Ακούστε:

και

Το άρθρο Bookbubble Podcast: Μια παράξενη νίκη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Ὅσο γιὰ τὶς ὧρες, ἂς εἶστε βεβαία πὼς ἡ προαναφερομένη Λιλή, εἴτε μὲ ὀξεῖα τίς γράφει εἴτε μὲ περισπωμένη, πάντοτε θὰ τὶς μετρᾶ καὶ δὲν θὰ περνοῦνε, ὅταν εὑρίσκεται μακριά σας»

Το βιβλίο της Χρονοπούλου είναι ένα συγκλονιστικά τρυφερό χρονογράφημα μιας άγριας ιστορικής εποχής.

Μου το έκαναν δώρο, το ξεκίνησα μετά από δύο μέρες και, ενώ ήμουν με παρέα για καφέδες και τα λοιπά, ήθελα απλά να γυρίσω στο βιβλίο και το σύμπαν του. Η δυσκολία μου να διαβάσω και να μάθω Ιστορία, όταν αυτή παρουσιάζεται ως ξερά γεγονότα, με έχει αφήσει εξαιρετικά αμαθή. Ο μόνος τρόπος να προσεγγίζω τα ιστορικά γεγονότα είναι μέσα από τις ιστορίες ανθρώπων, πραγματικών ή φανταστικών.

Και αυτό το κάνει η Χρονοπούλου με μεγάλη μαεστρία. Οι βασικοί χαρακτήρες είναι πολυεπίπεδοι, έχουν τραύματα, αντιφάσεις, ζόρια και μηχανισμούς επιβίωσης.

Η πλοκή ξετυλίγεται μέσα από το πρίσμα ενός ακούσιου κληρονόμου. Λαμβάνει μια ειδοποίηση για έναν άνθρωπο που πεθαίνει, έναν άγνωστό του άνθρωπο, τον επισκέπτεται στο νοσοκομείο και τον αποχαιρετά στις τελευταίες του στιγμές.

Ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος χωρίς οικονομικά ζόρια και χωρίς κοινωνικό περιβάλλον. Μόνη του συντροφιά είναι ο σκύλος του, το Κουκουνάρι. Και αυτή η απροσδόκητη σύνδεση με έναν άγνωστο ετοιμοθάνατο του επιτρέπει επιτέλους να μοιραστεί μια κανονικότητα με το ανθρώπινο είδος.

Με αυτή την εισαγωγή, δηλαδή μια διεισδυτική ματιά στην ψυχοσύνθεση ενός μονήρη μεσήλικα άνδρα, μπαίνουμε σιγά σιγά, με νουάρ αφηγηματικά εργαλεία, στην ιστορική πραγματικότητα της ναζιστικά κατεχόμενης Αθήνας και στις κοινωνικές διαιρέσεις που αυτή παρήγαγε.

Ο ήρωάς μας είναι ήδη ωφελημένος από προηγούμενη κληρονομιά, βρέθηκε να χαίρεται τα αποκτήματα προγόνων οι οποίοι συνεργάστηκαν με τη νικήτρια πλευρά της Ιστορίας. Τον παππού του δεν τον γνώρισε και, μάλλον, ευτυχώς, όπως μαθαίνουμε καθώς ξεδιπλώνεται η ιστορία. Πρόκειται για μια περίπτωση δωσίλογου που, όπως μας εξηγεί ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης στο εξαιρετικό του επίμετρο,^[1] σε μια εποχή ζόφου και αγριότητας κατάφερε μια κατακόρυφη κοινωνική κινητικότητα. Άραγε υπάρχει κατακόρυφη κοινωνική κινητικότητα στην κανονικότητα ή στη φασιστική ολοκλήρωση του καπιταλισμού που να μην περνάει μέσα από τον κυνισμό, την αγριότητα, την εργαλειοποίηση και, εντέλει, την απανθρωποποίηση του άλλου;

Σε αυτό το σύμπαν ξετυλίγεται και η ιστορία της γιαγιάς του ήρωα, της Λιλής, μιας όμορφης ψυχοκόρης στην κατοχική Αθήνα, μιας μαθητευόμενης μοδίστρας που δεν έχει στον ήλιο μοίρα, που είναι το κορίτσι για όλα τα θελήματα. Δέχεται ταπεινώσεις και σεξιστικά σχόλια, αναπτύσσοντας μια ψυχική ανθεκτικότητα που της επιτρέπει να τα ξεχνάει.

Μέχρι που έρχεται μια συγκινητική φιλία, βαθιά και ομοερωτική, με την αδελφή του κληροδότη. Είναι η κεντρική ιδέα που συνδέει τον κληροδότη και τον κληρονόμο. Η αδελφή, η Αμαλία Σαρίκα, αηδιασμένη από το ασφυκτικό περιβάλλον του αυταρχικού δασκάλου-πατέρα, την καταπιεσμένη μητέρα και την αγριότητα της πείνας (η σκηνή με τον πεινασμένο παππού, το κρέας και τον θάνατο είναι συγκλονιστική), εντάσσεται στην οργάνωση «Λεύτερες Νέες», παίρνει μέρος στην Αντίσταση και αγαπάει, βαθιά και ολοκληρωτικά, τη μοδίστρα Λιλή.

Η μοδίστρα Λιλή δεν μένει πιστή στην αγάπη και στο πέταγμα προς την ελευθερία της Αντίστασης. Η δική της ορφάνια, η παντελής απουσία υποστηρικτικού πλαισίου, ακόμα και ενός αυταρχικού, καταπιεστικού οικογενειακού περιβάλλοντος, την οδηγούν στην κυνική πρακτικότητα. Παντρεύεται αυτόν τον κοντό, όμορφο τυχοδιώκτη δωσίλογο που της υπόσχεται απαλλαγή από το άγος και το άγχος της επιβίωσης.

Πόσες αγάπες και πόσοι εν δυνάμει έρωτες έχουν συνθλιβεί σε αυτά τα ασφυκτικά πλαίσια; Ο άνδρας που παντρεύεται εξολοθρεύει τη φιλία και την αγάπη της, πρώτα συμβολικά και μετά κυριολεκτικά. Η Αμαλία προδίδεται, συλλαμβάνεται, βασανίζεται και δολοφονείται από την Ειδική Ασφάλεια στην ηλικία των 17 ετών.

Αυτός ο θάνατος στοιχειώνει τον αδελφό της. Οι προσχηματικές δίκες των συνεργατών και δωσίλογων στην εμφυλιακή Αθήνα, σε καθεστώς τρόμου και απειλών για τους μηνυτές, δεν προσφέρουν καμιά δικαίωση. Οι συνεργάτες κυκλοφορούν τριζάτοι και έχουν πολλά κονέ. Τη δικαίωση ψάχνει ο αδελφός, ο κληροδότης. Άλλος ένας άνδρας που δεν καταφέρνει να επεξεργαστεί το τραύμα του, να το μετασχηματίσει, και μένει βαθιά μόνος όλη του τη ζωή.

