Αν βρισκόσουνα στο Κολωνάκι την περίοδο της Κατοχής νόμιζες ότι βρίσκεσαι στο Βερολίνο. Τα τέκνα της αστικής τάξης του Κολωνακίου μιλούσαν, γλεντούσαν και σκέφτονταν γερμανικά.

Γιάννης Μανούσακας

Όταν τον Φεβρουάριο αποκαλύφτηκαν οι φωτογραφίες με τους κομμουνιστές –Ακροναυπλιώτες, κυρίως– που περπατούσαν προς τον χώρο της εκτέλεσής τους, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την 1η Μαΐου 1944, η συγκίνηση περίσσεψε. Ακόμη και οι περισσότεροι πολιτικοί απόγονοι των συνεργατών των δυνάμεων κατοχής της εποχής δεν τόλμησαν να αμφισβητήσουν αυτό που ήταν προφανές με την πρώτη ματιά.

Οι άνθρωποι αυτοί περπατούσαν «αλλιώς». Λίγα λεπτά τους χώριζαν από τον θάνατο, το ήξεραν καλά. Κι όμως, αυτό που βλέπουμε στις φωτογραφίες δεν ταιριάζει σε αυτήν την υπαρξιακή συνθήκη. Δεν έχει την τραγικότητα, που θα περίμενε κανείς· οι άνθρωποι αυτοί περπατούν σα να πηγαίνουν βόλτα.

Δεν πρόκειται, νομίζω, κυρίως γιατί έχουμε να κάνουμε με ήρωες. Μάλλον, μοιάζει να βλέπουμε ανθρώπους συμφιλιωμένους με τη ζωή τους, που γρήγορα θα τελειώσει· προσοχή, όχι συμφιλιωμένους με τον επερχόμενο θάνατο, αλλά συμφιλιωμένους με τη ζωή που έζησαν, με τις επιλογές που έκαναν, με όσα τους έφεραν ως εδώ.

Για να χρησιμοποιήσω το γνωστό ορισμό του Χάιντεγκερ, ο άνθρωπος είναι έγχρονο ον, θεμελιωδώς αποτελεί ένα είναι προς θάνατον. Ο ναζιστής φιλόσοφος, ο μέγιστος των στοχαστών και ελάχιστος των ανθρώπων, όπως τον χαρακτήρισε ο μαθητής του Γκαντάμερ, μεταφράζει σε φιλοσοφικό ιδίωμα το σύνθημα των φασιστών του Φράνκο «Ζήτω ο Θάνατος». Οι φασίστες ζητωκραύγαζαν τον θάνατο των άλλων. Οι κομμουνιστές της Καισαριανής έβαιναν προς τον θάνατο οι ίδιοι, σα να πήγαιναν περίπατο.

Θα έπρεπε να υπογραμμίσουμε τη γενναιότητά τους; Τον ηρωισμό; Τη νίκη απέναντι στο φόβο; Σπουδαία όλα. Νομίζω, όμως, ότι, στην περίπτωση αυτή, έχουμε να κάνουμε με κάτι μεγαλύτερο.

Έχει γραφτεί, πολλές φορές, πως η υπεροχή των κομμουνιστών απέναντι στους πρωτο-χριστιανούς μάρτυρες συνίσταται στο γεγονός πως οι δεύτεροι, πεπεισμένοι για την, κατά πολύ ανώτερη, μετά θάνατον ζωή, που τους περίμενε, συχνά επεδίωκαν τον θάνατο, αποδέχονταν τον ορισμό τους ως είναι προς θάνατον με ανυπομονησία. Οι κομμουνιστές, όμως, ήξεραν πως αυτή η ζωή είναι η μόνη που τους δόθηκε· και, καλή-κακή, την αγαπούσαν πολύ.

Το τελευταίο τους βάδισμα το αντιμετώπισαν σαν μέρος της ζωής τους και όχι σαν προοίμιο του θανάτου. Γι’ αυτό, κιόλας, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι η περηφάνεια αυτό που τους χαρακτηρίζει, κυρίως. Είναι η αγάπη τους για τη ζωή, τη δική τους μοναδική ζωή.

Και των ανθρώπων οι ζωές είναι καταρχάς «μικρές» ζωές, απλές ζωές, γύρω από την καθημερινότητά τους. Οι ζωές των ανθρώπων ανυψώνονται ξεκινώντας από αυτό το πρώτο επίπεδο και μόνο από αυτό. Οι γενναίοι άνθρωποι είναι άνθρωποι, όπως όλοι οι άλλοι. Οι κομμουνιστές το ξέρουν και διαμορφώνουν την ύπαρξή τους πάνω σε αυτήν τη γνώση. Είναι αυτό που τους απωθεί απέναντι σε μια ιστορία «εκ προσωπικοτήτων». Ξέρουν πως η ανθρώπινη ιστορία γράφεται από τα δισεκατομμύρια των απλών ανθρώπων, όχι από τους «μεγάλους» και τους «ήρωες».

Οι 200 κομμουνιστές πορεύονταν εκείνη την Πρωτομαγιά, λοιπόν, ως κομμουνιστές, όχι ως ήρωες. Η αυτοαντίληψή τους δεν είχε καμιά έπαρση. Δεν περπατούν με «μεγαλείο», αλλά απλά και καθημερινά, όπως σε όλη τους τη ζωή.

Το βιβλίο που μας προσφέρουν ο Στέφανος Πράσσος και η Χάρις Γιαννοπούλου είναι εξαιρετικά πολύτιμο, μοναδικά πολύτιμο, γιατί δίνει πρόσωπο σε αυτούς τους ανθρώπους. Δεν είναι οι 200 ήρωες, αλλά ο Γιάννης, ο Στάθης, ο Χρήστος – και ο άλλος Γιάννης,…

Είναι πρόσωπα· που δεν τους ορίζουν οι γενναίες τους πράξεις μόνο, αλλά αυτά που χάρηκαν κι αυτά που επιθύμησαν, αυτά που περίμεναν κι αυτά που αγάπησαν στις μικρές, χρονικά τώρα, ζωές τους. Η μεγάλη πλειονότητα έζησε πολύ σύντομες ζωές. Ήταν νέοι άνθρωποι, που είχαν όλη τη ζωή μπροστά τους, αλλά την έχασαν γρήγορα.

Το βιβλίο, λοιπόν, λέγοντας τη ζωή τους –όση οι συγγραφείς ανακάλυψαν, μετά από μακροχρόνια έρευνα–, του καθενός ξεχωριστά, μας τους γνωρίζει, τους κάνει οικείους και, συνεπώς, μας δίνει τη δυνατότητα να τους φροντίσουμε, όπως τους πρέπει. Τον καθένα ξεχωριστά, αν και προσδιορισμένο συλλογικά – και κοινοτικά, στη γειτονιά, τη φυλακή και την εξορία.

Βέβαια, η γνωριμία μαζί τους αφορά, σε μεγάλο βαθμό, την πολιτική τους δραστηριότητα· αντικειμενικά, νομίζω, λόγω της φύσης των πληροφοριών που διαθέτουμε γι’ αυτούς. Ωστόσο, ακόμα κι έτσι, με τα λίγα πιο προσωπικά  τους ψήγματα που αποκτούμε, τους οικειοποιούμαστε με άμεσο τρόπο. Ο ένας είναι τυπογράφος, ο άλλος πήγε στην νυχτερινή εμπορική σχολή, του τρίτου ο πατέρας πέθανε, όταν ήταν ενός, του άλλου η γυναίκα, που την έλεγαν Χρυσούλα, έμεινε μόνη χάνοντάς τον, τελευταίο αυτόν από όλους τους συγγενείς. Ο Κώστας έγινε δάσκαλος και γράφτηκε και στη Νομική στη Θεσσαλονίκη, ο Στέφανος σα νάβλεπε τη μοίρα του και την έγραφε στους γονείς του ήδη από το 1942, ο Τάσος, ενώ μπορούσε να δραπετεύσει, έμεινε πιστός στο «ή όλοι ή κανένας». Ο Αντώνης, όπως κι ο Ναπολέων, αρνήθηκε την πρόταση να εξαιρεθεί από την εκτέλεση, ο Τάσος, ο εργάτης – ζωγράφος εικονογραφούσε τη χειρόγραφη εφημερίδα στην Ανάφη, ο Νίκος ένιωσε πως στα 39 του χρόνια είχε ζήσει αρκετά, για να πάρει την θέση στον θάνατο, που προορίζονταν για τον εικοσάχρονο σύντροφό του.

Του Λευτέρη η μαμά, η Κατίνα, δεν παραδέχτηκε ποτέ τον θάνατό του.

Κάθε χρόνο, στις 15 Δεκεμβρίου, συνέχισε να γιορτάζει την ονομαστική του εορτή, δεχόμενη επισκέψεις και δώρα σαν να ήταν ακόμα ζωντανός. Αν και ήταν ευφυέστατη γυναίκα, πίστευε ότι ο Λευτέρης ήταν όμηρος στη Ρωσία ή τη Γερμανία και κάθε χρόνο στη γιορτή του έκανε ευχέλαιο υπέρ υγείας και καλούσε συγγενείς και φίλους […] Πέθανε από καρκίνο στα 72 της χρόνια.

Ο Δημήτρης και ο Ανδρέας, αδέλφια με ένα χρόνο διαφορά, εκτελέστηκαν δίπλα δίπλα. Η μαμά τους, η Καλλιόπη έχασε σε μια μέρα και τα δυο της τα παιδιά. «Μαρτυρίες αναφέρουν ότι τη δεκαετία του 1950 περιφερόταν στη Νέα Πεντέλη σε βαριά ψυχική κατάσταση […].

Ο Στέλιος Σκλάβαινας, μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ για χρόνια, βουλευτής το ’32 και το ’36, έζησε απομονωμένος μέχρι την εκτέλεσή του από όλους, μια και είχε υπογράψει «δήλωση». Δεν συνεργάστηκε, δε κατονόμασε κανένα, λίγες μόλις μέρες μετά στο δικαστήριο δήλωσε «δεν παύω να είμαι κομμουνιστής». Να, πώς έγιναν τα πράγματα:

Στην Ακτίνα Θ΄ των φυλακών της Κέρκυρας, τον Δεκέμβριο του 1938, γνώρισε από κοντά την ωμή βαρβαρότητα του καθεστώτος. Γυμνωμένος, ξυπόλυτος, με μοναδικό σκεύος ένα δοχείο στο κελί, έμεινε πέντε μερόνυχτα χωρίς κανονική τροφή, τις πρώτες μέρες και χωρίς νερό, μέσα σε ένα παγωμένο, υγρό κελί. Για να μην ξεπαγιάσει αναγκαζόταν να τρέχει ασταμάτητα μέσα στον περιορισμένο χώρο. Η εξάντληση ήταν σωματική, αλλά και ψυχική· το σώμα λύγιζε, το νευρικό σύστημα κλονιζόταν, η απομόνωση λειτουργούσε ως ένα ακόμη βασανιστήριο. Λίγες μέρες πριν να πεθάνει ο Χρήστος Μαλτέζος, αφού είχαν καρφώσει καρφιά στα πόδια του [-είχαν επιχειρήσει να του καρφώσουν πέταλα αλόγου-] και είχε χάσει τα λογικά του, τον μετέφεραν στο κελί του Σκλάβαινα, όπου τον άφησαν από το πρωί ως το βράδυ. Το γεγονός αυτό τον συγκλόνισε βαθειά, δεν το άντεξε, και την αμέσως επόμενη μέρα ζήτησε να υπογράψει «δήλωση μετανοίας». Στις 12 Δεκεμβρίου υπέγραψε […]». Το κόμμα τον διέγραψε ως προδότη· κανείς δεν του μιλούσε σε όλες τις φυλακές που ακολούθησαν. «Το πρωί της Πρωτομαγιάς του 1944, όταν αναγνώστηκε το όνομά του […] γύρισε και ρώτησε τους συντρόφους του: “Παιδιά, με θέλετε μαζί σας;”. Το μεγάλο Ναι που ακούστηκε από όλους τον ανέβασε στον ουρανό πριν από τις σφαίρες.

Οι 200 ήταν κομμουνιστές. Στη πολύ μεγάλη τους πλειονότητα, εργάτες. Απλοί άνθρωποι, με μεγάλα όνειρα για την ανθρωπότητα, αλλά πολύ απλά όνειρα για τους εαυτούς τους. Χαρακτηριστικό, από αυτήν την άποψη, είναι το σημείωμα ενός, που άφησε στο δρόμο για το Σκοπευτήριο: “Το Λενιώ μας να γίνει δασκάλα”!

Το βιβλίο υπηρετεί μια συλλογική υποχρέωση.

Μας εξοικειώνει με αυτούς τους δικούς μας ανθρώπους. Οι φωτογραφίες τους είναι εξίσου σημαντικές με τις βιογραφίες τους – ίσως περισσότερο σημαντικές. Δυστυχώς είναι λίγες αυτές που δεν είναι ατομικές.

Εκεί που ο Δημήτρης είναι με την γυναίκα του την Έλλη και σφύζουν από ζωή.

Εκεί όπου η Αναστασία αγκαλιάζει απαλά τον Αλέξανδρο – η ίδια, κομμουνίστρια καπνεργάτρια, δολοφονήθηκε, ήδη στις 9 Μαΐου 1936, στην εξέγερση της Θεσσαλονίκης και οι διαδηλωτές έγραψαν με το αίμα της  «ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ» στα ρολά ενός περιπτέρου.

