Avi Shlaim, Τρεις κόσμοι (μτφρ: Ελένη Φεργάδη), Εκδόσεις Σάλτο, Σειρά Κάλλιστος, Θεσσαλονίκη 2026
Ως είδος του λόγου, η αυτοβιογραφία φέρει τη βαρύτητα της προσωπικής μαρτυρίας. Αν μάλιστα συνδέεται η ατομική πορεία του αυτοβιογραφούμενου με σημαντικά ιστορικά γεγονότα, τότε αποκτά και την αξία του ντοκουμέντου, ενώ παράλληλα αποτελεί πηγή πληροφοριών για συμβάντα, συνήθως δραματικά, που άλλαξαν την ροή της Ιστορίας. Σ΄ αυτή την κατηγορία ανήκει και το συναρπαστικό βιβλίο του Αραβο-Εβραίου ιστορικού Avi Shlaim (Άβι Σλάιμ), πρώην Ισραηλινού πολίτη και σήμερα κατοίκου Μ. Βρετανίας.
Διαβάζοντας το βιβλίο διαπίστωσα για νιοστή φορά πόσο ελλιπείς, έως ανύπαρκτες, είναι οι γνώσεις μας για τις κοινότητες των Εβραίων της Ανατολής. Γνωρίζουμε πολλά για τους Σεφαραδίτες της Μεσογείου, αφού είναι κομμάτι και της δικής μας ιστορίας, για τους Ασκενάζι της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, αλλά για τους Μιζράχι της Ανατολής, δηλαδή τους Εβραίους του Ιράκ, της Υεμένης, του Ιράν και της ζώνης του Μαγκρέμπ, ελάχιστα είναι γνωστά. Η ιστορία τους μπορεί να παραλληλιστεί με αυτήν των Ρωμανιωτών Εβραίων της Ελλάδας, μόνο που οι τελευταίοι αποδεκατίστηκαν στο Ολοκαύτωμα μαζί με τους Σεφαραδίτες. Φέρουν επίσης ομοιότητες στην αντιμετώπισή τους με τους τουρκόφωνους Καραμανλήδες.
Οι Μιζράχι του Ιράκ ξεριζώθηκαν από την πατρογονική τους γη, όπου για χιλιετίες έμεναν. Πρέσβευαν πως είχαν εγκατασταθεί εκεί από την εποχή της αιχμαλωσίας στους Βαβυλώνιους, μιλούσαν μόνο αραβικά και μοιράζονταν με τους Άραβες μουσουλμάνους, περισσότερο από τις άλλες μειονότητες, την ίδια κουλτούρα, την ίδια κουζίνα, τον ίδιο τρόπο ζωής, εκτός βέβαια από τη θρησκεία και τις τελετουργίες της. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Εβραίοι του Ιράκ αριθμούσαν περίπου 170.000 και ταξινομούνταν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ήταν εχθρικοί προς τη σιωνιστική ιδεολογία των Ευρωπαίων ομοθρήσκων τους και μετά το 1948 δεν επιθυμούσαν να μετεγκατασταθούν στο Ισραήλ, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, κυρίως φτωχών και νέων που είχαν προσχωρήσει στον αλυτρωτικό, εθνικιστικό σιωνισμό.
Ο Σλάιμ μας δίνει σπουδαίες πληροφορίες, αφού γεννήθηκε το 1945 στη Βαγδάτη, όπου έζησε μέχρι το πέμπτο έτος της ηλικίας του, οπότε και μετανάστευσε με την οικογένειά του στο Ισραήλ. Γόνος μιας μεγαλοαστικής οικογένειας εμπόρων, με μεγάλη οικονομική επιφάνεια, περιγράφει τα παιδικά του χρόνια σε μια ατμόσφαιρα χλιδής. Η κατοικία τους ήταν βίλα στις όχθες του ποταμού Τίγρη, που διαρρέει την πόλη, υπηρέτες φρόντιζαν την οικιακή οικονομία του σπιτιού, ένας ευρύς κύκλος συγγενών και φίλων, πολλοί από τους οποίους είναι Ιρακινοί πολιτικοί, τραπεζίτες και αξιωματούχοι, πλαισίωναν τον πολυτελή κοινωνικό τους βίο, οι οποίοι θα αποδειχθούν χρήσιμοι στο μέλλον για τη έξοδό τους από το Ιράκ. Οι γονείς του κατάγονταν από παλιές, ευημερούσες οικογένειες της Βαγδάτης, η οποία περιγράφεται ως πόλη ακμάζουσα, πολυπολιτισμική, πλουραλιστική και πανέμορφη. Είχαν μεγάλη διαφορά ηλικίας μεταξύ τους και παντρεύτηκαν με τη συνήθη τακτική των Εβραίων, δηλαδή με προξενιό.
