Ήταν τέλη Μαρτίου, όταν φτάσαμε στη λιμνοθάλασσα Narta στην περιοχή της Αυλώνας, στο πλαίσιο γυρισμάτων μιας σειρά βίντεο σχετικά με την κλιματική κρίση και τις επιπτώσεις της στην αγροτική παραγωγή σε χώρες των Βαλκανίων. Η στάθμη της λιμνοθάλασσας ήταν ακόμη υψηλή εξαιτίας των έντονων βροχοπτώσεων και ο Joni Vorpsi, από την περιβαλλοντική οργάνωση PPNEΑ (Protection and Preservation of Natural Environment in Albania) παρατηρούσε τα πρώτα αποδημητικά πουλιά που είχαν φτάσει στην περιοχή.
«Εκτός από τα φλαμίνγκο, τους πελεκάνους βλέπουμε κίτρινες σουσουράδες και πολλά άλλα σπάνια είδη που έρχονται από την Αφρική στη Βόρεια Ευρώπη και σταματούν εδώ για μια μέρα ή για μια εβδομάδα. Είναι ένας από τους βασικούς σταθμούς στην Αδριατική μεταναστευτική οδό» μάς έλεγε κοιτώντας μέσα από τα κιάλια του.
H PPNEΑ είναι η παλαιότερη περιβαλλοντική οργάνωση στην Αλβανία και πρωταγωνιστεί στη διάσωση της Περιοχής Pishë Poro-Narta από τα σχέδια ανάπτυξης ενός πολυτελούς τουριστικού θερέτρου που υποστηρίζεται από τον Jared Kushner, γαμπρό του Donald Trump, αλλά και την κατασκευή του αεροδρομίου της Αυλώνας εντός της προστατευμένης περιοχής.
Βλέπαμε ένα τοπίο εξαιρετικής ομορφιάς και βιοποικιλότητας από το κέντρο της λιμνοθάλασσας, εντός του Προστατευόμενου Τοπίου Vjosa (Αώος)- Narta, που αποτελεί μέρος του δέλτα του ποταμού Vjosa (Αώος), του τελευταίου ελεύθερου και άγριου ποταμού της Ευρώπης. Ο Joni μας έδειχνε τον πύργο του αεροδρομίου που είχε ήδη κατασκευαστεί εντός των ορίων του Προστατευόμενου Τοπίου Vjosa-Narta. Η άρση της απαγόρευσης δόμησης έγινε, όπως χαρακτηριστικά μάς είπε, μέσα σε μια νύχτα από τη κυβέρνηση Edi Rama. Ο ίδιος ήταν απογοητευμένος από τις μέχρι τότε κοινωνικές αντιδράσεις και η αλήθεια είναι ότι τίποτα μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν προμήνυε τις διαστάσεις της μεγάλης εξέγερσης που βρίσκεται σε εξέλιξη στην Αλβανία.
Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για πάνω από 70 απειλούμενα είδη και περισσότερα από 200 είδη πτηνών. Απέναντι από τη λιμνοθάλασσα βρίσκονται αλυκές και γεωργικές εκτάσεις που δημιουργήθηκαν μετά την αποξήρανση υγροτόπων τη δεκαετία του ‘70 για να καλυφθούν οι ανάγκες εργασίας. Στις περιοχές αυτές βρίσκονται πολλά χωριά, ανάμεσα σε αυτά και το Zvërnec, απ’ όπου ξεκίνησαν οι αντιδράσεις ενάντια στην υφαρπαγή της γης για το τουριστικό θέρετρο.
«Σε αυτή την περιοχή, στη λιμνοθάλασσα, το δάσος και το μωσαϊκό βιοτόπων που περιλαμβάνει επιχειρούν να χτίσουν. Αρχικά το αεροδρόμιο κατασκευάζεται μέσα στην προστατευόμενη περιοχή και ήταν στην πραγματικότητα αυτό που ονομάζουμε η αρχή του τέλους των προστατευόμενων περιοχών στη χώρα» ανέφερε ο Joni Vorpsi.