***

Ξεκίνησα το κείμενο με τα λόγια του Μανούσακα για το Κολωνάκι. Θα τελειώσω με το πώς το Κολωνάκι χάρηκε την δολοφονία των 200 -που ήταν εργάτες, που ήταν κομμουνιστές, που ήταν βδελύγματα. Γράφει, λοιπόν, η πέραν πάσης αμφιβολίας μεγαλοαστή Λητώ Κατακουζηνού:

«4 του Μάη 1944. Ο Βαλής μου [ο άντρας της, Κολωνακιώτης ψυχίατρος-νευρολόγος,  Άγγελος Κατακουζηνός] φόρεσε τη μαύρη γραβάτα του, ντύθηκα κι εγώ στα μαύρα και βγήκαμε έξω να συναντήσουμε κανά φίλο να μοιραστούμε τον πόνο μας. Στην πλατεία Κολωνακίου πέσαμε πάνω σε κάτι γνωστούς. “Γιατί μαυροντυμένοι; Τι σας συμβαίνει;”, ρώτησαν ανήσυχοι. “Διακόσιοι Έλληνες τουφεκίστηκαν και μας ρωτάτε τι μας συμβαίνει; Σήμερα όλοι οι Έλληνες πρέπει να μαυροντυθούμε”.

“Άγγελε, δεν είσαι με τα καλά σου. Δεν ξέρετε, λοιπόν, ότι όλοι αυτοί ήτανε κομμουνισταί;” […] “Άγγελε, πρόσεξε, στραβό δρόμο πήρες, όλοι αυτοί θέλουν να πιούν το αίμα μας”. “Τους Γερμανούς θέλετε να πείτε”. “Ας’ τους Γερμανούς, πόλεμο κάνουν οι άνθρωποι. Τους άλλους, αυτούς που πενθείτε σήμερα, αυτούς να φοβάστε. Αυτοί μια μέρα θα μας πάρουνε το βιός μας, αυτοί”».

«Αυτοί» ήταν οι 200. Νομίζω, ούτε «πατριώτες» ούτε «Έλληνες», κυρίως.

«Αυτοί» ήταν κομμουνιστές κι εργάτες. Με μικρά κι επικίνδυνα όνειρα, που κατατρόμαζαν τους αστούς.

Το άρθρο Για τους 200 κομμουνιστές της Καισαριανής. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η εμμονή για έλεγχο και κυριάρχηση στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας. Η άφεση στη μαγεία του απρόβλεπτου και του αυθόρμητου. Η ημι-ελεγξιμότητα ως ανοιχτή δυνατότητα στις διαπροσωπικές και κοινωνικές μας σχέσεις.

Διαδώστε το BookBubble κάνοντας follow τη σελίδα της εκπομπής στο Spotify και ακολουθώντας το κανάλι του Alterthess στο Youtube.

Ακούστε:

Το άρθρο Bookbubble Podcast: Από τον Έλεγχο στη Σχέση εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ο Φρανκ Λαντάου, ψυχιατρικός ασθενής, είναι μια αθώα ψυχή και ένα ιδιοφυές μαθηματικό και προγραμματιστικό μυαλό. Η Ρέητσελ Γκάμπον είναι η αγαπημένη του, που εκτός από την άπειρη αγάπη της για τον Φρανκ, αναλαμβάνει επιπλέον να τον προστατεύει. Όταν ο Φρανκ εξαφανίζεται στο Παρίσι, όπου έχει πάει να γνωρίσει έναν διαδικτυακό φίλο και διανοητικό καθοδηγητή του, τον ΄Εντι Ντε Γκρουτ, απελπισμένη από την εξαφάνιση η Ρέητσελ καταφεύγει, αφού οι άλλες της ενέργειες έχουν αποτύχει, στην πρώην αστυνομικό και νυν ιδιωτική ντεντέκτιβ Ρόμπιν.

Στη διαδικασία αναζήτησης του Φρανκ εμπλέκονται συνωμοσιολογικές θεωρίες και ομάδες αναζητητών UFO, οικογενειακή αγάπη, συμμορίες και οι βεντέτες τους, οικολογία, επιστήμονες, δημοσιογράφοι και διανοούμενοι, μπόλικο internet εννοείται, τρομοκράτες και τρομοκράτισσες, ποιήτριες, σκηνοθέτες, θάνατοι στα όρια των δολοφονιών και καθαρές δολοφονίες εκδίκησης. Στον Φρανκ ο κόσμος προκαλεί φόβο, αλλά και ένα αίσθημα ευθύνης απέναντι στην ανθρωπότητα και την επιβίωσή της, που θα έχει τον χαρακτήρα της επικράτησης. Εκεί έξω μαίνεται ένας πόλεμος, οι εξωγήινοι είναι ήδη εδώ και σιγά σιγά μας διαβρώνουν. Κάποιοι το καταλαβαίνουν κι έτσι διαβάζουν την νουβέλα «Ο Πύργος» (από την δεκαετία του 1950) του φανταστικού συγγραφέα Τζον Τ. Σιλβέστερ ως ένα κείμενο που τους στέλνει καθαρό γι’ αυτούς μήνυμα και επιβεβαιώνει την πίστη τους. Και την ταινία Upstream Color του Shane Carruth (1972), πραγματική αυτή, επίσης έτσι την βλέπουν: σαν μια ταινία που τους αποκαλύπτει πτυχές αυτού του πολέμου.

Όλα αυτά ακούγοντας Μπαχ.

Η Νίνα Άλλαν στήνει ένα υπέροχο σκηνικό και ταυτόχρονα δημιουργεί ένα υβρίδιο: αστυνομικό νουάρ, δοκίμιο μουσικό και φιλολογικό, κριτική κινηματογράφου, εγκιβωτισμένη νουβέλα επιστημονικής φαντασίας σε μια αλληλοδιαπλοκή, όπου το καθετί επικουρεί τον εαυτό του και τα άλλα είδη συνθέτοντας μια αρμονία μουσική, στη δημιουργική κατεύθυνση του Μπαχ: αντίστιξη και τονικότητα. Φαντάζομαι την μουσική του Μπαχ στην «Επικράτηση» σαν κάτι αντίστοιχο με τον χωροχρόνο: εντός του οργανώνεται η ύλη στην ποικιλία των μορφών της και προβάλλει ο Κόσμος.  Έτσι κι εδώ, η μουσική του Μπαχ είναι παντού και όλο το στόρυ υφαίνεται πάνω της.

Οι φωνές συνομιλούν μεταξύ τους: Η αγχωμένη και φοβισμένη από τον έξω κόσμο του Φρανκ: η στίξη, που σχεδόν λείπει σ’αυτή την φωνή, εκφράζει τον φόβο, το άγχος και την σύγχυση. Η σιγανή και τρυφερή φωνή της Ρέητσελ. Η όλο αυτοπεποίθηση φωνή του εχθρού της, του ντε Γκρουτ. Η τρεμουλιαστή φωνή της Ζαν-Μαρί Βαντερλιέν, που δείχνει πότε δύναμη και πότε ευαλωτότητα. Και τέλος η φωνή της Ρόμπιν, φωνή σταθερή, της οποίας τα εσωτερικά ρήγματα είναι αδιόρατα για το μη εξασκημένο αυτί. Η εμμονική προσκόλληση της συγγραφέα στις ερμηνευτικές παραλλαγές των έργων του Μπαχ, που τα δυο κεντρικά πρόσωπα, ο Φρανκ και η Ρόμπιν, προσλαμβάνουν ακούγοντάς τες, υποχρεώνει τον αναγνώστη να συνομιλήσει κι αυτός μαζί τους.

Το ανοιχτό τέλος τοποθετεί όλες σχεδόν τις δυνατότητες για τα πρόσωπα και την εξέλιξη της ιστορίας στο τραπέζι. Ο αναγνώστης και η αναγνώστρια  μπορούν να διαλέξουν τι θα πάρουν κι έτσι να χτίσουν στο μυαλό τους μια εξέλιξη που τους καλύπτει. Και, βέβαια, το μεγάλο ερώτημα αν οι εξωγήινοι είναι ήδη εδώ η συγγραφέας έχει την ευφυΐα να το αφήσει αναπάντητο, καθώς δεν καταπιάνεται να δώσει ικανοποιητικό αντίλογο στις πίστεις των συνωμοσιολογούντων. Η έγνοια της φαίνεται να είναι άλλη: η λογοτεχνία μέσα από μια ολιστική ανάπτυξη και σύνθεση των άπειρων δυνατοτήτων της να εντοπίζει, να διερευνά, να συμπάσχει.

Η μετάφραση της Άλκηστης Τριμπέρη είναι εξαιρετική, ανταποκρινόμενη στην πολυπλοκότητα των υφών που η διαφορετικότητα των κειμενικών ειδών απαιτεί. Και η επιλογή των εκδόσεων Πόλις να κοσμήσουν το εξώφυλλο αυτού του εξαιρετικού έργου με παρτιτούρα από τις Παραλλαγές του Γκόλντμπεργκ αποτελεί ένα σχόλιο στο μονοπάτι που ο αναγνώστης και η αναγνώστρια καλούνται να βαδίσουν…

Το άρθρο Ακούγοντας Μπαχ. Της Ντίνας Παπούδα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η παραδοσιακή πολιτική, δηλαδή, τα κόμματα, οι εκλογές, τα κοινοβούλια, η θεσμική διαχείριση των κοινωνικών αντιθέσεων μπορεί να λειτουργήσει ως ψευδαίσθηση μετασχηματισμού

Απόστολος Αποστόλου, Εποχή 26 Σεπτεμβρίου 2026

Το απόσπασμα που προηγείται παρουσιάζει την κεντρική ιδέα της άποψης του Ζιλ Ντωβέ για την δημοκρατική πολιτική, ως ξεχωριστή σφαίρα της κοινωνικής ζωής. «[Η δημοκρατική πολιτική] παρουσιάζεται ως ο χώρος όπου οι κοινωνικές διαφορές μπορούν να επιλυθούν. Στην πραγματικότητα όμως περιορίζει την σύγκρουση αποκλειστικά σ’ ένα πεδίο κανόνων που δεν αγγίζουν τον πυρήνα των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων […] Μετατρέπει την κοινωνική σύγκρουση σε εκλογικό αποτέλεσμα, τη διεκδίκηση σε νομοθετική ρύθμιση και την αμφισβήτηση της οικονομικής εξουσίας σε αντιπαράθεση πολιτικών προγραμμάτων. Έτσι λοιπόν ο πολίτης καλείται να επιλέξει. [Με τη διαφορά] ότι σπάνια μπορεί να αμφισβητήσει τους όρους μέσα στους οποίους καλείται να επιλέξει».

Αυτός είναι ο λόγος που, εν τέλει, η δημοκρατική πολιτική «μπορεί να λειτουργήσει ως ψευδαίσθηση μετασχηματισμού».

Οι συγγραφείς του βιβλίου, που σχολιάζω εδώ, με αφορμή την κατάθεση της πρότασης συνταγματικής αναθεώρησης από τη ΝΔ, τον περασμένο Ιούνιο, επιχειρούν να σταθούν απέναντί της και γιατί μπορεί να λειτουργήσει ως ψευδαίσθηση μετασχηματισμού, να λειτουργήσει, δηλαδή, εντελώς αποπροσανατολιστικά. Που δεν σημαίνει, βέβαια, πως, αν υπάρξει συσχετισμός που θα επέτρεπε την υλοποίησή της, δεν θα έχουμε μείζονες μεταρρυθμίσεις, με ό,τι το δυσώνυμο φέρει πια ο όρος μαζί του: η συνταγματοποίηση του νεοφιλελευθερισμού μέσω του δημοσιονομικού ζουρλομανδύα, η ανατροπή του άρθρου 16, ως πολιορκητικός κριός για την πλήρη ιδιωτικοποίηση των πάντων, η κατάργηση της μονιμότητας στο δημόσιο με στόχο την ολοκληρωτική επικράτηση του κομματικού κράτους είναι ενδεικτικές.

Το βιβλίο, λοιπόν, υποστηρίζει πως η αναθεώρηση δεν πρέπει να γίνει. Όχι μόνο γιατί οι τέσσερις προηγούμενες αναθεωρήσεις του μεταπολιτευτικού συντάγματος το έκαναν χειρότερο – ανεξαρτήτως, μάλιστα, προθέσεων. Αλλά και γιατί, όπως πολύ καλά δείχνεται, μέσα από «πολύ ωραίες», κάποιες φορές, διατάξεις, «το τυπικό Σύνταγμα χάν[ει] όλο και περισσότερο την κανονιστικότητά [του]. Κατ’ επέκταση, και ευρύτερα, το σύνταγμα χάνει όλο και περισσότερο τη σημασία και την αποτελεσματικότητά του, ως ο νόμος που έχουν στα χέρια τους οι πολλοί για να ελέγχουν την κρατική εξουσία» (σελ. 80).

Μέσα από την κριτική βιογραφία των αναθεωρήσεων του Συντάγματος του 1975 τεκμηριώνεται, νομίζω, απολύτως η κύρια θέση των συγγραφέων, πως, με την επενέργειά τους, οι αναθεωρήσεις το έκαναν χειρότερο.

Το 1986 οδήγησε σε μια πραγματική τυραννία του «πρωθυπουργισμού», μια πολιτική παντοδυναμία του πρωθυπουργού, η οποία απομείωσε, από πολλές απόψεις, τη δημοκρατική λειτουργία της πολιτικής βαθμίδας. Ακόμη και στην περίοδο της αριστερής διακυβέρνησης, αυτή η παντοδυναμία αξιοποιήθηκε ώστε να παρακαμφθεί η σαφώς πλειοψηφική άποψη του κόμματος του ΣΥΡΙΖΑ για απόρριψη του 3ου Μνημονίου. Για να μη μιλήσουμε για το μητσοτακικό κράτος, άκρο άωτο της αυθαιρεσίας και της ανεξέλεγκτης ασυδοσίας.