Η συγκλονιστική αφήγηση της Χρονοπούλου σου επιτρέπει να καταλάβεις ότι γίνεται να αγαπάς μια γιαγιά που παντρεύτηκε ένα κάθαρμα, να νιώσεις πένθος για έναν άγνωστο άνδρα που πέθανε στα χέρια σου, να εγκλωβιστείς στο τραύμα και να μην μπορείς να συνδεθείς με κανέναν πραγματικά, παρά μόνο με τον σκύλο σου, να ερωτευτείς τη φίλη σου και να την προδώσεις. Και αυτό είναι απλά η ζωή. Και η καλή λογοτεχνία.

Έτυχε να το διαβάσω τις μέρες που κυκλοφόρησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο βαθιά ανθρώπινος, ευαίσθητος, τρυφερός επικήδειος του Αλέκου Χαλβατζή στον κομμουνιστή πατέρα του, Σπύρο Χαλβατζή.^[2] Το ξέρω αυτό το κόμπιασμα στη φωνή όταν αποχαιρετάς τους γονείς σου και μαζί τους την ιστορία τους, προσωπική, κοινωνική και πολιτική.

Στο μυαλό μου, κούμπωσαν αυτά τα δύο. Μου έδειξαν ότι μπορούμε να αρχίσουμε να ξετυλίγουμε ξανά το νήμα ενός κομμουνισμού τρυφερού και ευαίσθητου, χωρίς ιαχές, χωρίς ψευδοηρωισμούς, έναν κομμουνισμό που διατηρεί ακέραιο το πρόταγμα της προσωπικής και καθολικής ελευθερίας και χειραφέτησης, σκύβοντας στην ανθρώπινη μοναδικότητα και την ιστορία με ι μικρό.

____________

^[1] Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης έχει γράψει το βιβλίο Οι δωσίλογοι.Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Αν έχετε κι εσείς δυσκολία με τα ακραιφνώς ιστορικά βιβλία, μπορείτε τουλάχιστον να ακούσετε το podcast με τίτλο «Δωσιλογισμός, η “ελληνική κατοχή”», με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη και τον Μάνο Αυγερίδη από τη σειρά Ιστορία στο Κόκκινο και σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας.

^[2] https://www.youtube.com/watch?v=Hnb7CnrgpmA, Αποχαιρετισμός στον κομμουνιστή και πατέρα Σπύρο Χαλβατζή. Από τον γιο του, Αλέκο

Το άρθρο Η ιστορία με ι μικρό. Της Φιόνας Αδάμ εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Τα δύο βιβλία των Αντρέας Μαλμ και Βιμ Κάρτον που κυκλοφόρησαν στα αγγλικά από τις εκδόσεις Βέρσο το 2024 και 2025, καταπιάνονται με μια συνεπή, εξονυχιστική, διεπιστημονική και πολύπλευρη κριτική εξέταση της παγκόσμιας περιβαλλοντικής κρίσης, των αιτιών της, των συνθηκών που την επιδεινώνουν, και των δυνατοτήτων ανατροπης τους. Ειδικότερα, παρότι αμετάφραστο στα ελληνικά, το ευρύ έργο του Αντρέας Μαλμ, καθηγητή πολιτικής οικολογίας  στο πανεπιστήμιο του Λουντ, προσφέρει σημαντικά θεωρητικά εργαλεία κατανόησης, τόσο των αιτιών και του βάθους της σύγχρονης οικολογικής κρίσης και των ραγδαίων συνεπειών της στη ζωή εν γένει, όσο και της πολιτικής που χρειάζεται να αναπτυχθεί προκειμένου η τελευταία να ανασχεθεί το συντομότερο δυνατό. Το άρθρο αυτό θα σταθεί σε κάποια κεντρικά σημεία της ανάλυσης του Μαλμ και του έργου του με τον Κάρτον με στόχο να εμπλουτιστεί σχετικά η ελληνική συζήτηση στο συγκεκριμένο ζήτημα.

Ο δημόσιος λόγος στην Ελλάδα και αλλού σε ό,τι αφορά τις περιβαλλοντικές καταστροφές (π.χ., πυρκαγιές ή η κακοκαιρία Ντάνιελ) και την κλιματική αλλαγή, κρούει βεβαίως τον κώδωνα του κινδύνου και εντρυφεί σε σχετικές και έγκυρες επιστημονικές μελέτες που καταδεικνύουν το εύρος του προβλήματος. Τέτοιες μελέτες αναλύουν, συχνά λεπτομερώς, τα συμπτώματα, τις επιπτώσεις και την αμεσότητα του ζητήματος. Στο πολιτικό κομμάτι όμως, και στο ερώτημα “τι να κάνουμε” ώστε να το λύσουμε ή να “αποφύγουμε τα χειρότερα”, οι συνήθεις απαντήσεις αναπαράγουν φιλελεύθερα μοτίβα σκέψης που συντάσσονται με τεχνοκρατικές κατά βάση λύσεις, οι οποίες δεν θίγουν παρά στο ελάχιστο τις συστημικές διαστάσεις του προβλήματος. Αυτές αφορούν την καπιταλιστική οικονομία, την οικονομική “ανάπτυξη”, και τα οργανωμένα συμφέροντα που βρίσκονται στο υπάρχον ενεργειακό μοντέλο και την κοινωνική εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα τα οποία κατά κοινή παραδοχή βρίσκονται στη βάση του προβλήματος της πλανητικής υπερθέρμανσης. Οι συνήθεις προτάσεις είναι γενικόλογες και διαπνέονται από έναν κομφορμιστικό ρεαλισμό που δεν θέλει να θίξει μεγάλα βιομηχανικά συμφέροντα και το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων. Η προσαρμογή στην (διαρκώς μεταβαλλόμενη) πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης, η ανάπτυξη “έξυπνων” τεχνολογιών πρόληψης καταστροφών και άντλησης ρύπων, μια πιο ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων, και εσχάτως η γεωμηχανική, είναι οι βασικές παράμετροι των συμβατικών λύσεων που προτείνονται ώστε να μη διαταραχθεί η παρούσα οικονομική ανάπτυξη, να μην καταστραφούν σταθερά κεφάλαια (εξόρυξης ορυκτών καυσίμων για παράδειγμα), και να μην θιγούν προσδοκώμενα κέρδη. Επιπλέον, ο φιλελεύθερος ρεαλισμός αυτού του είδους στοχεύει στη δημιουργία μιας διαταξικής συναίνεσης σε σχέση με την αναγνώριση του προβλήματος και των προκρινόμενων λύσεων οι οποίες δε θίγουν στο ελάχιστο τις σχέσεις και τους στόχους της παραγωγής. Πολύς λόγος γίνεται για την ατομική ευθύνη του κάθε πολίτη ξεχωριστά, προτείνοντας τελικά την αλλαγή στον τρόπο ζωής. Εδώ, ο καταναλωτής (και όχι ο παραγωγής ή ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής) έχει τον πρώτο λόγο. Η ελευθερία των επιλογών και ο ορθολογισμός του εξατομικευμένου πολίτη-καταναλωτή θα οδηγήσει σε βαθμιαίες υποτίθεται αλλαγές καθώς οι καταναλωτικές απαιτήσεις θα αναγκάσουν τελικά τη βιομηχανία να ευθυγραμμιστεί μαζί τους!