Το σχέδιο για το αεροδρόμιο ανακοινώθηκε το 2018. Το 2021 ξεκίνησαν οι εργασίες για την κατασκευή του χωρίς άδεια (για παραπάνω από έναν χρόνο) και χωρίς καμία διαβούλευση για την Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων. Μετά τις αντιδράσεις δεκάδων περιβαλλοντικών οργανώσεων, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ζήτησαν από τις αλβανικές αρχές την αναστολή των εργασιών για λόγους μη τήρησης της Σύμβασης της Βέρνης, των εθνικών και των διεθνών νόμων. Μάλιστα το 2022, η PPNEA και η AOS, με την υποστήριξη της EuroNatur, κατέθεσαν αγωγή στο Αλβανικό Διοικητικό Δικαστήριο κατά της κατασκευής του αεροδρομίου. «Το αεροδρόμιο δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη ωστόσο η κυβέρνηση προσπαθεί να δείξει ότι είναι τελειωμένη υπόθεση» πρόσθεσε ο Joni Vorpsi.
Η τροποποίηση του νόμου για τις προστατευόμενες περιοχές από την αλβανική κυβέρνηση τον Φεβρουάριο του 2024 ήρθε ως απάντηση στην μεγάλη αντίθεση που εκφράστηκε για την κατασκευή του αεροδρομίου κατά παράβαση των νόμων και επέτρεψε τις εξελίξεις για την κατασκευή πολυτελών θερέτρων (πέντε αστέρων και άνω) σε ζώνες που μέχρι τότε προστατεύονταν αυστηρά, ακόμη και εντός εθνικών πάρκων. Για την περίπτωση του αεροδρομίου, εντυπωσιακό είναι ότι η κυβέρνηση είχε ήδη αλλάξει τα όρια της προστατευμένης περιοχής, αποχαρακτηρίζοντας τον πυρήνα της, εκεί όπου κατασκευάζεται το αεροδρόμιο. Η κατασκευή του θα προκαλέσει πολλαπλά προβλήματα στη ζωή των πουλιών ενώ εκτός από το περιβαλλοντικό σκέλος, οι ενδεχόμενες συγκρούσεις πουλιών με αεροπλάνα θέτει, σύμφωνα με τον Joni Vorpsi, σε κίνδυνο τις ζωές των ανθρώπων.
Μετά την αλλαγή αυτή, βγήκαν στη δημοσιότητα έργα που βρίσκονταν ήδη στα σχέδια.
«Ένα από αυτά ήταν το έργο του Jared Kushner στη χερσόνησο Zvërnec , μέσα στο Προστατευόμενο Τοπίο Vjosa/ Narta, κοντά στο αεροδρόμιο. Και είναι ένα θέρετρο 10.000 δωματίων, που σημαίνει μια νέα πόλη για αυτήν την περιοχή. Θα χρειαστεί δηλαδή να υπάρχει παροχή νερού και ενέργειας, ασφαλτοστρώσεις, φωτισμός. Έτσι, αυτό δεν θα είναι πλέον φυσικό μέρος. Τα 10.000 δωμάτια δεν αφορούν ξενοδοχεία. Το σχέδιο είναι να χτιστούν πολυτελείς κατοικίες που θα αγοραστούν. Σε ένα μέρος που το ονομάζουμε ένα από τα πιο άγρια μέρη της Μεσογείου, σε αυτούς τους εύθραυστους βιότοπους σχεδιάζουν να φέρουν ανθρώπους να ζήσουν με έναν πολυτελή τρόπο. Και τα σχέδια δεν τελειώνουν σε αυτό, αλλά υπάρχουν και άλλοι επενδυτές που στοχεύουν στην οικοδόμηση ακριβώς δίπλα στις εκβολές του ποταμού Viosa. Νομίζω λοιπόν ότι σε πέντε ή δέκα χρόνια, αν αυτά τα σχέδια συνεχιστούν, 100.000 άνθρωποι θα ζουν σε αυτό το ήσυχο μέρος, όπου τώρα ζουν φλαμίνγκο, πελεκάνοι και θαλάσσιες χελώνες. Και ό,τι βλέπουμε σήμερα, οι αμμόλοφοι και άλλα σημαντικά ενδιαιτήματα θα εξαφανιστούν».