Η αναθεώρηση του 2001 -ισχυρά συναινετική, στο μέτρο που τα δύο κύρια συστημικά κόμματα είχαν συγκλίνει σε όλα τα βασικά θέματα στην πράξη- απέτυχε: τόσο σε ό,τι αφορά τον περίφημο «βασικό μέτοχο» στα επιχειρηματικά μέσα επικοινωνίας, που υποτίθεται θα έβαζε τέλος στον θεσμικό πυρήνα της «διαπλοκής» των πολιτικών ελίτ και των μεγάλων ιδιωτικών συμφερόντων, όσο και στην -ήσσονος σημασίας- διάταξη για το επαγγελματικό ασυμβίβαστο των βουλευτών. Αυτό που άφησε ήταν η αναθεώρηση, με πρωταγωνιστική παρουσία του Ευάγγελου Βενιζέλου, του άρθρου 86 για την παραγραφή των υπουργικών αδικημάτων, που απογείωσε τη δυνατότητα των πολιτικών να δρουν ανεξέλεγκτα χωρίς κανένα φόβο – στην πραγματικότητα, επρόκειτο για την επαναφορά μιας παραλλαγής της σχετικής χουντικής ρύθμισης. «Με την αναθεώρηση του 2001, το χουντικό [υπουργικό] προνόμιο δεν επιβεβαιώθηκε απλώς· αναβιβάστηκε σε συνταγματική επιταγή» (σελ. 54).

Η αναθεώρηση του 2008 δεν αναθεώρησε τίποτε. Με μόνο στόχο την ιδιωτικοποίηση των πανεπιστημίων, η πρόθεση της κυβέρνησης Καραμανλή συντρίφτηκε ήδη από το μεγαλειώδες εκπαιδευτικό κίνημα του 2006 -2007.

Η πιο πρόσφατη τέταρτη αναθεώρηση του 2021, που εισηγήθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ, με όλο που είχε αξιοσημείωτα δημοκρατικές προτάσεις, κατέληξε συναινετικά (;), αλλά, εκ του αποτελέσματος, στο απόλυτο μηδέν.

Το Σύνταγμα του 1975 υπήρξε αποτέλεσμα του «μεταπολιτευτικού συμβιβασμού». Η πτώση της δικτατορίας, όπως και εκείνων της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, διαμόρφωσε συνθήκες ευνοϊκές για τις κατώτερες τάξεις. Το ευρύτερο διεθνές πλαίσιο, όπως διαμορφώνονταν μέσα στον απόηχο των μεγάλων κινημάτων του ’68, έδινε ευκαιρίες πρωτόγνωρες. Η όξυνση της ταξικής πάλης εσωτερικά, μαζί και η ευρεία αποδοχή του αντιδικτατορικού αγώνα, έδωσε τη δυνατότητα μιας δυναμικής παρουσίας των εργατικών συμφερόντων στα κεντρικά πολιτικά διακυβεύματα. Η άμεση μεταπολίτευση συνέβη σε μια ατμόσφαιρα πρωτοφανούς για χρόνια ριζοσπαστισμού, που έκανε αυτονόητα κάποια αιτήματα, που σήμερα ακόμη και μια ορισμένη Αριστερά δεν θέτει.

Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, για παράδειγμα, ο μεταπολιτευτικός ριζοσπαστισμός επηρέαζε και την ίδια τη καραμανλική δεξιά. «Έτσι, ο εισηγητής της πλειοψηφίας (Νέα Δημοκρατία) για την εκπαίδευση Δημήτριος Νιάνιας τόνιζε ότι ‘η Ανώτατη Παιδεία είναι και οφείλει να είναι μόνο κρατική δια τον φόβον του μπίζνες BUSINE[S]S» […] Δεν δίσταζε, μάλιστα, να προσθέσει ότι με την πάροδο του χρόνου θα έπρεπε να περάσει και η ανώτερη παιδεία αποκλειστικά στην ευθύνη του κράτους, όπως η ανώτατη. Αντίστοιχα, ο κεντρώος επικεφαλής της αξιωματικής αντιπολίτευσης Γεώργιος Μαύρος υποστήριζε ότι, σε ένα σύγχρονο κράτος, ούτε η παιδεία ούτε η υγεία μπορεί αν είναι ιδιωτική” (σελ. 132). Η σύγκριση αυτών των τοποθετήσεων με την στάση του κόμματος του κ. Τσίπρα σχετικά με την «ασφάλεια δικαίου» σε ό,τι αφορά τα ιδιωτικά «πανεπιστήμια» του Πιερρακάκη δείχνει, σε όλο το μέγεθός της, την ήττα των μεταπολιτευτικών προσδοκιών και την ντε φάκτο άρση των κοινωνικών κατακτήσεων.

Αλλά και ευρύτερα, σε ό,τι αφορά το ζήτημα της κρατικής παρέμβασης, το πνεύμα της εποχής οδηγούσε τις συστημικότερες των δυνάμεων σε στάσεις αληθινά παράδοξες, σαφώς αριστερότερες από αυτές της σημερινής, ιδίως της αυτοαποκαλούμενης κυβερνώσας (;), αριστεράς.

“Έτσι, ο γενικός εισηγητής της πλειοψηφίας (Νέα Δημοκρατία) Δημήτριος Παπασπύρου ανέφερε ως παράδειγμα κατάχρησης δικαιώματος «την χρησιμοποίηση των οικονομικών ελευθεριών υπό των πολυεθνικών εταιριών, ο κοσμοπολιτικός και απρόσωπος χαρακτήρ των οποίων δημιουργεί κινδύνους δια την ελευθερίαν των εργαζομένων και την αποτελεσματικότητα της κρατικής προστασίας» και υπογράμμιζε  ότι «άνευ της συνυπάρξεως οικονομικής ελευθερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης οδηγούμεθα εις το άκρατον κεφαλαιοκρατικόν σύστημα του 19ου αιώνος, ότε αι λέξεις ελευθερία και ισότης δεν είχον τον ίδιον βάρος δι’ όλους, απετέλουν προνόμιον των οικονομικώς ισχυρών». [Και ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος, μετέπειτα πατριάρχης των πιο επιθετικών νεοφιλελεύθερων, μ]ιλώντας για τους κινδύνους των ξένων επενδύσεων, δήλωνε ότι το ξένο κεφάλαιο, «με την δέσμευση της επενδύσεως μπορή να διαμορφώση την οικονομική αποδοχή της Χώρας [μ]ε τέτοιον τρόπο που να είναι απόλυτα σύμφωνη με τις επιθυμίες του» και υπενθύμιζε την πρόσφατη περίπτωση «της ανατροπής του ΑΛΛ[Ι]ΕΝΤΕ στη ΧΙΛΗ, όπου η Παγκόσμιος Τράπεζα διέκοψε κάθε χρηματοδότηση προς το Χιλιανό καθεστώς μετά την υπ’ αυτού εθνικοποίηση των μεταλλείων Χαλκού. Αμέσως μετά από την ανατροπή υπο της στρατιωτικής χούντας της κυβερνήσεως ΑΛΛ[Ι]ΕΝΤΕ ΤΟΝ Σεπτέμβριον του 1973 επανέλαβε την χρηματοδότηση” (σελ. 114).

Ο δε κεντρώος Ιωάννης Παπασπύρου πρότεινε την δημιουργία, ενάντια στους εφοπλιστές, Ελληνικής Κρατικής Εμπορικής Ναυτιλίας!

Τα 50 χρόνια που μεσολάβησαν από τότε αποτελούν μια πραγματική ιστορική άβυσσο, που είναι πιθανό να καταβροχθίσει και την τελευταία λαϊκή κατάκτηση.

Το βιβλίο των Καϊδατζή και Κουρουνδή μας καλεί να τα πάρουμε όλα αυτά υπόψη και να τα δούμε ως αφορμή για αγώνα -ακόμα κι όταν αυτός φαίνεται ανέλπιδος. Σημειώνουν στην εισαγωγή τους:

“Η συγκυρία είναι κρίσιμη. Πενήντα και πλέον χρόνια μετά την θέσπισή του, το Σύνταγμα του 1975 μοιάζει εξαντλημένο, απαξιωμένο από τις διαρκείς -και αυξανόμενες τα τελευταία χρόνια- παραβιάσεις του. Την ίδια στιγμή, αυτοί που το πλήγωσαν οσμίζονται την ευκαιρία να το αποτελειώσουν. Σαν κυνηγοί που περικυκλώνουν το θύμα τους, ετοιμάζονται να του ρίξουν την χαριστική βολή, να κατεδαφίσουν τον μεταπολιτευτικό συμβιβασμό· να αφήσουν το Σύνταγμα ως ένα κέλυφος, κομμένο και ραμμένο στα μέτρα των «από πάνω», που δεν θα γεννά προσδοκίες στους πολλούς. Η τρέχουσα αναθεωρητική πρωτοβουλία είναι η χρυσή ευκαιρία τους” (σελ. 15).

***

Ξεκίνησα το κείμενό μου με μια αναφορά στον Ντωβέ, που φαίνεται να αμφισβητεί τη δυνατότητα ουσιαστικής αξιοποίησης της θεσμικής πολιτικής για την επίτευξη πραγματικά άξιων λόγου μετασχηματισμών προς όφελος των κατώτερων τάξεων.

Αυτή η αμφισβήτηση αποτέλεσε μια σταθερά της συζήτησης στο πλαίσιο της παγκόσμιας Αριστεράς. Από ένα μεγάλο μέρος των επαναστατών -μαρξιστών και αναρχικών- του 19ου αιώνα, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, για την οποία το κόμμα της Αριστεράς θα έπρεπε να είναι πάντα στην αντιπολίτευση, τους Ρώσους οτζοβιστές μπολσεβίκους και τους σπουδαίους συμβουλιακούς, Ολλανδούς και Γερμανούς, κομμουνιστές, που τόσο άδικα, νομίζω, κακολόγησε ο Λένιν στον «Αριστερισμό» του, μέχρι τον Αλτουσέρ, για τον οποίο το κομμουνιστικό κόμμα πρέπει να μένει αυστηρά «έξω από το κράτος», έχουν διατυπωθεί εξαιρετικά επιχειρήματα. Η «αυτονόητη» απόρριψή τους από τους «θεσμικούς αριστερούς» είναι, στις μέρες μας, δείκτης όχι αναλυτικής ικανότητας, αλλά πνευματικής οκνηρίας. Τα αυτονόητα, έτσι κι αλλιώς, βυθίστηκαν αύτανδρα.

Η συζήτηση αναφορικά με αυτά τα ζητήματα αφορά το κεντρικό σημείο μιας αριστερής στρατηγικής -σήμερα και πάντα. Το δυστύχημα είναι πως η στρατηγική συζήτηση, με σοβαρές θεωρητικές αξιώσεις, στο πλαίσιο της διεθνούς Αριστεράς, έχει, στην πραγματικότητα, σταματήσει στα τέλη της δεκαετίας του ’70. Όταν το ζήτημα της θεσμικής δυνατότητας για μια ριζοσπαστική πολιτική βρέθηκε και πάλι στο κέντρο της διαμάχης· τότε που ευρωκομουνιστές -αριστεροί και δεξιοί-, αριστεροί σοσιαλδημοκράτες, θεωρητικοί της ιταλικής αυτονομίας, τριτοκοσμικοί και τμήματα της άκρας Αριστεράς είχαν εμπλακεί σε μια αρκετά παραγωγική, αλλά εντελώς ανολοκλήρωτη προσπάθεια να αναμετρηθούν με τα θέματα, που έφερνε στην ημερήσια διάταξη η συνθήκη του ύστερου καπιταλισμού. Η κατίσχυση του νεοφιλελευθερισμού υπήρξε μαζί αίτιο και συνέπεια αυτής της ιστορικής αποτυχίας· η κατάρρευση του κρατικού καπιταλισμού στην ΕΣΣΔ και τους δορυφόρους της την έφερε στο απώγειο.

Μια από τις χαρακτηριστικότερες -και πιο γόνιμες, νομίζω- παρεμβάσεις, σε εκείνη την ξεχασμένη πια συζήτηση,  υπήρξε αυτή του Πέρι Άντερσον, με τις Αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι.  Στην αναζήτηση των αιτίων για την προφανή επικράτηση της συναίνεσης, από μέρους των κατώτερων τάξεων, στον ανεπτυγμένο καπιταλισμό μετά το 1945 -ήταν η ιδεολογική κατήχηση; η επίδραση των ΜΜΕ; ο φετιχισμός του εμπορεύματος; η επικράτηση των καταναλωτισμού; η σχετική λιβιδινική «οικονομία»;…-, ο Άντερσον θα υποστήριζε ότι

“η γενική μορφή του αντιπροσωπευτικού κράτους -η αστική δημοκρατία- είναι η ίδια το κύριο ιδεολογικό στήριγμα του δυτικού καπιταλισμού, του οποίου η ίδια η ύπαρξη στερεί από την εργατική τάξη από την ιδέα του σοσιαλισμού σαν ένα κράτος διαφορετικού τύπου, και τα μέσα επικοινωνίας και οι άλλοι μηχανισμοί πολιτισμικού ελέγχου ολοκληρώνουν στη συνέχεια αυτήν την κεντρική ιδεολογική «επίδραση»”[1]. Το αστικό κράτος εξ ορισμού «αντιπροσωπεύει» το σύνολο του πληθυσμού σαν μεμονωμένους και ίσους πολίτες, κάνοντας αφαίρεση της διαίρεσής τους σε κοινωνικές τάξεις -και το κάνει πολύ αποτελεσματικά. Έτσι γίνεται το τυπικό πλαίσιο για όλους τους άλλους ιδεολογικούς μηχανισμούς της άρχουσας τάξης. Ακόμα και “οι [πραγματικά ουσιώδεις] οικονομικές βελτιώσεις που κερδήθηκαν με μεταρρυθμίσεις μέσα στο πλαίσιο του αντιπροσωπευτικού κράτους -φαινομενικά πιο υλικές- έχουν αφήσει χαρακτηριστικά μικρότερο ιδεολογικό ίχνος πάνω στις μάζες της Δύσης”. Η ιδεολογία της αστικής δημοκρατίας και της νομικής ισότητας είναι πολύ πιο δυναμική από οποιονδήποτε ρεφορμισμό κοινωνικής πρόνοιας.