Οι Μαλμ και Κάρτον αναλύουν αυτό το πλέγμα πολιτικής και ιδεολογίας αναπτύσσοντας ένα θεωρητικό πλαίσιο που ονομάζουν “συγκυρία της υπέρβασης” (overshoot conjuncture). Αυτή είναι η περίοδος κατά την οποία υπερβαίνεται πια το επιστημονικώς διακηρυγμένο όρια θέρμανσης του πλανήτη στους 1,5 βαθμών Κελσίου πάνω από την προβιομηχανική εποχή, και οι κυρίαρχες τάξεις που φέρουν την ευθύνη της υπέρβασης αυτής αποδέχονται ότι επίκειται υπερθέρμανση. Αυτό συνεπάγεται ότι η ανθρωπότητα οφείλει να εγκαταλείψει την ιδέα της ταχείας και δραστικής μείωσης των εκπομπών. Η υπέρβαση αυτή είναι υποτίθεται προσωρινή, με τον ισχυρισμό ότι η επιστροφή και σταθεροποίηση της πλανητικής θερμοκρασίας εντός του ορίου του 1,5°C είναι κάτι που μπορεί να επιτευχθεί αργότερα σε καλύτερες (για το κεφάλαιο) συνθήκες, παρά την (προσωρινή δήθεν) απεμπόληση του στόχου. Οι Μαλμ και Κάρτον ισχυριζονται ότι το 2022 είναι το έτος έναρξης αυτής της συγκυρίας όπου η παγκόσμια οικονομία αποσύνδεσε πλήρως τις κλιματικές υποσχέσεις της από τη φυσική πραγματικότητα. Αντί να προχωρήσει η σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, οι άρχουσες τάξεις πολλαπλασίασαν επιθετικά το αντίστοιχο κεφάλαιο, κλειδώνοντας μια αναπόφευκτη «υπέρβαση» των κλιματικών ορίων.

Ένα συστατικό της ιδεολογίας της υπέρβασης είναι μια συγκρατημένη αισιοδοξία πλαισιωμένη από την πεποίθηση ότι στο μέλλον η κατάσταση είναι αναστρέψιμη μέσω της ανάπτυξης σχετικών τεχνολογιών. Η ιδεολογία της υπέρβασης βασίζεται σε υπολογιστικά μοντέλα (μοντέλα ολοκληρωμένης αξιολόγησης – Integrated Assessment Models [IAMs]) που μετρούν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και δυνατότητες επαναφοράς της θερμοκρασίας στο όριο του 1,5°C μετά την υπέρβαση του.

Η υπέρβαση του 1,5°C και η επιστροφή σε αυτό αργότερα προυποθέτει έλεγχο και σταθερότητα. Η λογική της όμως δεν λαμβάνει υπόψη τον χαοτικό χαρακτήρα που έχουν οι αλυσιδωτές συνέπειες της κλιματικής απορρύθμισης. Έτσι, η κατανόηση για παράδειγμα, της ανόδου της στάθμης της θάλασσας δεν γίνεται επαρκώς κατανοητή λόγω της μη γραμμικής, ιστορικής και διαλεκτικής διαδικασίας εξέλιξης της φύσης. Το κλίμα της γης είναι ένα σύνολο πολλών και περίπλοκων αλληλένδετων συνόλων. Η στάθμη της θάλασσας δεν μπορεί να αντιστραφεί με την απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα (αν κάτι τέτοιο θα ήταν άμεσα ή ποτέ εφικτό). Οι συνέπειες της υπερθέρμανσης είναι ραγδαίες και μπορεί να έχουν αλματώδη χαρακτήρα σε αντίθεση με το προβλέψιμο πλαίσιο που υπονοεί η ιδεολογία της υπέρβασης. Αντί για τον μετριασμό των εκπομπών και της εξόρυξης ορυκτών καυσίμων, τρεις άλλες στρατηγικές προτείνονται από την αστική τάξη: η προσαρμογή της ζωής στις κλιματικές καταστροφές, η απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα με διάφορες τεχνικές, φυσικές και μη, και η γεωμηχανική, αποτελούν τους κύριους τρόπους αντιμετώπισης της υπερθέρμανσης του πλανήτη χωρίς να εγκαταλειφθεί η κύρια αιτία της, τα ορυκτά καύσιμα.

Κατά τους Μαλμ και Κάρτον, τα παραπάνω υπολογιστικά μοντέλα (ΙΑΜ) φαίνεται να φέρουν εγγεγραμμένες αστικές αντιλήψεις και προτεραιότητες. Στη βάση του σχεδιασμού τους πρωταγωνιστεί το λογικό υποκείμενο που λειτουργεί με γνώμονα τη μεγιστοποίηση του κέρδους επιλέγοντας πάντα τις λιγότερο επώδυνες λύσεις. Η ιδεολογία της υπέρβασης συνδέεται με τον εργαλειακού τύπου ορθολογισμό, τον οικονομισμό (όπου η καπιταλιστική οικονομία έχει την πρωτοκαθεδρία στην κοινωνική ζωή), τον παροντισμό, τον συντηρητισμό (να διατηρηθούν οι υπάρχουσες σχέσεις και ιεραρχίες), τον σταδιακισμό (πως δεν υπάρχει η δυνατότητα άμεσης λύσης) και την αισιοδοξία, πως όλα θα πάνε εν τέλει καλά (Malm & Carton, 2024: 65). Η λογική του business as usual φαίνεται πως είναι ενσωματωμένη στα συγκεκριμένα μοντέλα, προστατεύοντας τη βιομηχανία των ορυκτών καυσίμων από αναμενόμενες ζημιές που θα επιφέρουν τα απαραίτητα μέτρα ανάσχεσης της κλιματικής αλλαγής (όπως η άμεση επίτευξη μηδενικών ρύπων).

Οι Μαλμ και Κάρτον ερμηνεύουν την ιδεολογία της υπέρβασης υλιστικά, με εργαλεία της πολιτική οικονομίας. Τα ορυκτά καύσιμα είναι εμπορεύματα που υπόσχονται κέρδος. Στη διαδικασία εξόρυξης τους αποτελούν το τελικό προϊόν. Έπειτα, γίνονται το μέσο για την παραγωγή περαιτέρω κέρδους σε άλλους βιομηχανικούς κλάδους και τομείς. Επιπλέον, τα ορυκτά καύσιμα και οι χρηματοοικονομικές ροές συνδέονται εξαρχής με την ανάπτυξη του παγίου κεφαλαίου (π.χ. των μηχανημάτων εξόρυξης) μέσω επενδύσεων, αναπτύσσοντας έτσι αμοιβαία εξάρτηση. Οι ΗΠΑ κατέχουν τα δύο τρίτα όλων των επενδύσεων ιδιωτικού χρηματοοικονομικού κεφαλαίου στην παραγωγή ορυκτών καυσίμων. Το κεφάλαιο επομένως δεν μπορεί να αποδεχτεί τη μετάβαση σε ένα παραγωγικό μοντέλο που υπαγορεύει την δραστική μείωση εξόρυξης και καύσης ορυκτών καυσίμων αν αυτό δεν του επιφέρει να αναμενόμενα κέρδη.