Με αφορμή αυτή την σχέση και με τη συνδρομή των αναμνήσεων της μητέρας του, ο Σλάιμ σχολιάζει επικριτικά τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία του, τα ήθη και τα έθιμα που την αφορούν, ιδιαίτερα ταπεινωτικά στον γάμο της τα σχετικά με το ζήτημα της παρθενίας. Με λίγα λόγια ο συγγραφέας ζούσε προστατευμένος στο κουκούλι της πλούσιας οικογένειας, με προνομιακή μάλιστα μεταχείριση σε βάρος των αδελφών του (δύο κορίτσια) αφού είναι το μοναδικό αγόρι και άρα ο συνεχιστής του ονόματος και της παράδοσης. Αρκετές φορές θα αναφέρει αυτή την διάκριση υπέρ του, με αίσθημα ενοχής προς τις αδερφές του.
Στο 2ο κεφάλαιο, με τον τίτλο «Επινοώντας το Ιράκ», εκθέτει την ιστορία της χώρας από την εποχή που καταρρέει η Οθωμανική Αυτοκρατορία, τμήμα της οποίας ήταν το Ιράκ, τη δημιουργία του κράτους, την περίοδο της Βρετανική Εντολής και κυριαρχίας, που την καλοδέχτηκαν οι Εβραίοι με την προσδοκία της σταθερότητας και ασφάλειας. Συνεχίζει με την περίοδο της βασιλείας Φαϊζάλ, ο οποίος με το σύνταγμα του 1924 κατοχύρωσε την αρχή της ισονομίας για τα μέλη όλων των θρησκευτικών και εθνοτικών μειονοτήτων. Οι Εβραίοι μάλιστα εκπροσωπούνταν και στα δύο σώματα του Κοινοβουλίου και αναρριχήθηκαν σε υψηλές διοικητικές θέσεις. Εμφορούνταν κυρίως από αριστερές και φιλελεύθερες ιδέες αλλά δεν συμμετείχαν στα μαζικά κινήματα. Παρόλα αυτά η εξέχουσα θέση των Εβραίων στην οικονομία και τη γραφειοκρατία του νεοσύστατου κράτους δημιουργούσε αντιζηλίες και προστριβές με τον μουσουλμανικό πληθυσμό. Οι ακροδεξιοί εθνικιστές του Ιράκ τους θεωρούσαν πράκτορες των βρετανών αποικιοκρατών.
Τον Οκτώβρη του 1932 οι Βρετανοί αποχώρησαν από τη διοίκηση της χώρας και τον Σεπτέμβριο του 1933 ο βασιλιάς Φαϊζάλ πέθανε κάτω από μυστηριώδεις και ύποπτες για δολοφονία συνθήκες στην Ελβετία. Ο θάνατος του Φαϊζάλ σημειώνεται από τον Σλάιμ ως τραγικό ορόσημο στην ιρακινή ιστορία, καθώς έβαλε τέλος στον θρησκευτικό πλουραλισμό και την ανεκτικότητα. Ο διάδοχός του, Νούρι Αλ Σάιντ, αναφέρεται ως «γριά αλεπού», φιλοβρετανός, εκπρόσωπος της συντηρητικής άρχουσας τάξης, αρχικά φίλος των Εβραίων που θα αλλάξει στάση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, λόγω της συμμετοχής των στο Ιρακινό Κομμουνιστικό Κόμμα αλλά και της σιωνιστικής επίθεσης στην Παλαιστίνη. Ο διάδοχος στον θρόνο και μοναχογιός του Φαϊζάλ, Γκάζι, 21 ετών, μισούσε τους Βρετανούς εξαιτίας της προδοσίας τους προς τον παππού του Χουσείν και της διακήρυξης Μπάλφουρ για τη δημιουργία εβραϊκού κράτους.