Όπως γίνεται κατανοητό πρόκειται για στρατηγικά βαρυσήμαντες επισημάνσεις. Πολύ περισσότερο που ο Άντερσον παίρνει πολύ σοβαρά υπόψη πως η αστική δημοκρατία δεν είναι ένα «κόλπο»· ξέρει καλά πως «οι πολιτικές ελευθερίες και η καθολική ψηφοφορία είναι μια απτή πραγματικότητα, της οποίας η ολοκλήρωση αποτέλεσε ιστορικά έργο -εν μέρει- του ίδιου του εργατικού κινήματος και η απώλειά τους θα σήμαινε μια βαρύτατη ήττα για την εργατική τάξη».

Σταματώ εδώ με την ευχή η θεμελιώδης συζήτηση να ξαναρχίσει εκ νέου.

Το βιβλίο του Καϊδατζή και του Κουρουνδή, με αφορμή πολύ πιο άμεσα ζητήματα, αναγκαστικά επαναφέρει και τον στρατηγικό προβληματισμό. Κι έτσι γίνεται πολλαπλά πολύτιμο.

___________

[1] Eκδόσεις redmarks 2017, σελ. 86.

Το άρθρο Έχει καμιά σημασία το Σύνταγμα; Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Διάβασα το βιβλίο κυρίως μέσα από το πρίσμα της στρατηγικής. Καθώς προχωρούσα, επέστρεφα στο ίδιο ερώτημα. Πώς μπορεί η άμεση δημοκρατία να μας βοηθήσει να προσανατολιστούμε σε αυτούς τους σκοτεινούς καιρούς, μέσα σε αυτές τις συνθήκες βαθιάς κοινωνικής και ταξικής αποσύνθεσης; Το ζήτημα δεν είναι μόνο τι σημαίνει η άμεση δημοκρατία ως ιδέα ή ως σύνολο αξιών, αλλά επίσης τι είδους στρατηγική μπορεί να μας προσφέρει.

Με τον όρο στρατηγική εννοώ την προσπάθεια να αναγνωρίσουμε τις κοινωνικές δυνάμεις που είναι ικανές για συλλογική δράση, τις σχέσεις που αυτές οι δυνάμεις πρέπει να μετασχηματίσουν και τις οργανωτικές μορφές μέσα από τις οποίες επιμέρους αγώνες μπορούν να αποκτήσουν κοινή κατεύθυνση και ουσιαστικό αντίκρισμα. Αυτή η στρατηγική οπτική καθόρισε τον τρόπο με τον οποίο προσέγγισα τις θεματικές που επιλέγει το βιβλίο, τις οριοθετήσεις που καθορίζουν την άμεση δημοκρατία και το πολιτικό περιεχόμενο αυτών των ορίων.

Το βιβλίο προσφέρει ορισμένες σημαντικές εννοιολογικές αποσαφηνίσεις. Ορίζει την άμεση δημοκρατία σε σχέση με άλλα πολιτικά σχέδια και την τοποθετεί στο επίκεντρο των μεγάλων προβλημάτων της εποχής μας. Ανάμεσά τους βρίσκονται η φιλελεύθερη αντίληψη του ατόμου, η διευρυμένη αλλοτρίωση, η υπερτροφία της γραφειοκρατίας, ο εθνικισμός και η απειλή της κλιματικής κατάρρευσης.

Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στους λόγους που φυσικοποιούν την ιεραρχία και την παρουσιάζουν ως αναπόφευκτη, επειδή υποτίθεται ότι πηγάζει από την ανθρώπινη φύση. Το βιβλίο μάς καλεί να την αναγνωρίσουμε ως θεσμισμένη σχέση. Αυτό εγείρει αμέσως πολιτικά ερωτήματα. Ποιοι θεσμίζουν αυτές τις σχέσεις, μέσα από ποιες υλικές διευθετήσεις και προς όφελος ποιων;

Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα που θέτει το βιβλίο αφορά τη σχέση ανάμεσα στην άμεση δημοκρατία, την αστικοποίηση και την κατοικία, το οποίο αναπτύσσεται κυρίως μέσα από στοχαστές όπως ο Colin Ward, που παρότι αρχιτέκτονας δεν εξαντλεί το ενδιαφέρον του στο πώς σχεδιάζεται η κατοικία, αλλά ρωτάει ποιος την ελέγχει, ποιος μπορεί να κατοικήσει σε αυτήν και ποιος αποφασίζει πώς παράγεται και διανέμεται.

Το βιβλίο δεν περιορίζεται στις εννοιολογικές αποσαφηνίσεις. Συζητά πρακτικές εφαρμογές της άμεσης δημοκρατίας, από τη Ροζάβα μέχρι τα Βαλκάνια. Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η άμεση δημοκρατία δεν αποτελεί απλώς μια αξία ή μια διαδικασία, αλλά πρακτική οργάνωσης, σύγκρουσης και κοινωνικής δημιουργίας.

Ο Yavor τοποθετεί αυτό το σχέδιο απέναντι σε τρεις κυρίαρχες τάσεις. Πρώτον, ασκεί κριτική στη φιλελεύθερη αντίληψη του ανθρώπου ως απομονωμένου ατόμου, αποσυνδεδεμένου από τις σχέσεις που το διαμορφώνουν και εκ φύσεως καλού ή κακού. Η έμφαση μετατοπίζεται στην κοινωνική σχέση. Τα άτομα δεν υπάρχουν έξω από τους θεσμούς, τις εξαρτήσεις και τις συγκρούσεις μέσα από τις οποίες διαμορφώνονται. Το πολιτικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους καλοί ή κακοί, αλλά μέσα από τι είδους σχέσεις διαμορφώνονται, περιορίζονται και ανοίγουν δυνατότητες ελευθερίας.

Δεύτερον, ο Yavor αμφισβητεί τις οικονομίστικες εκδοχές του μαρξισμού που διερευνούν την καπιταλιστική ισχύ μονάχα μέσα από το πρίσμα της εκμετάλλευσης στο σημείο της παραγωγής που παραβλέπουν τις ευρύτερες σχέσεις κυριαρχίας μέσα από τις οποίες οργανώνεται και συντηρείται η εκμετάλλευση.

Τρίτον, ασκεί κριτική σε μια τάση που συναντάται σε τμήματα του αναρχικού χώρου και απορρίπτει τη θεσμική μορφή καθαυτή. Η τάση αυτή ορθά κατονομάζει και καταγγέλλει την κυριαρχία. Συχνά, ωστόσο, δυσκολεύεται να αναπτύξει ένα σχέδιο αυτονομίας μέσα από το οποίο θα μπορούσαν να δημιουργηθούν διαφορετικοί θεσμοί. Παραμένει ετεροκαθοριζόμενη από όσα απορρίπτει, χωρίς να εξηγεί τι επιδιώκει να οικοδομήσει και μέσα από ποιες οργανωτικές μορφές. Αυτονομία δεν είναι μόνο η δυνατότητα άρνησης μιας ζωής οργανωμένης σύμφωνα με τις επιταγές του κράτους και του κεφαλαίου. Είναι επίσης η συλλογική ικανότητα να οργανώσουμε τη ζωή σύμφωνα με τη δική μας αυτόνομη βούληση και να συγκροτήσουμε μια αντιεξουσία.

Αυτό μας επαναφέρει στο ερώτημα της στρατηγικής, ένα ερώτημα που σπάνια τίθεται από τον χώρο της αναρχίας. Ο Yavor ρωτά «Πώς απελευθερώνονται οι άνθρωποι;» (σ. 17). Θα αναδιατύπωνα το ερώτημα. Πώς συγκροτούνται σε συλλογική αντιεξουσία οι άνθρωποι που βιώνουν την εκμετάλλευση και την κυριαρχία, ώστε να αγωνιστούν ενάντια στις δυνάμεις που τις συντηρούν;

Η κυριαρχία μπορεί να γίνει κατανοητή ως η άνιση ικανότητα ορισμένων ανθρώπων να διαμορφώνουν τους όρους υπό τους οποίους δρουν οι άλλοι, καθορίζοντας τις διαθέσιμες επιλογές τους, αλλά και όσα μπορούν εύλογα να φανταστούν, να διεκδικήσουν ή να αρνηθούν. Δεν λειτουργεί μόνο μέσα από τον άμεσο εξαναγκασμό αλλά και μέσα από κοινωνικές σχέσεις που διαμορφώνουν τις ανάγκες, τις προσδοκίες και τις αντιλήψεις μας για το τι είναι δυνατό.

Πώς μπορεί, λοιπόν, η άμεση δημοκρατία να συμβάλει στον μετασχηματισμό αυτών των σχέσεων; Το βιβλίο χαρτογραφεί με μεγάλη καθαρότητα τα διανοητικά και πολιτικά όρια της άμεσης δημοκρατίας. Εκείνο που παραμένει λιγότερο αναπτυγμένο είναι το πέρασμα από αυτή τη χαρτογράφηση σε μια στρατηγική κατάλληλη για τη σημερινή συγκυρία.

Οι οργανωτικές μορφές που υπήρχαν έχουν αποδυναμωθεί, ενώ οι νέες δεν μπορούν να σταθεροποιηθούν. Η γενικευμένη αποσύνθεση βαθαίνει τις διαιρέσεις ανάμεσα στους μόνιμους από τους επισφαλώς εργαζόμενους, τους ντόπιους από τους μετανάστες, όσους διαθέτουν οικογενειακή στήριξη από όσους δεν διαθέτουν κλπ. Κοινές συνθήκες εκμετάλλευσης και κυριαρχίας βιώνονται ως ιδιωτικά προβλήματα και ατομικές αποτυχίες και αυτός ο κατακερματισμός τις καθιστά ευκολότερα διαχειρίσιμες.

Ο μαρξισμός στον οποίο ασκεί κριτική το βιβλίο είναι κυρίως η οικονομίστικη εκδοχή του, με την οποία μπορούμε να ξεμπερδεύουμε γρήγορα για να μείνει χώρος και για τη συνάντηση με μαρξιστικές παραδόσεις που ενέσκηψαν με σοβαρότητα ζητήματα όπως η συναίνεση, η κυριαρχία, η εξουσία και η πολιτική στρατηγική.

Ο Γκράμσι, ο Πουλαντζάς και ο Stuart Hall, μεταξύ άλλων, μας βοηθούν να κατανοήσουμε το κράτος όχι ως ουδέτερο πεδίο αλλά ως υλική οργάνωση της κοινωνικής εξουσίας και ως συμπύκνωση κοινωνικών σχέσεων. Αυτή η οπτική μάς επιτρέπει να σκεφτούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς μπορούν να συνδεθούν οι αγώνες εντός, εναντίον και πέρα από το κράτος.

Μια τέτοια συνάντηση θα έκανε πιο σύνθετη και τη συζήτηση για τη γραφειοκρατία. Η γραφειοκρατία ομογενοποιεί, ταξινομεί και εξορθολογίζει σύμφωνα με την πολιτική και νομική λογική του κράτους. Διαμορφώνει τις κατηγορίες μέσα από τις οποίες τα πολιτικά προβλήματα γίνονται αναγνωρίσιμα. Οι σχέσεις εξουσίας εμφανίζονται έτσι ως διαμεσολαβημένες από νομικούς κανόνες που μοιάζουν ουδέτεροι παρότι οργανώνουν και κανονικοποιούν άνισες σχέσεις ιδιοκτησίας.

Η γραφειοκρατία, ωστόσο, δεν εξαντλεί το πρόβλημα της κυριαρχίας. Αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους ευρύτερες σχέσεις εξουσίας αποκτούν υλική μορφή και πρακτική ισχύ. Καθώς η γραφειοκρατική οργάνωση της ζωής διαμεσολαβείται ολοένα περισσότερο από ψηφιακά συστήματα και την τεχνητή νοημοσύνη, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό. Χρειάζεται να εξετάσουμε πώς συνδέεται η γραφειοκρατία με τους ευρύτερους κρατικούς μηχανισμούς των οποίων αποτελεί μέρος. Χρειάζεται επίσης να αναρωτηθούμε αν τμήματα αυτών των μηχανισμών μπορούν να χρησιμοποιηθούν, να αμφισβητηθούν ή να μετασχηματιστούν στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής.