Το ορυκτό κεφάλαιο (fossil capital) είναι μια αυτοεπεκτεινόμενη αξία που περνάει από τη μεταμόρφωση των ορυκτών καυσίμων σε διοξείδιο του άνθρακα. Όσο περισσότερο από το εύκολα προσβάσιμο πετρέλαιο και φυσικό αέριο καταναλώνεται, τόσο μεγαλύτερα μήκη και πλάτη ανά τον πλανήτη πρέπει να διανύσουν οι αντίστοιχες εταιρείες για να βρουν νέα κοιτάσματα. Αυτό είναι δυνατό μόνο μέσω μεγαλύτερων ποσοτήτων νεκρής εργασίας (βλέπε εξορυκτικές και μεταφορικές υποδομές). Το πάγιο αυτό κεφάλαιο έχει μεγαλύτερη αξία από τη ζωή και τη ζωντανή εργασία, και οι επενδυτές θα θυσίαζαν την εργασία και το εργατικό δυναμικό ευκολότερα, προκειμένου να μη χάσουν το πάγιο κεφάλαιο αλλά και χρόνο για να ανακτήσουν τα αντίστοιχα έξοδα. Η απώλεια ή και εγκατάλειψη περιουσιακών στοιχείων είναι ένα φάντασμα που στοιχειώνει το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων και τη βιομηχανία που εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα. Όλες οι δυνάμεις που σχετίζονται με το κεφάλαιο των ορυκτών καυσίμων συμμαχούν για να ξορκίσουν αυτό το φάντασμα.

Η εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων μπορεί να ειδωθεί βέβαια μέσα από το πρίσμα της δημιουργικής καταστροφής που ανανεώνει την καπιταλιστική διαδικασία συσσώρευσης. Η μαρξιστική ανάγνωση όμως φέρει την προσοχή στις πραγματικότητες του παγίου κεφαλαίου. Το κεφάλαιο ως τέτοιο είναι αξία σε κίνηση, χρήμα που κινείται σε όλο τον κόσμο για να δημιουργήσει περισσότερα από τον εαυτό του, ανίκανο να σταματήσει μπροστά σε οποιαδήποτε καταστροφή. Η σταθερότητα είναι θέμα λειτουργίας, όχι ακινησίας ή χώρου. Το κεφάλαιο εξαρτάται από νεκρή εργασία (μηχανήματα, βιομηχανικές υποδομές), και από αξίες (προϊόντα) που παράγονται από ζωντανή εργασία. Το κέρδος είναι ένα βασικό κίνητρο για την καταστροφή του πάγιου κεφαλαίου και τη μετάβαση μιας βιομηχανίας (πχ. ενεργειακής) σε νέους τρόπους παραγωγής. Αν και οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (οι οποίες και βασίζονται στη ροή [flow], του ανέμου, του νερού, της ηλιακής ενέργειας) είναι ανώτερες και φθηνές, δεν μπορούν να αντικαταστήσουν οργανικά, με έναν εξελικτικό και ομαλό τρόπο την εξόρυξη και γενικευμένη χρήση των ορυκτών καυσίμων. Αυτό θα συμβεί μόνο πολιτικά. Η ροή δεν μπορεί να έχει αξία επειδή δεν παράγεται από την εργασία. Ο Μαρξ σημειώνει ότι το νερό και κάθε φυσική δύναμη δεν αντιπροσωπεύουν καμία αντικειμενοποιημένη εργασία και δεν έχουν αξία και τιμή. Όπου δεν υπάρχει αξία, τίποτα δεν μπορεί να εκφραστεί με χρήμα. Επομένως, δεν μπορεί να υπάρξει κέρδος. Η επίτευξη λοιπόν του στόχου της μη υπερθέρμανσης του πλανήτη που προϋποθέτει την άμεση μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό μοντέλο, είναι πολιτική υπόθεση και αφορά μια επαναστατική λύση του προβλήματος σε συνθήκες όπου η καταστροφή διευρύνεται. Η μετάβαση θα μπορούσε να είναι πιο ομαλή νωρίτερα, σε προηγούμενο χρόνο, αν τηρούνταν η επίτευξη συμφωνημένων περιβαλλοντικοί στόχων. Η ανθρωπότητα έχει να κερδίσει τα πάντα από μια γρήγορη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά αυτές δεν δημιουργούν κέρδη με τον ίδιο τρόπο όπως τα ορυκτά καύσιμα. Έτσι, η υπέρβαση του στόχου του 1,5°C συνιστά θανατική καταδίκη για ορισμένους ανθρώπους, τρόπους ζωής, οικοσυστήματα και χώρες (Malm & Carton, 2024: 97). Η υπέρβαση (του 1,5°C ) είναι η προστασία του κεφαλαίου, των επενδύσεων και των υποδομών.

Η προγραμματική υπέρβαση έγινε ηγεμονική στην κυρίαρχη πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης. Στην Ελλάδα, ο περιβαλλοντικός λόγος της κυβέρνησης της ΝΔ είναι σταθερά προσανατολισμένος στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, προκρίνοντας την πρόληψη των καταστροφών μέσω τεχνολογιών επιτήρησης, μια πιο λειτουργική διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος, συχνά με συμπράξεις ιδιωτικών και δημοσίων φορέων. Τα φιλελεύθερα μέσα, που συνήθως τηρούν φίλια στάση προς την κυβέρνηση της ΝΔ, αναπαράγουν επίσης τη συγκεκριμένη λογική. Το ζήτημα των εξορύξεων πετρελαίου ή φυσικού αερίου (στο Αιγαίο ή το Ιόνιο) τίθεται με όρους οικονομικής ανάπτυξης, ως κάτι επιθυμητό και θετικό για “τη χώρα”, αποσπασμένο σε μεγάλο βαθμό από ουσιαστικούς περιβαλλοντικούς προβληματισμούς. Πράγματι, η καπιταλιστική κοινωνία θέσπισε μια αποσύνδεση μεταξύ της πραγματικότητας της κλιματικής κατάρρευσης και των εσωτερικών κινήτρων της συσσώρευσης (Malm & Carton, 2024: 21). Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, η προσαρμοστικότητα στην κλιματική αλλαγή είναι ταξική. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι άνισες και οι προτεραιότητες της αστικής πολιτικής ως προς την αντιμετώπιση των συνεπειών της κλιματικής κατάρρευσης εντείνουν τις ανισότητες. Απέναντι σε ακραία καιρικά φαινόμενα, η αστική πολιτική προσανατολίζεται σε έκτακτα μέτρα που σχετίζονται με την στρατιωτικου τύπου προσαρμογή, την καταστολή, και τον εθνικισμό (π.χ., απέναντι σε κλιματικούς πρόσφυγες).

Κλείνοντας, οι βασικές αιτίες της κλιματικής αλλαγής είναι ο καπιταλισμός, οι ασύμμετρες σχέσεις εξουσίας και ιδιοκτησίας, η αποικιοκρατία, η παγκόσμια ανισότητα και εκμετάλλευση (Malm & Carton, 2024: 49). Όσο περισσότερο επεκτείνεται το συγκεκριμένο σύστημα, τόσο περισσότερο σκληραίνει σε αυτό που ήταν πάντα, μια αντίφαση μεταξύ βασικής οικολογικής βιωσιμότητας και καπιταλιστικών σχέσεων. Παρότι οι στόχοι που θα εξομάλυναν τους κινδύνους έχουν χαθεί, οι συγγραφείς επιμένουν πως είναι επίσης ήδη πολύ αργά για να εγκαταλείψουμε τον αγώνα, ακαριβώς επειδή η θερμότητα γίνεται γοργά αφόρητη. Οι συνθήκες οι ίδιες θα φέρουν πιεστικά, υπαρξιακά διλήμματα που θα είναι αυθεντικά πολιτικά, καθότι θα αφορούν το σύστημα που θα επιτρέπει την επιβίωση και τους όρους αυτής.