Σύμφωνα με τον Joni, εκτός από τα μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα που προκαλούν τα σχέδια για το τουριστικό θέρετρο υπάρχουν πολλές σκοτεινές πλευρές που αφορούν διαμάχες μεταξύ των μετόχων του έργου που κατηγορούν ο ένας τον άλλον για απάτη.
Όπως αναφέρει η Πρωτοβουλία Αλβανών Μεταναστών και Αλληλέγγυων σε ανακοίνωσή της εξηγώντας τις συνθήκες που οδήγησαν στην έκρηξη των κινητοποιήσεων: «η δημόσια γη χαρίζεται στους ξένους και ντόπιους “στρατηγικούς επενδυτές” οι οποίοι υπόσχονται σε αντάλλαγμα χιλιάδες νέες θέσεις εργασίας σε βάρος της φύσης και των ντόπιων ιδιοκτητών. Αλβανοί και ξένοι ολιγάρχες, μαφιόζοι και πλαστογράφοι τίτλων ιδιοκτησίας, διεφθαρμένοι κυβερνητικοί παράγοντες και κατευθυνόμενα μέσα ενημέρωσης έχουν ενωθεί για να προωθήσουν μια άλλου τύπου αφήγηση που μιλάει για “στρατηγική επένδυση” και “ανάδειξη της φυσικής ομορφιάς της χώρας στον κόσμο”».
Στην πραγματικότητα, όμως, όπως τονίζει και η PPNEA πρόκειται για έναν ολόκληρο μετασχηματισμό περιοχών, για την καταστροφή ενός οικοσυστήματος που συναντάται εξαιρετικά σπάνια στον κόσμο.
Ο κίνδυνος αυτός μοιάζει προφανής αν λάβει κανείς υπόψη του ότι για την ηλεκτροδότηση του τουριστικού θερέτρου θα τοποθετηθούν φωτοβολταϊκά σε όλα σχεδόν τα χωράφια. Όπως εξήγησε ο Joni, «είναι λοιπόν γελοίο να ακούμε αυτούς τους επενδυτές και την κυβέρνηση να μιλούν για ανάδειξη της βιοποικιλότητας. Στην πραγματικότητα, το σχέδιο προβλέπει ουσιαστικά την καταστροφή μιας φυσικής περιοχής και τη δημιουργία στη θέση της μιας αστικής. Δεν υπάρχει “ισορροπημένος τρόπος ανάδειξης αυτής της περιοχής”. Είτε θα είναι η Λιμνοθάλασσα Narta, και απλώς θα την απολαμβάνουμε και θα χρησιμοποιούμε τις υπηρεσίες του οικοσυστήματος, όπως την τροφή που δίνει στα ψάρια, το οξυγόνο, το δάσος και όλα, είτε θα την καταστρέψουμε και θα έχουμε μια ακόμη πόλη, ίσως πιο πολυτελή, αλλά που στην πραγματικότητα δεν εξυπηρετεί τους ανθρώπους»
Η PPNEA, που αντιτάχθηκε από τη πρώτη στιγμή στα σχέδια αυτά, συνέβαλε στη δημιουργία ενός εθνικού και διεθνή συνασπισμού που προχώρησε σε ενημερώσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο και σε νομικές κινήσεις.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, ενώ ο αγώνας περιβαλλοντικών οργανώσεων και κατοίκων οδήγησε στην προστασία του ποταμού Αώου/Vjosa με την ανακήρυξη του το καλοκαίρι του 2023 σε Εθνικό Πάρκο, το Δέλτα του ποταμού, αν και σε προστατευόμενη περιοχή έμεινε εκτός Εθνικού Πάρκου.
Επιπλέον, η αλβανική κυβέρνηση αγνόησε επιδεικτικά τόσο την απόφαση της Μόνιμης Επιτροπής της Σύμβασης της Βέρνης και τη στάση της πλειοψηφίας των ευρωπαϊκών χωρών κατά της παράνομης κατασκευής του αεροδρομίου της Αυλώνας, ακυρώνοντας στην πράξη όλες τις διεθνείς συμβάσεις που έχει επικυρώσει η Αλβανία για την προστασία της φύσης.