Αυτό δεν αποτελεί ένσταση στο επιχείρημα του Yavor αλλά ένα ερώτημα που ανοίγει έμμεσα. Αν η άμεση δημοκρατία δεν πρόκειται να μετατραπεί σε ακόμη μία αποκλειστική οργανωτική αρχή, πώς μπορεί να σχετιστεί με τα άλλα εργαλεία μέσα από τα οποία οικοδομείται η συλλογική αντιεξουσία;

Χρήσιμες συντεταγμένες για να αναμετρηθούμε με αυτό το ερώτημα μας προσφέρει μια άλλη μαρξιστική παράδοση, η οποία εκτείνεται από τον Raniero Panzieri μέχρι τον Mario Tronti, η οποία συνηθίζεται να αποκαλείται Ιταλικός Εργατισμός. Η κεντρική συζήτηση στους κόλπους του αφορούσε τα εργαλεία της τάξης. Η αυτόνομη συλλογικότητα, το συνδικάτο ή το κόμμα αποτελούσαν το καταλληλότερο εργαλείο για την πραγμάτωση μιας ευρύτερης στρατηγικής;

Αν όμως η συγκρότηση της τάξης αποτελεί τον στρατηγικό ορίζοντα, τότε οι αυτόνομες οργανώσεις, τα συνδικάτα και τα κόμματα πρέπει να κρίνονται ως εργαλεία αυτής της διαδικασίας. Κανένα δεν μπορεί να μονοπωλήσει τη στρατηγική μιας τάξης της οποίας η κίνηση υπερβαίνει κάθε προσωρινή μορφή μέσα από την οποία εκφράζεται και κάθε επιμέρους εργαλείο που χρησιμοποιείται. Ανάλογα με τη συγκυρία, καθεμία από αυτές τις μορφές μπορεί να αποτελέσει έναν οργανωτικό κόμβο που χρησιμοποιείται, μετασχηματίζεται ή εγκαταλείπεται όταν παύει να υπηρετεί αυτή την κίνηση.

Η αντιστροφή του Τρόντι είναι χρήσιμη εδώ. Η οργάνωση πρέπει να κρίνεται με βάση το κατά πόσο υπηρετεί την πολιτική σύνθεση και την αυτόνομη κίνηση της τάξης. Όταν το κόμμα, το συνδικάτο ή η αυτόνομη συλλογικότητα μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, αρχίζει να υποτάσσει αυτή την κίνηση στην αναπαραγωγή του.

Η αποκλειστική προσήλωση σε ένα μόνο εργαλείο μπορεί να προσφέρει ασφάλεια. Επιτρέπει στις κληρονομημένες θέσεις μας να αναπαράγονται, χωρίς να μας αναγκάζει να αναμετρηθούμε με τις ανάγκες του παρόντος. Το ίδιο συμβαίνει όταν η αυτόνομη οργάνωση αντιμετωπίζεται ως περίκλειστη και αυτάρκης μορφή, αποκομμένη από άλλες οργανωτικές δυνατότητες, όπως ακριβώς το φιλελεύθερο άτομο νοείται ως αυτόνομη και απομονωμένη οντότητα. Τα εργαλεία της τάξης ανήκουν σε μια παλέτα που πρέπει διαρκώς να εμπλουτίζεται και να μετασχηματίζεται μέσα από τον πειραματισμό. Σκοπός είναι να συναντήσει την κίνηση της τάξης και να ανταποκριθεί στις στρατηγικές απαιτήσεις της συγκυρίας. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να επιλέξουμε αφηρημένα ανάμεσα στο κόμμα και την αυτόνομη οργάνωση. Είναι τι μπορούν να κάνουν οι διαφορετικές οργανωτικές μορφές, πώς αλληλεπιδρούν και αν διευρύνουν ή περιορίζουν την ικανότητα των κυριαρχούμενων να δρουν συλλογικά.

Ο Yavor γράφει ότι η απελευθέρωση είναι «μια μακρά και αργή διαδικασία προετοιμασίας» (σ. 24). Το στρατηγικό ερώτημα είναι προετοιμασία απέναντι σε τι; Για να απαντήσουμε, πρέπει να αναλύσουμε την ιστορική συγκυρία, την κίνηση του κεφαλαίου και τους συγκεκριμένους τρόπους και τις οδούς μέσα από τις οποίες συντελείται η συσσώρευση του. Μόνο τότε μπορούμε να εντοπίσουμε τους υλικούς τόπους όπου μια παρέμβαση μπορεί να διακόψει παγιωμένες σχέσεις, να συνδέσει κατακερματισμένους αγώνες και να ωθήσει τις υπάρχουσες οργανώσεις σε μια πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση.

Σήμερα, το κεφάλαιο επιδεινώνει τις συνθήκες εργασίας ενώ μετατρέπει τα μέσα που συντηρούν τη ζωή σε πηγές συσσώρευσης. Η εμπορευματοποίηση της αστικής γης και του δομημένου περιβάλλοντος μετατρέπει τον αστικό χώρο σε μηχανή συσσώρευσης. Η εκμετάλλευση εντείνεται επομένως όχι μόνο μέσα στην εργασία αλλά σε ολόκληρη την καθημερινή ζωή. Το ενοίκιο, το χρέος, η ενέργεια και οι μετακινήσεις απορροφούν ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος του μισθού και το διοχετεύουν στα κέρδη εκμισθωτών, πιστωτών και κεφαλαίων που ελέγχουν τις αστικές υποδομές. Αυτές οι σχέσεις εξουσίας καθορίζουν ποιος μπορεί να κατοικήσει, πού και με ποιους όρους.

Ο Yavor ρωτά επίσης «Πώς μπορούμε να προωθήσουμε τέτοια εγχειρήματα στις δικές μας γεωγραφίες;» (σ. 68). Θα πρόσθετα ακόμη ένα ερώτημα. Από τι είναι φτιαγμένες οι δικές μας συγκεκριμένες γεωγραφίες;

Ζούμε σε πόλεις φτιαγμένες από κατοικίες και υποδομές. Διατρέχονται από συστήματα που επιτρέπουν την κυκλοφορία της ενέργειας, του νερού, των αποβλήτων, των ανθρώπων και των εμπορευμάτων. Εξαρτώμαστε από αυτά τα συστήματα (ο Larkin τα αποκαλεί ύλη που επιτρέπει την κυκλοφορία άλλης ύλης) που παράγονται και συντηρούνται μέσα από την καθημερινή εργασία χιλιάδων ανθρώπων. Συνδέουν τους οικείους χώρους της καθημερινής ζωής με εκτεταμένες αλυσίδες παραγωγής που φτάνουν πολύ πέρα από την τοπική κοινότητα. Οργανώνονται μέσα από τον θεσμό της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Μέσα σε αυτόν τον αστικό σχηματισμό, οι κυριαρχούμενοι, εργαζόμενοι, αστικές κοινότητες, φτωχοποιημένοι χρήστες, καταλαμβάνουν διαφορετικές και κατακερματισμένες θέσεις. Δεν συγκροτούν αυτόματα ένα κοινό πολιτικό υποκείμενο, ούτε αναγνωρίζουν αναγκαστικά πώς συνδέονται οι εμπειρίες τους. Η κοινή εμπειρία της κυριαρχίας δεν μετατρέπεται αυθόρμητα σε κοινό σχέδιο. Η ατομική οδύνη πρέπει να μετασχηματιστεί σε συλλογική εμπειρία και η συλλογική εμπειρία σε οργανωμένη δύναμη.

Η άμεση δημοκρατία πρέπει, επομένως, να γίνει κάτι περισσότερο από μια διαδικασία λήψης αποφάσεων. Πρέπει να γίνει αγώνας πάνω στους υλικούς όρους της συλλογικής ζωής. Η σημασία της βρίσκεται στην ικανότητά της να δημιουργεί θεσμούς μέσα από τους οποίους οι άνθρωποι αναγνωρίζουν την αλληλεξάρτησή τους, αναπτύσσουν κοινές ικανότητες και αποκτούν συλλογικό έλεγχο πάνω στους όρους της ζωής τους.

Αυτή η δυνατότητα, ωστόσο, θέτει ένα ακόμη πρόβλημα. Πώς μπορούν αυτοί οι θεσμοί να συντονίσουν διαδικασίες που εμφανίζονται ως ασύνδετοι κρίκοι και εκτείνονται πολύ πέρα από την τοπική κλίμακα;

Η κατοικία, η ενέργεια, το νερό, οι μεταφορές, η διαχείριση των αποβλήτων και οι επικοινωνίες αποτελούν υλικά συστήματα που υπερβαίνουν τον δήμο, την πόλη και την τοπική κοινότητα. Εξαρτώνται από εκτεταμένα δίκτυα εργασίας, πόρων και τεχνικής γνώσης. Η οργάνωσή τους δεν μπορεί να περιοριστεί στην τοπική κλίμακα, ακόμη και όταν οι συνέπειές τους βιώνονται τοπικά. Η αποεμπορευματοποίηση αυτών των συστημάτων θα έφερνε εργαζόμενους, χρήστες και άλλες γεωγραφικά διασκορπισμένες ομάδες στη δημοκρατική διαδικασία καθορισμού των συλλογικών αναγκών. Η συντήρηση και η επέκτασή τους θα εξακολουθούσαν να απαιτούν διαρκή εργασία σε διάσπαρτους τόπους, σταθερές μορφές συντονισμού και επίμονη σύγκρουση με τις σχέσεις ιδιοκτησίας μέσα από τις οποίες οι υποδομές οργανώνονται σήμερα με γνώμονα το κέρδος.

Η υπέρβαση του κεφαλαίου προϋποθέτει την αποεμπορευματοποίηση της κοινωνικής αναπαραγωγής. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος συμμετέχει στις αποφάσεις, αλλά πώς ορίζονται οι συλλογικές ανάγκες, πώς συντονίζονται σύνθετα συστήματα στον χώρο και πώς θα αίρουμε την εξουσία εκείνων που τα ελέγχουν σήμερα. Η αντιμετώπιση του προβλήματος της κλίμακας απαιτεί μορφές συντονισμού που συνδυάζουν τον τοπικό έλεγχο με συλλογικές αποφάσεις για συστήματα που εκτείνονται σε διαφορετικές επικράτειες και θεσμούς ικανούς να οργανώνουν την καθημερινή εργασία μέσα από την οποία λειτουργούν αυτά τα συστήματα.

Αυτό δεν παραμερίζει το επίδικο της άμεσης δημοκρατίας, αλλά το τοποθετεί μέσα σε μια παλέτα εργαλείων. Εμβαθύνει το σχέδιό της, φέρνοντάς το σε διάλογο με άλλες πολιτικές παραδόσεις και αντιπαραθέτοντάς το με την υλική κλίμακα της σύγχρονης ζωής.

Το βιβλίο του Yavor προσφέρει μια σημαντική χαρτογράφηση των ορίων της άμεσης δημοκρατίας. Δείχνει σε τι αντιτίθεται αυτό το σχέδιο, με ποιες παραδόσεις συνομιλεί και τι επιδιώκει να δημιουργήσει. Ανοίγει, όμως, και ένα στρατηγικό ερώτημα που παραμένει ανεπίλυτο και υπερβαίνει τα όρια του βιβλίου. Πώς μπορεί η άμεση δημοκρατία να συμβάλει στην πολιτική σύνθεση δυνάμεων ικανών να μετασχηματίσουν τις σχέσεις ιδιοκτησίας, εργασιακής εκμετάλλευσης, να αίρουν τις επιπτώσεις της καπιταλιστικής συσσώρευσης και της κρατικής αυθαιρεσίας.

Αυτό δεν προϋποθέτει την εκ των προτέρων επιλογή μιας οργανωτικής μορφής. Προϋποθέτει να διερευνήσουμε πού συγκεντρώνονται οι ανταγωνισμοί, πού η συνεργασία είναι ήδη υλικά αναγκαία και σε ποιες αλυσίδες βρίσκονται διαχωρισμένες κοινωνικές ομάδες που μπορούν να αναγνωρίσουν την αλληλεξάρτησή τους. Το βιβλίο προσφέρει έναν προσανατολισμό προς τις τακτικές εκείνες που είναι ικανές να μετασχηματίσουν τις σχέσεις μέσα από τις οποίες ζούμε.

Για να προχωρήσουμε αυτόν τον προσανατολισμό παραπέρα, πρέπει να σκεφτούμε μαζί με τις μαρξιστικές παραδόσεις αλλά και πέρα από αυτές ώστε να αρχίσουμε να απαντάμε στο πώς μπορεί να οικοδομηθεί συλλογική πολιτική δύναμη απέναντι στην οικονομική και πολιτική εξουσία που σήμερα μας συντρίβει.

Το άρθρο Ο Τρόντι στην Αθήνα. Tου Νίκου Βράντση εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ακούστε:

και

Το άρθρο Bookbubble Podcast: Μια παράξενη νίκη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Ὅσο γιὰ τὶς ὧρες, ἂς εἶστε βεβαία πὼς ἡ προαναφερομένη Λιλή, εἴτε μὲ ὀξεῖα τίς γράφει εἴτε μὲ περισπωμένη, πάντοτε θὰ τὶς μετρᾶ καὶ δὲν θὰ περνοῦνε, ὅταν εὑρίσκεται μακριά σας»

Το βιβλίο της Χρονοπούλου είναι ένα συγκλονιστικά τρυφερό χρονογράφημα μιας άγριας ιστορικής εποχής.

Μου το έκαναν δώρο, το ξεκίνησα μετά από δύο μέρες και, ενώ ήμουν με παρέα για καφέδες και τα λοιπά, ήθελα απλά να γυρίσω στο βιβλίο και το σύμπαν του. Η δυσκολία μου να διαβάσω και να μάθω Ιστορία, όταν αυτή παρουσιάζεται ως ξερά γεγονότα, με έχει αφήσει εξαιρετικά αμαθή. Ο μόνος τρόπος να προσεγγίζω τα ιστορικά γεγονότα είναι μέσα από τις ιστορίες ανθρώπων, πραγματικών ή φανταστικών.

Και αυτό το κάνει η Χρονοπούλου με μεγάλη μαεστρία. Οι βασικοί χαρακτήρες είναι πολυεπίπεδοι, έχουν τραύματα, αντιφάσεις, ζόρια και μηχανισμούς επιβίωσης.

Η πλοκή ξετυλίγεται μέσα από το πρίσμα ενός ακούσιου κληρονόμου. Λαμβάνει μια ειδοποίηση για έναν άνθρωπο που πεθαίνει, έναν άγνωστό του άνθρωπο, τον επισκέπτεται στο νοσοκομείο και τον αποχαιρετά στις τελευταίες του στιγμές.

Ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος χωρίς οικονομικά ζόρια και χωρίς κοινωνικό περιβάλλον. Μόνη του συντροφιά είναι ο σκύλος του, το Κουκουνάρι. Και αυτή η απροσδόκητη σύνδεση με έναν άγνωστο ετοιμοθάνατο του επιτρέπει επιτέλους να μοιραστεί μια κανονικότητα με το ανθρώπινο είδος.

Με αυτή την εισαγωγή, δηλαδή μια διεισδυτική ματιά στην ψυχοσύνθεση ενός μονήρη μεσήλικα άνδρα, μπαίνουμε σιγά σιγά, με νουάρ αφηγηματικά εργαλεία, στην ιστορική πραγματικότητα της ναζιστικά κατεχόμενης Αθήνας και στις κοινωνικές διαιρέσεις που αυτή παρήγαγε.

Ο ήρωάς μας είναι ήδη ωφελημένος από προηγούμενη κληρονομιά, βρέθηκε να χαίρεται τα αποκτήματα προγόνων οι οποίοι συνεργάστηκαν με τη νικήτρια πλευρά της Ιστορίας. Τον παππού του δεν τον γνώρισε και, μάλλον, ευτυχώς, όπως μαθαίνουμε καθώς ξεδιπλώνεται η ιστορία. Πρόκειται για μια περίπτωση δωσίλογου που, όπως μας εξηγεί ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης στο εξαιρετικό του επίμετρο,^[1] σε μια εποχή ζόφου και αγριότητας κατάφερε μια κατακόρυφη κοινωνική κινητικότητα. Άραγε υπάρχει κατακόρυφη κοινωνική κινητικότητα στην κανονικότητα ή στη φασιστική ολοκλήρωση του καπιταλισμού που να μην περνάει μέσα από τον κυνισμό, την αγριότητα, την εργαλειοποίηση και, εντέλει, την απανθρωποποίηση του άλλου;

Σε αυτό το σύμπαν ξετυλίγεται και η ιστορία της γιαγιάς του ήρωα, της Λιλής, μιας όμορφης ψυχοκόρης στην κατοχική Αθήνα, μιας μαθητευόμενης μοδίστρας που δεν έχει στον ήλιο μοίρα, που είναι το κορίτσι για όλα τα θελήματα. Δέχεται ταπεινώσεις και σεξιστικά σχόλια, αναπτύσσοντας μια ψυχική ανθεκτικότητα που της επιτρέπει να τα ξεχνάει.

Μέχρι που έρχεται μια συγκινητική φιλία, βαθιά και ομοερωτική, με την αδελφή του κληροδότη. Είναι η κεντρική ιδέα που συνδέει τον κληροδότη και τον κληρονόμο. Η αδελφή, η Αμαλία Σαρίκα, αηδιασμένη από το ασφυκτικό περιβάλλον του αυταρχικού δασκάλου-πατέρα, την καταπιεσμένη μητέρα και την αγριότητα της πείνας (η σκηνή με τον πεινασμένο παππού, το κρέας και τον θάνατο είναι συγκλονιστική), εντάσσεται στην οργάνωση «Λεύτερες Νέες», παίρνει μέρος στην Αντίσταση και αγαπάει, βαθιά και ολοκληρωτικά, τη μοδίστρα Λιλή.

Η μοδίστρα Λιλή δεν μένει πιστή στην αγάπη και στο πέταγμα προς την ελευθερία της Αντίστασης. Η δική της ορφάνια, η παντελής απουσία υποστηρικτικού πλαισίου, ακόμα και ενός αυταρχικού, καταπιεστικού οικογενειακού περιβάλλοντος, την οδηγούν στην κυνική πρακτικότητα. Παντρεύεται αυτόν τον κοντό, όμορφο τυχοδιώκτη δωσίλογο που της υπόσχεται απαλλαγή από το άγος και το άγχος της επιβίωσης.

Πόσες αγάπες και πόσοι εν δυνάμει έρωτες έχουν συνθλιβεί σε αυτά τα ασφυκτικά πλαίσια; Ο άνδρας που παντρεύεται εξολοθρεύει τη φιλία και την αγάπη της, πρώτα συμβολικά και μετά κυριολεκτικά. Η Αμαλία προδίδεται, συλλαμβάνεται, βασανίζεται και δολοφονείται από την Ειδική Ασφάλεια στην ηλικία των 17 ετών.

Αυτός ο θάνατος στοιχειώνει τον αδελφό της. Οι προσχηματικές δίκες των συνεργατών και δωσίλογων στην εμφυλιακή Αθήνα, σε καθεστώς τρόμου και απειλών για τους μηνυτές, δεν προσφέρουν καμιά δικαίωση. Οι συνεργάτες κυκλοφορούν τριζάτοι και έχουν πολλά κονέ. Τη δικαίωση ψάχνει ο αδελφός, ο κληροδότης. Άλλος ένας άνδρας που δεν καταφέρνει να επεξεργαστεί το τραύμα του, να το μετασχηματίσει, και μένει βαθιά μόνος όλη του τη ζωή.

Η συγκλονιστική αφήγηση της Χρονοπούλου σου επιτρέπει να καταλάβεις ότι γίνεται να αγαπάς μια γιαγιά που παντρεύτηκε ένα κάθαρμα, να νιώσεις πένθος για έναν άγνωστο άνδρα που πέθανε στα χέρια σου, να εγκλωβιστείς στο τραύμα και να μην μπορείς να συνδεθείς με κανέναν πραγματικά, παρά μόνο με τον σκύλο σου, να ερωτευτείς τη φίλη σου και να την προδώσεις. Και αυτό είναι απλά η ζωή. Και η καλή λογοτεχνία.

Έτυχε να το διαβάσω τις μέρες που κυκλοφόρησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο βαθιά ανθρώπινος, ευαίσθητος, τρυφερός επικήδειος του Αλέκου Χαλβατζή στον κομμουνιστή πατέρα του, Σπύρο Χαλβατζή.^[2] Το ξέρω αυτό το κόμπιασμα στη φωνή όταν αποχαιρετάς τους γονείς σου και μαζί τους την ιστορία τους, προσωπική, κοινωνική και πολιτική.

Στο μυαλό μου, κούμπωσαν αυτά τα δύο. Μου έδειξαν ότι μπορούμε να αρχίσουμε να ξετυλίγουμε ξανά το νήμα ενός κομμουνισμού τρυφερού και ευαίσθητου, χωρίς ιαχές, χωρίς ψευδοηρωισμούς, έναν κομμουνισμό που διατηρεί ακέραιο το πρόταγμα της προσωπικής και καθολικής ελευθερίας και χειραφέτησης, σκύβοντας στην ανθρώπινη μοναδικότητα και την ιστορία με ι μικρό.

____________

^[1] Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης έχει γράψει το βιβλίο Οι δωσίλογοι.Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Αν έχετε κι εσείς δυσκολία με τα ακραιφνώς ιστορικά βιβλία, μπορείτε τουλάχιστον να ακούσετε το podcast με τίτλο «Δωσιλογισμός, η “ελληνική κατοχή”», με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη και τον Μάνο Αυγερίδη από τη σειρά Ιστορία στο Κόκκινο και σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας.

^[2] https://www.youtube.com/watch?v=Hnb7CnrgpmA, Αποχαιρετισμός στον κομμουνιστή και πατέρα Σπύρο Χαλβατζή. Από τον γιο του, Αλέκο

Το άρθρο Η ιστορία με ι μικρό. Της Φιόνας Αδάμ εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Τα δύο βιβλία των Αντρέας Μαλμ και Βιμ Κάρτον που κυκλοφόρησαν στα αγγλικά από τις εκδόσεις Βέρσο το 2024 και 2025, καταπιάνονται με μια συνεπή, εξονυχιστική, διεπιστημονική και πολύπλευρη κριτική εξέταση της παγκόσμιας περιβαλλοντικής κρίσης, των αιτιών της, των συνθηκών που την επιδεινώνουν, και των δυνατοτήτων ανατροπης τους. Ειδικότερα, παρότι αμετάφραστο στα ελληνικά, το ευρύ έργο του Αντρέας Μαλμ, καθηγητή πολιτικής οικολογίας  στο πανεπιστήμιο του Λουντ, προσφέρει σημαντικά θεωρητικά εργαλεία κατανόησης, τόσο των αιτιών και του βάθους της σύγχρονης οικολογικής κρίσης και των ραγδαίων συνεπειών της στη ζωή εν γένει, όσο και της πολιτικής που χρειάζεται να αναπτυχθεί προκειμένου η τελευταία να ανασχεθεί το συντομότερο δυνατό. Το άρθρο αυτό θα σταθεί σε κάποια κεντρικά σημεία της ανάλυσης του Μαλμ και του έργου του με τον Κάρτον με στόχο να εμπλουτιστεί σχετικά η ελληνική συζήτηση στο συγκεκριμένο ζήτημα.

Ο δημόσιος λόγος στην Ελλάδα και αλλού σε ό,τι αφορά τις περιβαλλοντικές καταστροφές (π.χ., πυρκαγιές ή η κακοκαιρία Ντάνιελ) και την κλιματική αλλαγή, κρούει βεβαίως τον κώδωνα του κινδύνου και εντρυφεί σε σχετικές και έγκυρες επιστημονικές μελέτες που καταδεικνύουν το εύρος του προβλήματος. Τέτοιες μελέτες αναλύουν, συχνά λεπτομερώς, τα συμπτώματα, τις επιπτώσεις και την αμεσότητα του ζητήματος. Στο πολιτικό κομμάτι όμως, και στο ερώτημα “τι να κάνουμε” ώστε να το λύσουμε ή να “αποφύγουμε τα χειρότερα”, οι συνήθεις απαντήσεις αναπαράγουν φιλελεύθερα μοτίβα σκέψης που συντάσσονται με τεχνοκρατικές κατά βάση λύσεις, οι οποίες δεν θίγουν παρά στο ελάχιστο τις συστημικές διαστάσεις του προβλήματος. Αυτές αφορούν την καπιταλιστική οικονομία, την οικονομική “ανάπτυξη”, και τα οργανωμένα συμφέροντα που βρίσκονται στο υπάρχον ενεργειακό μοντέλο και την κοινωνική εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα τα οποία κατά κοινή παραδοχή βρίσκονται στη βάση του προβλήματος της πλανητικής υπερθέρμανσης. Οι συνήθεις προτάσεις είναι γενικόλογες και διαπνέονται από έναν κομφορμιστικό ρεαλισμό που δεν θέλει να θίξει μεγάλα βιομηχανικά συμφέροντα και το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων. Η προσαρμογή στην (διαρκώς μεταβαλλόμενη) πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης, η ανάπτυξη “έξυπνων” τεχνολογιών πρόληψης καταστροφών και άντλησης ρύπων, μια πιο ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων, και εσχάτως η γεωμηχανική, είναι οι βασικές παράμετροι των συμβατικών λύσεων που προτείνονται ώστε να μη διαταραχθεί η παρούσα οικονομική ανάπτυξη, να μην καταστραφούν σταθερά κεφάλαια (εξόρυξης ορυκτών καυσίμων για παράδειγμα), και να μην θιγούν προσδοκώμενα κέρδη. Επιπλέον, ο φιλελεύθερος ρεαλισμός αυτού του είδους στοχεύει στη δημιουργία μιας διαταξικής συναίνεσης σε σχέση με την αναγνώριση του προβλήματος και των προκρινόμενων λύσεων οι οποίες δε θίγουν στο ελάχιστο τις σχέσεις και τους στόχους της παραγωγής. Πολύς λόγος γίνεται για την ατομική ευθύνη του κάθε πολίτη ξεχωριστά, προτείνοντας τελικά την αλλαγή στον τρόπο ζωής. Εδώ, ο καταναλωτής (και όχι ο παραγωγής ή ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής) έχει τον πρώτο λόγο. Η ελευθερία των επιλογών και ο ορθολογισμός του εξατομικευμένου πολίτη-καταναλωτή θα οδηγήσει σε βαθμιαίες υποτίθεται αλλαγές καθώς οι καταναλωτικές απαιτήσεις θα αναγκάσουν τελικά τη βιομηχανία να ευθυγραμμιστεί μαζί τους!

Οι Μαλμ και Κάρτον αναλύουν αυτό το πλέγμα πολιτικής και ιδεολογίας αναπτύσσοντας ένα θεωρητικό πλαίσιο που ονομάζουν “συγκυρία της υπέρβασης” (overshoot conjuncture). Αυτή είναι η περίοδος κατά την οποία υπερβαίνεται πια το επιστημονικώς διακηρυγμένο όρια θέρμανσης του πλανήτη στους 1,5 βαθμών Κελσίου πάνω από την προβιομηχανική εποχή, και οι κυρίαρχες τάξεις που φέρουν την ευθύνη της υπέρβασης αυτής αποδέχονται ότι επίκειται υπερθέρμανση. Αυτό συνεπάγεται ότι η ανθρωπότητα οφείλει να εγκαταλείψει την ιδέα της ταχείας και δραστικής μείωσης των εκπομπών. Η υπέρβαση αυτή είναι υποτίθεται προσωρινή, με τον ισχυρισμό ότι η επιστροφή και σταθεροποίηση της πλανητικής θερμοκρασίας εντός του ορίου του 1,5°C είναι κάτι που μπορεί να επιτευχθεί αργότερα σε καλύτερες (για το κεφάλαιο) συνθήκες, παρά την (προσωρινή δήθεν) απεμπόληση του στόχου. Οι Μαλμ και Κάρτον ισχυριζονται ότι το 2022 είναι το έτος έναρξης αυτής της συγκυρίας όπου η παγκόσμια οικονομία αποσύνδεσε πλήρως τις κλιματικές υποσχέσεις της από τη φυσική πραγματικότητα. Αντί να προχωρήσει η σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, οι άρχουσες τάξεις πολλαπλασίασαν επιθετικά το αντίστοιχο κεφάλαιο, κλειδώνοντας μια αναπόφευκτη «υπέρβαση» των κλιματικών ορίων.