Αναφορές:

Malm, Andreas & Wim Carton, 2024. Overshoot: How the World Surrendered to Climate Breakdown (Verso).

Carton, Wim & Andreas Malm, 2025. The Long Heat: Climate Politics When It’s Too Late (Verso).

*Ο Γιάννης Μυλωνάς είναι ο συγγραφέας του βιβλίου “Η ελληνική κρίση στα ΜΜΕ: τεχνοκρατία, ταξικότητα, οριενταλισμός” (2024, Ψηφίδες).

Το άρθρο Η κλιματική κρίση και η ιδεολογία της υπέρβασης του ορίου αύξησης της θερμοκρασίας εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ο μόνος τρόπος για να ξεφορτωθείς μια καθιερωμένη γραφειοκρατία είναι απλώς να σκοτώσεις όλους τους γραφειοκράτες

Μαξ Βέμπερ

Ο Βέμπερ δεν μας καλεί σε μια ανηλεή σφαγή των γραφειοκρατών· αυτό που θέλει να επισημάνει είναι πως, αφού εγκαθιδρυθεί μια γραφειοκρατία, είναι εντελώς αδύνατο να την καταργήσεις. Ο ίδιος, άλλωστε, ως ο κατεξοχήν φιλελεύθερος θεωρητικός μιας εποχής στην  οποία οι γραφειοκρατίες διευρύνονταν σε υπερθετικό βαθμό διατύπωσε, με τη μεγαλύτερη διεισδυτικότητα, τα πολλά «καλά» τους. Για τον Βέμπερ καμιά πολύπλοκη κοινωνία δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς εκτεταμένη γραφειοκρατία, η οποία ήταν το μόνο εχέγγυο της ορθολογικότητας. Ήταν η αναγκαία επέκταση της ορθολογικότητας, που έκανε αναγκαία την τεράστια επέκταση της γραφειοκρατίας.

Ο εταιρικός καπιταλισμός, κυρίαρχος πλέον στις ΗΠΑ και τη Γερμανία, εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα, διαμόρφωνε καθοριστικά τη μοίρα του κόσμου. Η ανθρωποσφαγή, που τόσο σφράγισε τον αιώνα αυτό, συνδέονταν άμεσα με την πάλη ανάμεσα σε γραφειοκρατίες· σύντομα, στις προηγούμενες ήρθε να προστεθεί και η σταλινική Ρωσία.

Οι σύγχρονοι πόλεμοι, καθοδηγούμενοι από πανίσχυρες στρατιωτικοβιομηχανικές γραφειοκρατίες, αντλούν από αυτές το ασύλληπτο δολοφονικό δυναμικό τους. Γραφειοκρατία σημαίνει αποτελεσματικότητα, «ορθολογικότητα» ανεξαρτήτως του σκοπού· σημαίνει κανόνες και άλλοι κανόνες. Σημαίνει εκθετική αύξηση της χαρτούρας. Και είναι λάθος να νομίζουμε πως συνιστά μια κολοσσιαία ηλιθιότητα. Η γραφειοκρατία είναι, απλώς, η οργάνωση της ηλιθιότητας, που, αναγκαστικά, εμφιλοχωρεί στην καρδιά του ύστερου καπιταλισμού.

Ξεκίνησα, όμως, αντίθετα από ό,τι κάνει ο Γκρέμπερ με την πολύ μεγάλη εικόνα. Στην πραγματικότητα, η τεράστια αύξηση της χαρτούρας είναι ένα άμεσο γεγονός, στο οποίο όλο και περισσότερο συμμετέχουμε όλοι, έστω κι αν η δουλειά μας δεν περιλαμβάνεται στη γραφειοκρατική τεχνοδομή. Δεν υφιστάμεθα πλέον τη γραφειοκρατία, αλλά τη δημιουργούμε συμπληρώνοντας φόρμες, που παλιότερα ήταν δουλειά κάποιου υπαλλήλου της διοίκησης.

Ποια δεν έχει ζήσει αυτό που περιγράφει ο Γκρέμπερ;

“Πριν λίγες εβδομάδες πέρασα αρκετές ώρες στο τηλέφωνο με τη Bank of America, προκειμένου να βρω έναν τρόπο να αποκτήσω πρόσβαση στις πληροφορίες του λογαριασμού μου στο εξωτερικό. Αυτό περιλάμβανε την επικοινωνία με τέσσερις διαφορετικούς εκπροσώπους, δύο φορές που με παρέπεμψαν σε ανύπαρκτους αριθμούς, τρεις μακροσκελείς εξηγήσεις περίπλοκων και προφανώς αυθαίρετων κανόνων, και δυο αποτυχημένες απόπειρες να αλλάξω τις πληροφορίες της παλιάς μου διεύθυνσης και του προηγούμενου τηλεφωνικού μου αριθμού που είχαν καταχωριστεί σε διαφορετικά υπολογιστικά συστήματα. Με άλλα λόγια ήταν ο ακριβής ορισμός του γραφειοκρατικού πηγαινέλα (Και αφού τελείωσαν όλα αυτά, τελικά και δεν κατάφερα να αποκτήσω πρόσβαση στο λογαριασμό μου)” (σελ. 19).

Η συνθήκη αυτή, αν πιστέψουμε τα λόγια των νεοφιλελεύθερων, είναι εντελώς παράδοξη. Πώς είναι δυνατόν, ενώ, εδώ και σαράντα χρόνια, έχουμε διαρκή επέκταση των «ελεύθερων αγορών» και διαρκή συρρίκνωση του κράτους, ενώ οι «απορρυθμίσεις» είναι το εφαρμοζόμενο credo του συστήματος, η γραφειοκρατία να αυξάνεται; Πώς είναι δυνατό, σε εποχές ακμάζουσας «παγκοσμιοποίησης», η χαρτούρα, υλική ή ηλεκτρονική, να φεύγει στα ουράνια;

Ο Γκρέμπερ θα υποστηρίξει πως, ιστορικά και συγχρονικά, η «ελεύθερη αγορά» σημαίνει καταστατικά πολύ περισσότερους κανόνες και συμβόλαια, οι οποίοι είναι αδύνατο να διατηρηθούν χωρίς ένα ισχυρότατο κράτος -ο φιλελευθερισμός, για την ειρωνεία της ιστορίας, διεύρυνε το κράτος σε πρωτοφανή επίπεδα. Η συντήρηση μια οικονομίας της αγοράς απαιτούσε χίλιες φορές περισσότερη χαρτούρα από μια απολυταρχική μοναρχία, όπως εκείνη του Λουδοβίκου του 14^ου.