Σύμφωνα με τον Joni Vorpsi, τα αλβανικά δικαστήρια καθυστέρησαν την εκδίκαση της υπόθεσης με το πρόσχημα ότι οι οργανώσεις δεν επηρεάζονται από την κατασκευή του αεροδρομίου. Ωστόσο, όπως υπενθύμισε, «δεν υπάρχει άλλος τρόπος προστασίας της βιοποικιλότητας, δεδομένου ότι δεν μπορούν τα φλαμίνγκο να καταθέσουν μηνύσεις κατά του αεροδρομίου!»
Πέρα από το πως θα εξελιχθούν οι νομικές διαδικασίες και αν η Ευρωπαϊκή Ένωση καταφέρει να πιέσει την Αλβανία να εφαρμόσει τη διεθνή νομοθεσία, η πραγματική υπεράσπιση της γης, του νερού και των έμβιων και μη όντων τελικά θα κριθεί από τις λαϊκές κινητοποιήσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη και στις οποίες στόχευε και όλη η δράση των περιβαλλοντικών οργανώσεων μέχρι σήμερα.
Ενδιαφέρον έχει ότι την περίοδο που κάναμε τη συνέντευξη οι αντιδράσεις των αγροτών της περιοχής στο αεροδρόμιο και τα σχέδια του τουριστικού θερέτρου δεν ήταν μεγάλες καθώς, όπως γίνεται σε πολλές περιπτώσεις, η κρατική προπαγάνδα ότι «το αεροδρόμιο θα φέρει πίσω τα παιδιά μας από το εξωτερικό» ή ότι η επένδυση και ο τουρισμός που θα φέρει θα δημιουργήσουν αγορά και αυξημένο εισόδημα από τα προϊόντα τους έπιασε προσωρινά τόπο.
«Όταν καταστρέφουμε τους φυσικούς μας πόρους στέλνουμε περισσότερους ανθρώπους μακριά» σημείωσε ο Joni Vorpsi, θέτοντας και ένα άλλο ζήτημα που σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή. Οι παράκτιοι υγρότοποι έχουν τεράστια σημασία για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, καθώς δεσμεύουν πολύ άνθρακα και παράλληλα προστατεύουν τη γη από τις καταστροφές (πλημμύρες κ.ά) και παρέχουν αποθέματα νερού. Επιπλέον, οι αμμόλοφοι που υπάρχουν εκεί αποτελούν τις πρώτες δικλείδες ασφαλείας απέναντι στη διάβρωση των ακτών από την οποία υποφέρει και η Αλβανία.
«Είναι καθήκον του κράτους να προστατεύσει τα 14 χιλιόμετρα άγριας και ελεύθερης παραλίας που απειλούνται από τα σχέδια του Kushner και των ντόπιων επιχειρηματιών. Φυσικά, όλοι θέλουν αυτόν τον ελεύθερο χώρο, τον πολύ άγριο, να τον έχουν στην ιδιοκτησία τους. Στην περίπτωσή μας το κράτος είναι έτοιμο να τα παραδώσει όλα για να παραμείνει στην εξουσία. Αλλά δεν πρόκειται για χαμένη μάχη. Έχουμε δει σε άλλες περιπτώσεις ότι αν οι άνθρωποι αρχίσουν πραγματικά να φροντίζουν τη φύση και να γνωρίζουν τη σημασία της, αντιστέκονται και τα καταστροφικά σχέδια σταματούν. Η αλβανική κοινωνία πρέπει να προστατεύσει το περιβάλλον της. Πλέον έχουμε και στοιχεία και αρκετή γνώση για να αντιδράσουμε στην καταστροφή του που συμβαίνει εδώ και 30 χρόνια» κατέληξε. Δυόμιση μήνες μετά, η αποστροφή αυτή του Joni Vorpsi μοιάζει να αποδεικνύεται προφητική.
Η συνέχεια στον κύκλο επεισοδίων Balkan Food Traiblazers που θα δημοσιευτούν τον Σεπτέμβριο στο κανάλι μας στο YouTube. H έρευνα πραγματοποιείται με την χρηματοδότηση του Ιδρύματος Rosa Luxemburg-Παράρτημα Ελλάδας