Ένα συστατικό της ιδεολογίας της υπέρβασης είναι μια συγκρατημένη αισιοδοξία πλαισιωμένη από την πεποίθηση ότι στο μέλλον η κατάσταση είναι αναστρέψιμη μέσω της ανάπτυξης σχετικών τεχνολογιών. Η ιδεολογία της υπέρβασης βασίζεται σε υπολογιστικά μοντέλα (μοντέλα ολοκληρωμένης αξιολόγησης – Integrated Assessment Models [IAMs]) που μετρούν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και δυνατότητες επαναφοράς της θερμοκρασίας στο όριο του 1,5°C μετά την υπέρβαση του.

Η υπέρβαση του 1,5°C και η επιστροφή σε αυτό αργότερα προυποθέτει έλεγχο και σταθερότητα. Η λογική της όμως δεν λαμβάνει υπόψη τον χαοτικό χαρακτήρα που έχουν οι αλυσιδωτές συνέπειες της κλιματικής απορρύθμισης. Έτσι, η κατανόηση για παράδειγμα, της ανόδου της στάθμης της θάλασσας δεν γίνεται επαρκώς κατανοητή λόγω της μη γραμμικής, ιστορικής και διαλεκτικής διαδικασίας εξέλιξης της φύσης. Το κλίμα της γης είναι ένα σύνολο πολλών και περίπλοκων αλληλένδετων συνόλων. Η στάθμη της θάλασσας δεν μπορεί να αντιστραφεί με την απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα (αν κάτι τέτοιο θα ήταν άμεσα ή ποτέ εφικτό). Οι συνέπειες της υπερθέρμανσης είναι ραγδαίες και μπορεί να έχουν αλματώδη χαρακτήρα σε αντίθεση με το προβλέψιμο πλαίσιο που υπονοεί η ιδεολογία της υπέρβασης. Αντί για τον μετριασμό των εκπομπών και της εξόρυξης ορυκτών καυσίμων, τρεις άλλες στρατηγικές προτείνονται από την αστική τάξη: η προσαρμογή της ζωής στις κλιματικές καταστροφές, η απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα με διάφορες τεχνικές, φυσικές και μη, και η γεωμηχανική, αποτελούν τους κύριους τρόπους αντιμετώπισης της υπερθέρμανσης του πλανήτη χωρίς να εγκαταλειφθεί η κύρια αιτία της, τα ορυκτά καύσιμα.

Κατά τους Μαλμ και Κάρτον, τα παραπάνω υπολογιστικά μοντέλα (ΙΑΜ) φαίνεται να φέρουν εγγεγραμμένες αστικές αντιλήψεις και προτεραιότητες. Στη βάση του σχεδιασμού τους πρωταγωνιστεί το λογικό υποκείμενο που λειτουργεί με γνώμονα τη μεγιστοποίηση του κέρδους επιλέγοντας πάντα τις λιγότερο επώδυνες λύσεις. Η ιδεολογία της υπέρβασης συνδέεται με τον εργαλειακού τύπου ορθολογισμό, τον οικονομισμό (όπου η καπιταλιστική οικονομία έχει την πρωτοκαθεδρία στην κοινωνική ζωή), τον παροντισμό, τον συντηρητισμό (να διατηρηθούν οι υπάρχουσες σχέσεις και ιεραρχίες), τον σταδιακισμό (πως δεν υπάρχει η δυνατότητα άμεσης λύσης) και την αισιοδοξία, πως όλα θα πάνε εν τέλει καλά (Malm & Carton, 2024: 65). Η λογική του business as usual φαίνεται πως είναι ενσωματωμένη στα συγκεκριμένα μοντέλα, προστατεύοντας τη βιομηχανία των ορυκτών καυσίμων από αναμενόμενες ζημιές που θα επιφέρουν τα απαραίτητα μέτρα ανάσχεσης της κλιματικής αλλαγής (όπως η άμεση επίτευξη μηδενικών ρύπων).

Οι Μαλμ και Κάρτον ερμηνεύουν την ιδεολογία της υπέρβασης υλιστικά, με εργαλεία της πολιτική οικονομίας. Τα ορυκτά καύσιμα είναι εμπορεύματα που υπόσχονται κέρδος. Στη διαδικασία εξόρυξης τους αποτελούν το τελικό προϊόν. Έπειτα, γίνονται το μέσο για την παραγωγή περαιτέρω κέρδους σε άλλους βιομηχανικούς κλάδους και τομείς. Επιπλέον, τα ορυκτά καύσιμα και οι χρηματοοικονομικές ροές συνδέονται εξαρχής με την ανάπτυξη του παγίου κεφαλαίου (π.χ. των μηχανημάτων εξόρυξης) μέσω επενδύσεων, αναπτύσσοντας έτσι αμοιβαία εξάρτηση. Οι ΗΠΑ κατέχουν τα δύο τρίτα όλων των επενδύσεων ιδιωτικού χρηματοοικονομικού κεφαλαίου στην παραγωγή ορυκτών καυσίμων. Το κεφάλαιο επομένως δεν μπορεί να αποδεχτεί τη μετάβαση σε ένα παραγωγικό μοντέλο που υπαγορεύει την δραστική μείωση εξόρυξης και καύσης ορυκτών καυσίμων αν αυτό δεν του επιφέρει να αναμενόμενα κέρδη.

Το ορυκτό κεφάλαιο (fossil capital) είναι μια αυτοεπεκτεινόμενη αξία που περνάει από τη μεταμόρφωση των ορυκτών καυσίμων σε διοξείδιο του άνθρακα. Όσο περισσότερο από το εύκολα προσβάσιμο πετρέλαιο και φυσικό αέριο καταναλώνεται, τόσο μεγαλύτερα μήκη και πλάτη ανά τον πλανήτη πρέπει να διανύσουν οι αντίστοιχες εταιρείες για να βρουν νέα κοιτάσματα. Αυτό είναι δυνατό μόνο μέσω μεγαλύτερων ποσοτήτων νεκρής εργασίας (βλέπε εξορυκτικές και μεταφορικές υποδομές). Το πάγιο αυτό κεφάλαιο έχει μεγαλύτερη αξία από τη ζωή και τη ζωντανή εργασία, και οι επενδυτές θα θυσίαζαν την εργασία και το εργατικό δυναμικό ευκολότερα, προκειμένου να μη χάσουν το πάγιο κεφάλαιο αλλά και χρόνο για να ανακτήσουν τα αντίστοιχα έξοδα. Η απώλεια ή και εγκατάλειψη περιουσιακών στοιχείων είναι ένα φάντασμα που στοιχειώνει το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων και τη βιομηχανία που εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα. Όλες οι δυνάμεις που σχετίζονται με το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων συμμαχούν για να ξορκίσουν αυτό το φάντασμα.

Η εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων μπορεί να ειδωθεί βέβαια μέσα από το πρίσμα της δημιουργικής καταστροφής που ανανεώνει την καπιταλιστική διαδικασία συσσώρευσης. Η μαρξιστική ανάγνωση όμως φέρει την προσοχή στις πραγματικότητες του παγίου κεφαλαίου. Το κεφάλαιο ως τέτοιο είναι αξία σε κίνηση, χρήμα που κινείται σε όλο τον κόσμο για να δημιουργήσει περισσότερα από τον εαυτό του, ανίκανο να σταματήσει μπροστά σε οποιαδήποτε καταστροφή. Η σταθερότητα είναι θέμα λειτουργίας, όχι ακινησίας ή χώρου. Το κεφάλαιο εξαρτάται από νεκρή εργασία (μηχανήματα, βιομηχανικές υποδομές), και από αξίες (προϊόντα) που παράγονται από ζωντανή εργασία. Το κέρδος είναι ένα βασικό κίνητρο για την καταστροφή του πάγιου κεφαλαίου και τη μετάβαση μιας βιομηχανίας (πχ. ενεργειακής) σε νέους τρόπους παραγωγής. Αν και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (οι οποίες και βασίζονται στη ροή [flow], του ανέμου, του νερού, της ηλιακής ενέργειας) είναι ανώτερες και φθηνές, δεν μπορούν να αντικαταστήσουν οργανικά, με έναν εξελικτικό και ομαλό τρόπο την εξόρυξη και γενικευμένη χρήση των ορυκτών καυσίμων. Αυτό θα συμβεί μόνο πολιτικά. Η ροή δεν μπορεί να έχει αξία επειδή δεν παράγεται από την εργασία. Ο Μαρξ σημειώνει ότι το νερό και κάθε φυσική δύναμη δεν αντιπροσωπεύουν καμία αντικειμενοποιημένη εργασία και δεν έχουν αξία και τιμή. Όπου δεν υπάρχει αξία, τίποτα δεν μπορεί να εκφραστεί με χρήμα. Επομένως, δεν μπορεί να υπάρξει κέρδος. Η επίτευξη λοιπόν του στόχου της μη υπερθέρμανσης του πλανήτη που προϋποθέτει την άμεση μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό μοντέλο, είναι πολιτική υπόθεση και αφορά μια επαναστατική λύση του προβλήματος σε συνθήκες όπου η καταστροφή διευρύνεται. Η μετάβαση θα μπορούσε να είναι πιο ομαλή νωρίτερα, σε προηγούμενο χρόνο, αν τηρούνταν η επίτευξη συμφωνημένων περιβαλλοντικοί στόχων. Η ανθρωπότητα έχει να κερδίσει τα πάντα από μια γρήγορη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά αυτές δεν δημιουργούν κέρδη με τον ίδιο τρόπο όπως τα ορυκτά καύσιμα. Έτσι, η υπέρβαση του στόχου του 1,5°C συνιστά θανατική καταδίκη για ορισμένους ανθρώπους, τρόπους ζωής, οικοσυστήματα και χώρες (Malm & Carton, 2024: 97). Η υπέρβαση (του 1,5°C ) είναι η προστασία του κεφαλαίου, των επενδύσεων και των υποδομών.

Η προγραμματική υπέρβαση έγινε ηγεμονική στην κυρίαρχη πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης. Στην Ελλάδα, ο περιβαλλοντικός λόγος της κυβέρνησης της ΝΔ είναι σταθερά προσανατολισμένος στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, προκρίνοντας την πρόληψη των καταστροφών μέσω τεχνολογιών επιτήρησης, μια πιο λειτουργική διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος, συχνά με συμπράξεις ιδιωτικών και δημοσίων φορέων. Τα φιλελεύθερα μέσα, που συνήθως τηρούν φίλια στάση προς την κυβέρνηση της ΝΔ, αναπαράγουν επίσης τη συγκεκριμένη λογική. Το ζήτημα των εξορύξεων πετρελαίου ή φυσικού αερίου (στο Αιγαίο ή το Ιόνιο) τίθεται με όρους οικονομικής ανάπτυξης, ως κάτι επιθυμητό και θετικό για “τη χώρα”, αποσπασμένο σε μεγάλο βαθμό από ουσιαστικούς περιβαλλοντικούς προβληματισμούς. Πράγματι, η καπιταλιστική κοινωνία θέσπισε μια αποσύνδεση μεταξύ της πραγματικότητας της κλιματικής κατάρρευσης και των εσωτερικών κινήτρων της συσσώρευσης (Malm & Carton, 2024: 21). Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, η προσαρμοστικότητα στην κλιματική αλλαγή είναι ταξική. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι άνισες και οι προτεραιότητες της αστικής πολιτικής ως προς την αντιμετώπιση των συνεπειών της κλιματικής κατάρρευσης εντείνουν τις ανισότητες. Απέναντι σε ακραία καιρικά φαινόμενα, η αστική πολιτική προσανατολίζεται σε έκτακτα μέτρα που σχετίζονται με την στρατιωτικου τύπου προσαρμογή, την καταστολή, και τον εθνικισμό (π.χ., απέναντι σε κλιματικούς πρόσφυγες).

Κλείνοντας, οι βασικές αιτίες της κλιματικής αλλαγής είναι ο καπιταλισμός, οι ασύμμετρες σχέσεις εξουσίας και ιδιοκτησίας, η αποικιοκρατία, η παγκόσμια ανισότητα και εκμετάλλευση (Malm & Carton, 2024: 49). Όσο περισσότερο επεκτείνεται το συγκεκριμένο σύστημα, τόσο περισσότερο σκληραίνει σε αυτό που ήταν πάντα, μια αντίφαση μεταξύ βασικής οικολογικής βιωσιμότητας και καπιταλιστικών σχέσεων. Παρότι οι στόχοι που θα εξομάλυναν τους κινδύνους έχουν χαθεί, οι συγγραφείς επιμένουν πως είναι επίσης ήδη πολύ αργά για να εγκαταλείψουμε τον αγώνα, ακαριβώς επειδή η θερμότητα γίνεται γοργά αφόρητη. Οι συνθήκες οι ίδιες θα φέρουν πιεστικά, υπαρξιακά διλήμματα που θα είναι αυθεντικά πολιτικά, καθότι θα αφορούν το σύστημα που θα επιτρέπει την επιβίωση και τους όρους αυτής.

Αναφορές:

Malm, Andreas & Wim Carton, 2024. Overshoot: How the World Surrendered to Climate Breakdown (Verso).

Carton, Wim & Andreas Malm, 2025. The Long Heat: Climate Politics When It’s Too Late (Verso).