Από την άλλη, οι «απορρυθμίσεις» κάθε άλλο παρά απορρυθμίζουν  την οικονομία· αυτό που κάνουν είναι να την επαναρρυθμίζουν με τρόπο που συμφέρει στους κυρίαρχους. Η δε «παγκοσμιοποίηση», που θα καταργούσε περιττούς κανόνες και σύνορα, γεωγραφικά και οικονομικά, κατάληξε να διαμορφώσει μια πρωτοφανή παγκόσμια γραφειοκρατία, με τα ΔΝΤ, ΟΟΣΑ, ΠΟΕ κόκ, να καθορίζουν κάθε κίνηση στον κόσμο. Για να επιβεβαιωθεί ο «σιδερένιος νόμος του φιλελευθερισμού», όπως σημειώνει ο Γκρέμπερ.

Σήμερα δίνεται η δυνατότητα να κατανοήσουμε το πολύ προφανές και καλά κρυμμένο μυστικό του σύγχρονου καπιταλισμού: όταν αναφερόμαστε σε γραφειοκρατία θα πρέπει να ξεκινάμε από τον ιδιωτικό τομέα, την καπιταλιστική επιχείρηση, που, από πολλές απόψεις, έχει πολύ περισσότερη χαρτούρα από τον κρατικό τομέα.

Το σύνολο σχεδόν των σύγχρονων γραφειοκρατικών πρακτικών, με πρώτες την αξιολόγηση και τις έρευνες κατανομής χρόνου, προέρχεται από την corporation και μεταγγίζεται στους κρατικούς οργανισμούς. Η ιδιωτικοποίηση του κράτους, μέσα από την εφαρμογή τεχνικών του New Public Management, δεν αφορά την ιδιοκτησία, αλλά τον τρόπο λειτουργίας. Η νέα γραφειοκρατική γλώσσα -όραμα, ποιότητα, ωφελούμενος, αριστεία, καινοτομία, στρατηγικοί στόχοι, βέλτιστες πρακτικές, ακόμα και αυτοπραγμάτωση- έχει ως πάροχο την «αγορά» και την «επιχειρηματικότητα»· το γεγονός πως δεν σημαίνει τίποτε δεν… έχει σημασία. Ο στόχος δεν είναι η «αποτελεσματικότητα». Άλλωστε, όσο περισσότερο επεκτείνονται αυτά όλα και η χαρτούρα που τους αντιστοιχεί, τόσο μειώνεται η παραγωγικότητα στην οικονομία.

Σύμφωνα με τον Γκρέμπερ, η γραφειοκρατική υπερεπέκταση αντιστοιχεί σε έναν πολιτισμικό μετασχηματισμό, αλλά και σε μια πολιτική επιλογή. Γι’ αυτό και είναι συνδεδεμένη με ένα εγχείρημα διαμόρφωσης μιας κοινωνικής συμμαχίας απέναντι στην εκμεταλλευόμενη πλειοψηφία των μισθωτών, της εργατικής τάξης, για να το πω ακριβέστερα.

Η ενίσχυση της γραφειοκρατίας, η παραγωγή όλο και περισσότερων γραφειοκρατών δημιουργεί ένα κοινωνικό στρώμα -τμήμα της «μεσαίας τάξης»- το οποίο, ακριβώς λόγω του δομικού του προσδιορισμού είναι προσδεμένο στα συμφέροντα της άρχουσας τάξης· άλλωστε, “ο πραγματικός ορισμός της «μεσαίας τάξης» έχει να κάνει με ο αν κάποιος βλέπει έναν αστυνομικό στο δρόμο και αισθάνεται περισσότερο ή λιγότερο ασφαλής” (σελ. 125).

Σε ένα άλλο του βιβλίο, ο Γκρέμπερ θα αναλύσει τη φύση των εργασιών αυτών των στελεχών, μιλώντας για bullshit jobs -o μεταφραστής Χρήστος Πάλλας θα το αποδώσει ως φουμαροδουλειές, νομίζω, όμως, ότι θα ταίριαζε και το παπαροδουλειές ή δουλειές του μαλάκα. Να πώς ορίζει τη bullshit job o Γκρέμπερ:

“Μορφή αμειβόμενης απασχόλησης τόσο ανούσια, περιττή η βλαπτική, που ούτε ο ίδιος ο εργαζόμενος δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή της, παρόλο που, εκ των συνθηκών της απασχόλησης αυτής, αισθάνεται υποχρεωμένος να προσποιείται ότι αυτό δεν ισχύει”.

Η τεράστια επέκταση αυτών των εργασιών (sic) οδηγεί σε κολοσσιαία σπατάλη ανθρώπινης ενέργειας, η έκλειψη της οποίας θα σήμαινε την ίδια παραγωγή με ώρες πολύ λιγότερες -άσε που δεν υπάρχει λόγος  να έχουμε την ίδια παραγωγή.

Ο Γκρέμπερ αφιερώνει το 3^ο κεφάλαιο –Τα ιπτάμενα αυτοκίνητα και η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους- για να δείξει πόσο η νέα διαμόρφωση του καπιταλισμού σημαίνει μια πολύ μεγάλη επιβράδυνση της εφευρετικότητας και της παραγωγικότητας. Για όσους ήταν παιδιά το ’60 και το ’70, όπως ο Γκρέμπερ, αλλά και ο γράφων, ήταν άμεσες υποσχέσεις η θεραπεία του καρκίνου, αλλά και οι βάσεις στο έδαφος του Άρη ή ο διαστημικός σταθμός γύρω από τον Κρόνο. Και σίγουρα η απογοήτευση είναι τεράστια, όταν διαπιστώνουμε πως η τεχνική πρόοδος σήμανε, κατά βάση, διάφορα καταναλωτικά ηλεκτρονικά τζιτζιμπλίκια. Ακόμα και το διαδίκτυο ή τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, χρήσιμα κατά τα άλλα, υστερούν απελπιστικά μπροστά σε όσα προβλέπονταν να έρθουν. Και μάλιστα γρήγορα -το 2001, που έλεγε κι ο Άρθουρ Κλαρκ.

Ο Γκρέμπερ μας προσφέρει ένα βιβλίο αναφοράς· η παρουσίαση σχολιάζει ένα απειροστό κλάσμα των περιεχομένων.

Και μαζί μας δίνει ένα πολύτιμο, από πολιτική άποψη, όπλο.

Το άρθρο Γραφειοκρατία, τεχνολογία, βία, ηλιθιότητα. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η αρχή γίνεται με τη βιβλιοπαρουσίαση του συλλογικού τόμου “Οριακές Αντιστάσεις” (εκδόσεις Αντίποδες) που επιμελήθηκαν η Νέλλη Καμπούρη και η Όλγα Λαφαζάνη κι έλαβε χώρα στο Κοινωνικό Κέντρο / Στέκι Μεταναστρ(ρι)ών στη Θεσσαλονίκη. Μια μέρα μετά την παρουσίαση, βρεθήκαμε με τις επιμελήτριες του τόμου στο γραφείο του Alterthess και πιάσαμε την κουβέντα από εκεί που την άφησαν οι παρουσιάσεις της προηγούμενης βραδιάς. Κομμάτια αυτής της συζήτησης που συχνά ξεφεύγουν από τις θεματικές του βιβλίου καθαυτές – αλλά βεβαίως εφορμούν από αυτές – μαζί με χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τις εισηγήσεις της εκδήλωσης συνθέτουν αυτό το επεισόδιο του bookbubble.