Με την άνοδο του ναζιστικού κόμματος στη Γερμανία, το 1933, εντάθηκε και η γερμανική προπαγάνδα στο Ιράκ. Η επιρροή της ήταν τέτοια, ώστε το Υπ.Παιδείας ενέκρινε τη δημιουργία παραστρατιωτικής νεολαίας με πρότυπο τη Χιτλερική νεολαία, η οποία άρχισε να παρενοχλεί τους Εβραίους στους δρόμους της Βαγδάτης. Ο Γερμανός πρέσβης στη Βαγδάτη, Φριτς Γκρόμπα, γνώριζε αραβικά και μετέφρασε τον Αγώνα του Χίτλερ. Ο Γκάζι έγινε φίλος με τον Γκρόμπα. Οι κοσμικοί και θρησκευτικοί εθνικιστές βρήκαν έδαφος για να διαδώσουν τις ιδέες τους και ο στρατός εξέφραζε όλο και περισσότερο αντιεβραϊκά και αντιιμπεριαλιστικά αισθήματα. Μέσα σε αυτό το κλίμα εκδηλώθηκε το πρώτο στρατιωτικό πραξικόπημα στη σύγχρονη αραβική πολιτική ιστορία. Έκτοτε, η ξενοφοβία, η κατάργηση του ειδικού καθεστώτος προνομίων και η ενίσχυση της σουνιτικής αλαζονείας, οδήγησαν σε διώξεις των μειονοτήτων. Ο ιρακινός στρατός έσφαξε εκατοντάδες Ασσύριους χριστιανούς το 1933, βομβάρδισε αστικά κέντρα των Κούρδων, ενώ ο Γκάζι επέβαλε φόρο στους Εβραίους κάθε φορά που εγκατέλειπαν τη χώρα, απέλυσε εκατοντάδες Εβραίους από τη Δημόσια διοίκηση και επέβαλλε ποσοστώσεις στην είσοδό τους στα κρατικά σχολεία και κολέγια. Το 1939 ο Γκάζι σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα, γεγονός που θεωρήθηκε δάκτυλος των Βρετανών και του Νούρι Αλ Σαίντ, μια θεωρία συνομωσίας που υπέθαλψε η Γερμανική Πρεσβεία.
Ο αποικιοκρατικός ανταγωνισμός είχε σαν αποτέλεσμα την ολοένα και δυσκολότερη θέση της εβραϊκής κοινότητας. Συνέβαλε τα μέγιατα στην περιθωριοποίησή της και το σιωνιστικό, ευρωπαϊκό, αποικιοκρατικό κίνημα. Άλλωστε ο εμπνευστής του, ο Βιεννέζος–Εβραίος Τέοντορ Χέρτσλ, έλεγε το 1896 «Για την Ευρώπη θα υπηρετήσουμε εκεί ως εμπροσθοφυλακή του πολιτισμού ενάντια στους βαρβάρους», όπου βάρβαροι λογίζονταν οι Άραβες. Την ίδια αντίληψη πρέσβευε και ο Δαβίδ Μπεν Γκουριόν, ο πρώτος πρόεδρος του Ισραήλ. Όμως το νεοσύστατο κράτος δεν είχε πλειοψηφία εβραϊκού πληθυσμού, ικανή να διοικήσει κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Η λύση ήταν η εθνοκάθαρση των Παλαιστινίων και η μετεγκατάσταση ομοθρήσκων από άλλες χώρες, ιδιαίτερα από τις πλησιέστερες που είχαν ακμαίες εβραϊκές κοινότητες (Ιράκ, Ιράν, Υεμένη, Αίγυπτος, Μακρέμπ).
Οι Ιρακινοί Εβραίοι στάθηκαν εχθρικοί στο κάλεσμα των σιωνιστών να μεταναστεύσουν στο νέο κράτος. Αυτό το κλίμα που εξέθρεψε η βρετανική αποικιοκρατία, ο αραβικός ανατέλλων εθνικισμός και συντηρητισμός, και ο σιωνισμός, επηρέασαν δραματικά τη ζωή τους και φυσικά τη ζωή της οικογένειας του Σλάιμ, μέχρι το 1950, οπότε και εγκατέλειψαν τη χώρα. Πρώτα έφυγε η μητέρα του με τα τρία παιδιά και τη γιαγιά του, και μέσω Κύπρου έφτασαν στο Ισραήλ. Ακολούθησε ο πατέρας του μέσα από επικίνδυνους δρόμους, ο οποίος κατευθύνθηκε στο Ιράν. Ο Σάχης διευκόλυνε τη έξοδο των Ιρακινο-εβραίων, παρέχοντας τους άσυλο και ταξιδιωτικά έγγραφα. Με την έξοδό τους έχαναν όλα τα περιουσιακά τους στοιχεία, τα οποία περνούσαν στο κράτος. Η ανώτερη αστική τάξη πουλούσε την ακίνητη περιουσία και τα τιμαλφή ώστε να εξασφαλίσει στον δρόμο της προσφυγιάς μια οικονομική βάση. Οι φτωχοί έχαναν τα πάντα.
Ο Σλάιμ στα δύο επόμενα κεφάλαια υμνεί την Βαγδάτη, τον πολιτισμό της, τις ιρακινές του ρίζες. Αξίζει να αναφέρουμε πως όταν, το 1947, ο ΟΗΕ ψήφισε τη δημιουργία δυο κρατών στην Παλαιστίνη, Εβραϊκού και Αραβικού, το Γενικό Συμβούλιο της Ιρακινοεβραϊκής Κοινότητας έστειλε ψήφισμα στον Οργανισμό, με το οποίο αντιτάχθηκε στον διαμελισμό και τη δημιουργία εβραϊκού κράτους, γιατί φοβούνταν πως έτσι θα υπονομευόταν η θέση τους στο Ιράκ. Οι φόβοι αυτοί επαληθεύθηκαν.