*Ο Γιάννης Μυλωνάς είναι ο συγγραφέας του βιβλίου “Η ελληνική κρίση στα ΜΜΕ: τεχνοκρατία, ταξικότητα, οριενταλισμός” (2024, Ψηφίδες).

Το άρθρο Η κλιματική κρίση και η ιδεολογία της υπέρβασης του ορίου αύξησης της θερμοκρασίας εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ο μόνος τρόπος για να ξεφορτωθείς μια καθιερωμένη γραφειοκρατία είναι απλώς να σκοτώσεις όλους τους γραφειοκράτες

Μαξ Βέμπερ

Ο Βέμπερ δεν μας καλεί σε μια ανηλεή σφαγή των γραφειοκρατών· αυτό που θέλει να επισημάνει είναι πως, αφού εγκαθιδρυθεί μια γραφειοκρατία, είναι εντελώς αδύνατο να την καταργήσεις. Ο ίδιος, άλλωστε, ως ο κατεξοχήν φιλελεύθερος θεωρητικός μιας εποχής στην  οποία οι γραφειοκρατίες διευρύνονταν σε υπερθετικό βαθμό διατύπωσε, με τη μεγαλύτερη διεισδυτικότητα, τα πολλά «καλά» τους. Για τον Βέμπερ καμιά πολύπλοκη κοινωνία δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς εκτεταμένη γραφειοκρατία, η οποία ήταν το μόνο εχέγγυο της ορθολογικότητας. Ήταν η αναγκαία επέκταση της ορθολογικότητας, που έκανε αναγκαία την τεράστια επέκταση της γραφειοκρατίας.

Ο εταιρικός καπιταλισμός, κυρίαρχος πλέον στις ΗΠΑ και τη Γερμανία, εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα, διαμόρφωνε καθοριστικά τη μοίρα του κόσμου. Η ανθρωποσφαγή, που τόσο σφράγισε τον αιώνα αυτό, συνδέονταν άμεσα με την πάλη ανάμεσα σε γραφειοκρατίες· σύντομα, στις προηγούμενες ήρθε να προστεθεί και η σταλινική Ρωσία.

Οι σύγχρονοι πόλεμοι, καθοδηγούμενοι από πανίσχυρες στρατιωτικοβιομηχανικές γραφειοκρατίες, αντλούν από αυτές το ασύλληπτο δολοφονικό δυναμικό τους. Γραφειοκρατία σημαίνει αποτελεσματικότητα, «ορθολογικότητα» ανεξαρτήτως του σκοπού· σημαίνει κανόνες και άλλοι κανόνες. Σημαίνει εκθετική αύξηση της χαρτούρας. Και είναι λάθος να νομίζουμε πως συνιστά μια κολοσσιαία ηλιθιότητα. Η γραφειοκρατία είναι, απλώς, η οργάνωση της ηλιθιότητας, που, αναγκαστικά, εμφιλοχωρεί στην καρδιά του ύστερου καπιταλισμού.

Ξεκίνησα, όμως, αντίθετα από ό,τι κάνει ο Γκρέμπερ με την πολύ μεγάλη εικόνα. Στην πραγματικότητα, η τεράστια αύξηση της χαρτούρας είναι ένα άμεσο γεγονός, στο οποίο όλο και περισσότερο συμμετέχουμε όλοι, έστω κι αν η δουλειά μας δεν περιλαμβάνεται στη γραφειοκρατική τεχνοδομή. Δεν υφιστάμεθα πλέον τη γραφειοκρατία, αλλά τη δημιουργούμε συμπληρώνοντας φόρμες, που παλιότερα ήταν δουλειά κάποιου υπαλλήλου της διοίκησης.

Ποια δεν έχει ζήσει αυτό που περιγράφει ο Γκρέμπερ;

“Πριν λίγες εβδομάδες πέρασα αρκετές ώρες στο τηλέφωνο με τη Bank of America, προκειμένου να βρω έναν τρόπο να αποκτήσω πρόσβαση στις πληροφορίες του λογαριασμού μου στο εξωτερικό. Αυτό περιλάμβανε την επικοινωνία με τέσσερις διαφορετικούς εκπροσώπους, δύο φορές που με παρέπεμψαν σε ανύπαρκτους αριθμούς, τρεις μακροσκελείς εξηγήσεις περίπλοκων και προφανώς αυθαίρετων κανόνων, και δυο αποτυχημένες απόπειρες να αλλάξω τις πληροφορίες της παλιάς μου διεύθυνσης και του προηγούμενου τηλεφωνικού μου αριθμού που είχαν καταχωριστεί σε διαφορετικά υπολογιστικά συστήματα. Με άλλα λόγια ήταν ο ακριβής ορισμός του γραφειοκρατικού πηγαινέλα (Και αφού τελείωσαν όλα αυτά, τελικά και δεν κατάφερα να αποκτήσω πρόσβαση στο λογαριασμό μου)” (σελ. 19).

Η συνθήκη αυτή, αν πιστέψουμε τα λόγια των νεοφιλελεύθερων, είναι εντελώς παράδοξη. Πώς είναι δυνατόν, ενώ, εδώ και σαράντα χρόνια, έχουμε διαρκή επέκταση των «ελεύθερων αγορών» και διαρκή συρρίκνωση του κράτους, ενώ οι «απορρυθμίσεις» είναι το εφαρμοζόμενο credo του συστήματος, η γραφειοκρατία να αυξάνεται; Πώς είναι δυνατό, σε εποχές ακμάζουσας «παγκοσμιοποίησης», η χαρτούρα, υλική ή ηλεκτρονική, να φεύγει στα ουράνια;

Ο Γκρέμπερ θα υποστηρίξει πως, ιστορικά και συγχρονικά, η «ελεύθερη αγορά» σημαίνει καταστατικά πολύ περισσότερους κανόνες και συμβόλαια, οι οποίοι είναι αδύνατο να διατηρηθούν χωρίς ένα ισχυρότατο κράτος -ο φιλελευθερισμός, για την ειρωνεία της ιστορίας, διεύρυνε το κράτος σε πρωτοφανή επίπεδα. Η συντήρηση μια οικονομίας της αγοράς απαιτούσε χίλιες φορές περισσότερη χαρτούρα από μια απολυταρχική μοναρχία, όπως εκείνη του Λουδοβίκου του 14^ου.

Από την άλλη, οι «απορρυθμίσεις» κάθε άλλο παρά απορρυθμίζουν  την οικονομία· αυτό που κάνουν είναι να την επαναρρυθμίζουν με τρόπο που συμφέρει στους κυρίαρχους. Η δε «παγκοσμιοποίηση», που θα καταργούσε περιττούς κανόνες και σύνορα, γεωγραφικά και οικονομικά, κατάληξε να διαμορφώσει μια πρωτοφανή παγκόσμια γραφειοκρατία, με τα ΔΝΤ, ΟΟΣΑ, ΠΟΕ κόκ, να καθορίζουν κάθε κίνηση στον κόσμο. Για να επιβεβαιωθεί ο «σιδερένιος νόμος του φιλελευθερισμού», όπως σημειώνει ο Γκρέμπερ.

Σήμερα δίνεται η δυνατότητα να κατανοήσουμε το πολύ προφανές και καλά κρυμμένο μυστικό του σύγχρονου καπιταλισμού: όταν αναφερόμαστε σε γραφειοκρατία θα πρέπει να ξεκινάμε από τον ιδιωτικό τομέα, την καπιταλιστική επιχείρηση, που, από πολλές απόψεις, έχει πολύ περισσότερη χαρτούρα από τον κρατικό τομέα.

Το σύνολο σχεδόν των σύγχρονων γραφειοκρατικών πρακτικών, με πρώτες την αξιολόγηση και τις έρευνες κατανομής χρόνου, προέρχεται από την corporation και μεταγγίζεται στους κρατικούς οργανισμούς. Η ιδιωτικοποίηση του κράτους, μέσα από την εφαρμογή τεχνικών του New Public Management, δεν αφορά την ιδιοκτησία, αλλά τον τρόπο λειτουργίας. Η νέα γραφειοκρατική γλώσσα -όραμα, ποιότητα, ωφελούμενος, αριστεία, καινοτομία, στρατηγικοί στόχοι, βέλτιστες πρακτικές, ακόμα και αυτοπραγμάτωση- έχει ως πάροχο την «αγορά» και την «επιχειρηματικότητα»· το γεγονός πως δεν σημαίνει τίποτε δεν… έχει σημασία. Ο στόχος δεν είναι η «αποτελεσματικότητα». Άλλωστε, όσο περισσότερο επεκτείνονται αυτά όλα και η χαρτούρα που τους αντιστοιχεί, τόσο μειώνεται η παραγωγικότητα στην οικονομία.

Σύμφωνα με τον Γκρέμπερ, η γραφειοκρατική υπερεπέκταση αντιστοιχεί σε έναν πολιτισμικό μετασχηματισμό, αλλά και σε μια πολιτική επιλογή. Γι’ αυτό και είναι συνδεδεμένη με ένα εγχείρημα διαμόρφωσης μιας κοινωνικής συμμαχίας απέναντι στην εκμεταλλευόμενη πλειοψηφία των μισθωτών, της εργατικής τάξης, για να το πω ακριβέστερα.

Η ενίσχυση της γραφειοκρατίας, η παραγωγή όλο και περισσότερων γραφειοκρατών δημιουργεί ένα κοινωνικό στρώμα -τμήμα της «μεσαίας τάξης»- το οποίο, ακριβώς λόγω του δομικού του προσδιορισμού είναι προσδεμένο στα συμφέροντα της άρχουσας τάξης· άλλωστε, “ο πραγματικός ορισμός της «μεσαίας τάξης» έχει να κάνει με ο αν κάποιος βλέπει έναν αστυνομικό στο δρόμο και αισθάνεται περισσότερο ή λιγότερο ασφαλής” (σελ. 125).

Σε ένα άλλο του βιβλίο, ο Γκρέμπερ θα αναλύσει τη φύση των εργασιών αυτών των στελεχών, μιλώντας για bullshit jobs -o μεταφραστής Χρήστος Πάλλας θα το αποδώσει ως φουμαροδουλειές, νομίζω, όμως, ότι θα ταίριαζε και το παπαροδουλειές ή δουλειές του μαλάκα. Να πώς ορίζει τη bullshit job o Γκρέμπερ:

“Μορφή αμειβόμενης απασχόλησης τόσο ανούσια, περιττή η βλαπτική, που ούτε ο ίδιος ο εργαζόμενος δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της, παρόλο που, εκ των συνθηκών της απασχόλησης αυτής, αισθάνεται υποχρεωμένος να προσποιείται ότι αυτό δεν ισχύει”.

Η τεράστια επέκταση αυτών των εργασιών (sic) οδηγεί σε κολοσσιαία σπατάλη ανθρώπινης ενέργειας, η έκλειψη της οποίας θα σήμαινε την ίδια παραγωγή με ώρες πολύ λιγότερες -άσε που δεν υπάρχει λόγος  να έχουμε την ίδια παραγωγή.

Ο Γκρέμπερ αφιερώνει το 3^ο κεφάλαιο –Τα ιπτάμενα αυτοκίνητα και η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους- για να δείξει πόσο η νέα διαμόρφωση του καπιταλισμού σημαίνει μια πολύ μεγάλη επιβράδυνση της εφευρετικότητας και της παραγωγικότητας. Για όσους ήταν παιδιά το ’60 και το ’70, όπως ο Γκρέμπερ, αλλά και ο γράφων, ήταν άμεσες υποσχέσεις η θεραπεία του καρκίνου, αλλά και οι βάσεις στο έδαφος του Άρη ή ο διαστημικός σταθμός γύρω από τον Κρόνο. Και σίγουρα η απογοήτευση είναι τεράστια, όταν διαπιστώνουμε πως η τεχνική πρόοδος σήμανε, κατά βάση, διάφορα καταναλωτικά ηλεκτρονικά τζιτζιμπλίκια. Ακόμα και το διαδίκτυο ή τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, χρήσιμα κατά τα άλλα, υστερούν απελπιστικά μπροστά σε όσα προβλέπονταν να έρθουν. Και μάλιστα γρήγορα -το 2001, που έλεγε κι ο Άρθουρ Κλαρκ.

Ο Γκρέμπερ μας προσφέρει ένα βιβλίο αναφοράς· η παρουσίαση σχολιάζει ένα απειροστό κλάσμα των περιεχομένων.

Και μαζί μας δίνει ένα πολύτιμο, από πολιτική άποψη, όπλο.

Το άρθρο Γραφειοκρατία, τεχνολογία, βία, ηλιθιότητα. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η αρχή γίνεται με τη βιβλιοπαρουσίαση του συλλογικού τόμου “Οριακές Αντιστάσεις” (εκδόσεις Αντίποδες) που επιμελήθηκαν η Νέλλη Καμπούρη και η Όλγα Λαφαζάνη κι έλαβε χώρα στο Κοινωνικό Κέντρο / Στέκι Μεταναστρ(ρι)ών στη Θεσσαλονίκη. Μια μέρα μετά την παρουσίαση, βρεθήκαμε με τις επιμελήτριες του τόμου στο γραφείο του Alterthess και πιάσαμε την κουβέντα από εκεί που την άφησαν οι παρουσιάσεις της προηγούμενης βραδιάς. Κομμάτια αυτής της συζήτησης που συχνά ξεφεύγουν από τις θεματικές του βιβλίου καθαυτές – αλλά βεβαίως εφορμούν από αυτές – μαζί με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τις εισηγήσεις της εκδήλωσης συνθέτουν αυτό το επεισόδιο του bookbubble.

Ακούστε:

Το άρθρο Bookbubble Podcast: Οριακές Αντιστάσεις εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.