιτυχία του εξαρτάται κάθε φορά από τη χώρα που το διοργανώνει και από τη συμμετοχή και εμπλοκή των τοπικών κοινωνικών κινημάτων αντικατοπτρίζοντας τις κοινωνικές διεργασίες και τους τοπικούς κοινωνικούς αγώνες.
Ακόμη κι αν ισχύουν οι φήμες, ή ακόμη και η επιβεβαίωση από την Οργανωτική Επιτροπή, περί μερικής χρηματοδότησης της διοργάνωσης του Κοινωνικού Φόρουμ από την κυβέρνηση του Μαρόκου και της Τυνησίας, και παρά το γεγονός ότι μια τέτοια χρηματοδότηση υποδουλώνει πολιτικά τις διεργασίες ή μπορεί και να προκαλέσει και παρεκκλίσεις έως και έκτροπα – όπως και συνέβη ανάμεσα σε μαροκινές οργανώσεις και σε οργανώσεις από τη Δυτική Σαχάρα , η αίσθηση μέσα στις συνελεύσεις και τα εργαστήρια, στα οποία οι συμμετέχοντες από διαφορετικές χώρες, από μεγάλες ΜΚΟ, μικρότερα τοπικά κινήματα, γυναικεία κινήματα, μιλώντας σε διαφορετικές γλώσσες, αντάλλαξαν εμπειρίες, επεξεργάστηκαν πρακτικές και προσπάθησαν να διαμορφώσουν εναλλακτικές λύσεις απέναντι στην κλιματική αλλαγή, την πατριαρχία, το ρατσισμό, την οικονομία των αγορών, δημιούργησαν δίκτυα, αλλά και η συνομολόγηση ότι πλέον είναι επιτακτική η ανάγκη για κοινή δράση ενάντια στο καπιταλιστικό σύστημα και σε φιλελεύθερες και αντιδημοκρατικές κυβερνήσεις είναι πολύ πιο ισχυρή. Ωστόσο, χρειάζεται ακόμη προσπάθεια για να μάθουμε να ακούμε ο ένας τον άλλον για να καταλήγουμε σε συναίνεση.
Χαρακτηριστικό ωστόσο ήταν το κατάμεστο αμφιθέατρο στη συνέλευση των Κοινωνικών Κινημάτων. Πάνω από 2000 ακτιβιστές και ακτιβίστριες απ’ όλα τα μήκη και πλάτη της γης, γυναίκες και άντρες με πολύχρωμες αφρικάνικες ενδυμασίες χειροκρότησαν με μεγάλο ενθουσιασμό και αισιοδοξία τη διακήρυξη των Κοινωνικών Κινημάτων, σύμφωνα με την οποία αποφασίστηκε η διοργάνωση μιας διεθνούς μέρας αλληλεγγύης με τους λαούς της Αιγύπτου, τη Τυνησίας, της Παλαιστίνης και της Δυτικής Σαχάρας για τις 20 Μαρτίου, ενώ στις 12 Οκτωβρίου θα πραγματοποιηθεί παγκόσμια ημέρα δράσης ενάντια σε κάθε μορφή καπιταλισμού, γιατί είναι ένα σύστημα «που καταστρέφει τα πάντα στο πέρασμά του».
Η διακήρυξη της συνέλευσης των κοινωνικών κινημάτων αποτελεί ένα πολιτικό προχώρημα. Δεν είναι μία ακόμη διακήρυξη ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό, αυτή τη φορά κάνει ένα βήμα παραπέρα για να αντιταχθεί στον καπιταλισμό, επιβεβαιώνοντας την ανάγκη να οικοδομηθεί μια κοινή στρατηγική πάλης ενάντια σε αυτό το σύστημα, μέχρι την ανατροπή του. Παρά την πανηγυρική αυτή διακήρυξη, η διοργάνωση του επόμενου Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ, επομένως και το μέλλον του, παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα και διλήμματα.
*μέλος της αποστολής του Babels στο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ της Σενεγάλης. Αναδημοσίευση από kokkino.gr