Μετά τον πόλεμο του 1948 στην Παλαιστίνη, όλα τα γειτονικά αραβικά κράτη υπέγραψαν συμφωνίες ανακωχής με το Ισραήλ, εκτός από το Ιράκ. Η ήττα στην Παλαιστίνη ήταν μια «βαθιά εθνική ταπείνωση» και οι εθνικιστές υποδαύλισαν την λαϊκή υστερία εναντίον των Εβραίων που θεωρήθηκαν συλλήβδην προδότες και «Πέμπτη φάλαγγα». Ο Σλάιμ επιρρίπτει σοβαρές ευθύνες στους σιωνιστές πράκτορες και τη Μοσάντ, γιατί, όπως ανακάλυψε από την μεταγενέστερη έρευνά του στα κρυμμένα αρχεία του Ισραήλ, είχαν προχωρήσει σε προβοκατόρικες βομβιστικές ενέργειες στη Βαγδάτη, καταστρέφοντας καταστήματα και κτήρια εβραϊκών συμφερόντων, ώστε να εντείνουν τον φόβο και να τους υποχρεώσουν να φύγουν. Η πολιτική του Σοκ και Δέους εφαρμόστηκε στην ιρακινή-εβραϊκή κοινότητα.
Η άφιξη στο Ισραήλ, ο δεύτερος κόσμος του βιβλίου, θα αλλάξει δραματικά τη ζωή τους. Οι Μιζράχι θα αντιμετωπιστούν από τους κυρίαρχους Ασκενάζι ως οι φτωχοί, οι απολίτιστοι, οι αμόρφωτοι, βάρβαροι, οι παρίες, μακρινοί συγγενείς. Κοινωνική περιθωριοποίηση, ρατσισμός, έχθρα και ενίοτε μίσος, εκπαιδευτική ανισότητα, εργασιακή ανασφάλεια, ανεργία, κατάθλιψη, είναι τα κυρίαρχα ζητήματα που αναδεικνύει στο βιβλίο του ο Σλάιμ , κυρίως μέσα από τις σχολικές αναμνήσεις του. Η ισραηλινή πολιτεία είναι μια κοινωνία ταξικά και άνισα δομημένη, ρατσιστικά θεμελιωμένη, απάνθρωπη στους ίδιους τους ομόφυλους της. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις της άνισης και φανερά εχθρικής αντιμετώπισης στον ίδιο, αλλά και στους συμπατριώτες του, ήταν βαθιές. Επηρέασαν την προσωπικότητά του, προκάλεσαν το διαζύγιο των γονιών του και τον οδήγησαν σε νέα μετανάστευση, αυτή τη φορά στην Ευρώπη για σπουδές.
Η δεύτερη μετανάστευση του στην Αγγλία, ο τρίτος κόσμος, οι σπουδές στην ιστορία και το ανοιχτό του πνεύμα, θα τον μετακινήσουν ιδεολογικοπολιτικά. Από τη δεξιά, εθνικιστική πλευρά στην αριστερή, και εντέλει σε πιο ριζοσπαστική οπτική και θέση. Θα επιτεθεί σφοδρά στον σιωνισμό, θα επικρίνει το κράτος-απαρτχάιντ του Ισραήλ, θα αμφισβητήσει την ομογενοποιημένη, ιουδαϊκή ταυτότητα που αυτό επέβαλε δια πυρός και σιδήρου, και θα καταγγείλει απερίφραστα τη γενοκτονία των Παλαιστινίων.
Το βιβλίο του Άβι Σλάιμ δεν είναι μόνο ένα ψυχογράφημα του ανθρώπου που του έκοψαν τις ρίζες του, του εκτοπισμένου και του πρόσφυγα. Είναι ένα πολιτικό, ιστορικό και κοινωνιο-ανθρωπολογικό ντοκουμέντο που ακτινογραφεί το ζήτημα της ταυτότητας, της γένεσης του έθνους-κράτους του Ισραήλ, των απάνθρωπων μεθόδων που αυτό ακολούθησε, πνίγοντας τις γλωσσικές-εθνοτικές μειονότητες εντός των ορίων του, κι ας ήταν ομόθρησκες. Συνάμα οι Τρεις κόσμοι είναι ένα δοκίμιο-ύμνος της συνύπαρξης και της αποκατάστασης του Δικαίου και της Ανθρωπιάς, έστω και ως όραμα, ως πρόταγμα ζωής και ως στόχο ενός καλύτερου μέλλοντος για Εβραίους και Άραβες της Μέσης Ανατολής.