Ακούστε:

Το άρθρο Bookbubble Podcast: Οριακές Αντιστάσεις εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ως ένα καλοκαιρινό δώρο από τον Δημοσθένη Παπαμάρκο, που είναι ο υπεύθυνος της σειράς του ΔΩΜΑτος και ένας από τους  δυο επιμελητές της έκδοσης (ο άλλος είναι ο Θάνος Σαμαρτζής), έφτασε στα χέρια μου ένα μυθιστόρημα έκπληξη. Το Δεν υπάρχει υποδιεύθυνση αντιμιμιδίων είναι ένα βιβλίο που τα έχει όλα: sci-fi, ατμόσφαιρα τρόμου, αστυνομικό μυστήριο, λίγο «άντρες με τα μαύρα», πολιτικό και αφηγηματικό ενδιαφέρον.

Εννοείται χρειαζόμαστε λεξικό: τι΄ναι τα μιμίδια και τι τα αντιμιμίδια; Κι αυτή η υποδιεύθυνση σε ποιον οργανισμό ανήκει; Η ανάγκη να κατανοήσουμε είναι τέτοια που και λεξικό συνοδεύει το κείμενο, και σελίδες υπηρεσιακού χαρακτήρα και ύφους, που επεξηγούν και πληροφορούν για διάφορα ζητήματα.

Εν πάση περιπτώσει: η ανθρωπότητα κινδυνεύει και η υποδιεύθυνση, με ξεχωριστά ικανά μέλη υπό την ηγεσία της διευθύντριάς της, Μαρί Κουίν, αναλαμβάνει να μας προστατέψει. Το εξαιρετικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει είναι ότι τα αντιμιμίδια έχουν την καταστροφική για την ανθρωπότητα ικανότητα, μόλις κάποιος έρχεται αντιμέτωπος μ’ αυτά, να απαλείφουν τη μνήμη του. Και τι είναι νοημοσύνη, κι ακόμα περισσότερο συνείδηση, χωρίς μνήμη; Αυτό που έχει να αντιπαλέψει η υποδιεύθυνση των αντιμιμιδίων, λοιπόν, και η ικανότατη διευθύντριά της, είναι κάτι που αποτελεί έναν κόμπο που δεν λύνεται: για να οργανώσει την άμυνά της, η υποδιεύθυνση πρέπει να θυμάται, αλλά μόλις θυμάται, η μνήμη της αρχίζει να διαγράφεται. Η τυπογραφική/εικαστική απεικόνιση της διαγραφής, με μαυρισμένες λέξεις, φράσεις, προτάσεις κι ολόκληρες σελίδες, είναι σκοτεινά εφιαλτική και τρομώδης – η λέξη και με τις δύο σημασίες της.

Η μέγιστη, υπαρξιακή στην ουσία της, απειλή, λαβακραφτικού χαρακτήρα και διαστάσεων, είναι το αντιμιμίδιο Α-3125, του οποίου η ικανότητα να απορροφά μνήμη είναι ασύλληπτη, η δε όρεξή του ακόρεστη. «Το Α-3125 έχει τιτάνια δομή και μια τοπολογία που καταστρέφει το νου. Προέρχεται από μια άλλη περιοχή του ιδεοχώρου όπου η κλίμακα των ιδεών υπερβαίνει κατά πολύ τις ανθρώπινες». Παρότι τα αντιμιμίδια, λοιπόν, έχουν μια ορατότητα και υλικότητα, στην πραγματικότητα είναι ιδέες. «Θεωρητικά τα δύο σύμπαντα είναι διακριτά, δεν επικαλύπτονται. Από τη μια το εννοιακό και από την άλλη το χειροπιαστό». Θεωρητικά, γιατί στην πραγματικότητα γίνεται χαμός!

Με τι μπορεί να πολεμηθεί κάτι που αποτελεί ιδέα και δεν έχει βασικά υλικότητα, παρά μόνον όταν το επιθυμεί, προκειμένου να καταστρέψει; Μα με καλύτερες ιδέες (σελ.164)! Η βοήθεια προέρχεται από τη φαρμακολογία και την μηχανική, που υποστηρίζουν το θανάσιμο αυτόν αγώνα, η μεν με την παρασκευή φαρμάκων που υποβαστάζουν την μνήμη, η δε με την κατασκευή όπλων που μπορούν να καταστρέψουν αυτή την απειλή. Αλλά φυσικά αυτοί που υλοποιούν το πρόγραμμα της καταστροφής του εχθρού είναι η ευφυΐα της ανθρωπότητας. «Γιατί είμαι πιο έξυπνη», λέει η ηρωίδα. Και παρότι δεν φαίνεται να έχει και την καλύτερη γνώμη για τον ανθρώπινο πολιτισμό και την ανθρωπότητα, τα υπερασπίζεται και τα δυο μέχρις τελευταίας ρανίδας αίματος: «Ο ανθρώπινος πολιτισμός θα απαλειφθεί εξ ολοκλήρου ως αφηρημένη έννοια, και θα αντικατασταθεί από κάτι αφάνταστα χειρότερο». Κίνητρο, όμως, που αποτελεί κατευθυντήρια ιδέα για τους χαρακτήρες και την ηρωίδα, είναι η θέση ότι «Οι άνθρωποι δε θά ’πρεπε να φοβούνται […] Δε θά ’πρεπε να φοβούνται τίποτα», θέση με ηθικό βάρος, και άρα με δυνατότητα υποστήριξης οποιουδήποτε αντεπιχειρήματος. Πρόκειται για ανθρωποκεντρισμό, βεβαίως. Αλλά ανθρωποκεντρισμό απολύτως απαραίτητο.

Ο συγγραφέας των Αντιμιμιδίων, ο QNTM (διαβάζεται Κβάντουμ) είναι ο Σαμ Χιουζ (Sam Hughes), Βρετανός προγραμματιστής. Έγραψε το μυθιστόρημά του με μυθιστορηματικό, για μας τους boomer,  τρόπο:  γράφει στο σύμπαν ICP, σύμπαν που αναδύεται στο διαδικτυακό φόρουμ 4chan, μετέπειτα SCP Wiki (που αποτελεί την ψηφιακή εκδοχή του συλλογικού Λούθερ Μπλίσετ), και  όπου η ύπαρξη παραφυσικών φαινομένων είναι επιστημονικώς αποδεδειγμένη. Αυτή η συνεργατική με πλήθος αναγνώστες συγγραφή αναγνωρίζεται από τον συγγραφέα ως ευγνωμοσύνη απέναντί τους. Περισσότερες πληροφορίες, όμως, στο εξαιρετικό σημείωμα που θα βρείτε αναρτημένο στο σάιτ των εκδόσεων ΔΩΜΑ.

Το κείμενο είναι γρήγορο, απρόβλεπτο, γεμάτο με το είδος του χιούμορ που συναντά κανείς στον Ντάγκλας Άνταμς. Είναι βαθιά πολιτικό: και ως προς τις αξίες στις οποίες θεμελιώνεται, και ως προς το αποτύπωμά του στον αναγνώστη, με τον χαρακτήρα του πολιτικού που ο Μαρκ Φίσερ μας εξηγεί στο Αλλόκοτο και το Απόκοσμο  του. Για να υπηρετηθεί δε αυτό το μυθιστορηματικό περιβάλλον, χρειάζονται καινούριες λέξεις που ο συγγραφέας δεν διστάζει να δημιουργήσει: μεγαδιάπλαση, γνωσιοτοξίνη, μορφοκλασματικό, Cryptomorfum gigas – και η μετάφραση της Δέσποινας Κανελλοπούλου σε απόλυτη στοίχιση. Ο QNTM αντλεί από τη μεγάλη παράδοση της ευρωπαϊκής και αμερικανικής λογοτεχνικής παραγωγής: πλάθει χαρακτήρες πλήρεις και ολοκληρωμένους, σμιλεύει έναν βαθύ ανθρωπισμό, χρησιμοποιεί το σωστό λεκτικό ανάλογα με την εστίαση, περιγράφει έναν κόσμο τον οποίο ο Λάβκραφτ μας αποκάλυψε. Τέλος, το κείμενο αποδίδει με άλλα υλικά την ατμόσφαιρα του κυβερνοπάνκ, όπου η μονάδα είναι ανήμπορη, αλλά η ομάδα, ο ιδιοφυής εναλλακτικός πολλαπλός σχεδιασμός και η εκτέλεσή του, η πλατφόρμα της αντίστασης. Κι ακόμα, υπάρχει στις σελίδες του η προβληματική της σύγχρονης θεωρητικής φυσικής για τα πολλαπλά σύμπαντα και το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκαίντελ, που δίνει τη θεωρητική εξήγηση της ύπαρξης και παρουσίας στον κόσμο μας των μιμιδίων και αντιμιμιδίων. Νομίζω παράγει κάτι καινούργιο.

Διαβάστε το. Πρέπει.

Το άρθρο Τα Αντιμιμίδια του Σαμ Χιουζ. Της Ντίνας Παπούδα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η ερώτηση του τίτλου μπορεί να φανεί παράδοξη. Σίγουρα θα φανεί παράδοξη, ίσως και παράλογη, σε όσους έχουν ενστερνιστεί την κυρίαρχη σχετική αφήγηση.

Η Ελληνική Επανάσταση συνέβη γιατί το έθνος, υπό άγρια τουρκική κυριαρχία επί 400 χρόνια, πήρε τα όπλα, προκειμένου να πολεμήσει για την ανεξαρτησία του. Τα κατάφερε επιδεικνύοντας θαυμαστή γενναιότητα και κάνοντας όλες τις απαραίτητες θυσίες.

Η αφήγηση αυτή, από κάποιες απόψεις, ερείδεται ακόμα και σε αντιλήψεις αριστερών -χωρίς καθόλου εισαγωγικά- ιστορικών, με χαρακτηριστικότερη περίπτωση αυτή του σπουδαίου Νίκου Σβορώνου, ο οποίος, όμως, δεν αμφέβαλλε καθόλου για ένα είδος «αντιστασιακής ιδιοσυγκρασίας» του ελληνικού έθνους· το οποίο δεν αποτελεί, άλλωστε, γέννημα της νεωτερικότητας, αλλά κάνει τα πρώτα του βήματα ήδη στην καρδιά του Μεσαίωνα, από την εποχή των Κομνηνών, τον 12^ο αιώνα ή και πρωτύτερα.

Σε μεγάλο βαθμό, λοιπόν, η κυρίαρχη αφήγηση αντιμετωπίζει τα γεγονότα, που οδήγησαν στη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, με μια «εσωτερική ματιά». Ακόμη και οι καλύτερες εκδοχές παρουσιάζουν ένα σημαντικό έλλειμμα. Ενώ βλέπουν μεγάλο μέρος του συγκείμενου, αναλύοντας κοινωνικές και οικονομικές παραμέτρους, σπανιότατα αντιμετωπίζουν την Επανάσταση ως ένα οθωμανικό γεγονός. Θέλω να πω, φαίνεται, πολλές φορές, σαν οι Οθωμανοί να είναι ένας εξωτερικός εχθρός, που επιτίθεται προκειμένου να αναιρέσει τον ανεξαρτησιακό, ωστόσο, αγώνα.

Ο τόμος, που παρουσιάζω εδώ, είναι, από όσο ξέρω, από τις καλύτερες προσπάθειες να ιδωθούν τα πράγματα αλλιώς. Η θεμελιώδης ιδέα είναι πως η Επανάσταση ξέσπασε μέσα σε μια συνθήκη επανερχόμενης κρίσης, με περιόδους μεγάλης ή μικρότερης έντασης, του οθωμανικού κράτους. Το ζήτημα, λοιπόν, είναι διερευνηθεί το «τι είδους ήταν η κρίση -ή οι κρίσεις- που τη διαμόρφωσαν, ποια πεδία επηρεάστηκαν, καθώς και με ποιον τρόπο συνδέονται οι διεργασίες εντός του ελληνικού και του ελληνορθόδοξου κόσμου τόσο με τους κλυδωνισμούς του οθωμανικού αυτοκρατορικού συστήματος όσο κα με τις ευρύτερες εξελίξεις μετά τη λήξη των Ναπολεόντειων  Πολέμων» (σελ. 16).

Μια πρώτη αναγκαία επισήμανση είναι να κρατήσουμε μια απόσταση από την άποψη πως η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκονταν σε μια μακροχρόνια περίοδο παρακμής, που αναπόφευκτα οδήγησε στην αποδιάρθρωσή της. Δεν πρόκειται γι’ αυτό. Στην επαναστατική κατάσταση, όπως πολλές φορές έχει δείξει η ιστορία, οδηγεί η απονομιμοποίηση του συστήματος, το οποίο, όπως πιστεύει ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις -ιδίως, όταν σε μια προηγούμενη φάση, έχουν δημιουργηθεί αυξημένες προσδοκίες. Όπως το έχει θέσει ο Γκούναρ Χέρινγκ, η Ελληνική, αλλά και η πρότερη Σερβική, Επανάσταση δεν ήταν αναπόφευκτες και πρέπει πάντα, στην εξήγησή τους, να λαμβάνεται υπόψη και η οθωμανική κρατική μεταρρυθμιστική πολιτική. Η αντίληψη περί συνεχούς παρακμής δεν μπορεί να είναι συμβατή με τη δεδομένη αναπροσαρμογή της αυτοκρατορίας, που επέτρεψε την επιβίωσή του μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Οι τελευταίες δεκαετίες του 18^ου και οι πρώτες του 19^ου αιώνα γίνονται πλέον νοητές ως εποχή αλλεπάλληλων κρίσεων για το οθωμανικό κράτος μετά από μια μακρά περίοδο σταθερότητας. Οι κρίσεις αυτές που πυροδοτήθηκαν αρχικά από την ήττα στον πόλεμο του 1768 -1774 με τη Ρωσία, ήταν αποτέλεσμα της περιθωριοποίησης της αυτοκρατορίας στη διεθνή αρένα, των αποσχιστικών τάσεων στο εσωτερικό της, αλλά και της εφαρμογής μεταρρυθμιστικών μέτρων με στόχο την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας. Οι επανειλημμένες στρατιωτικές ήττες και οι αντιδράσεις που προκάλεσαν οι μεταρρυθμίσεις και η γενικότερη εσωτερική πολιτική του Σελίμ Γ΄(1789 -1807) πυροδότησαν μια νέα πολιτική κρίση στις αρχές του 19^ου αιώνα, ενώ η προσπάθεια του Μαχμούτ Β΄(1808 -1839) να περιορίσει την ισχύ των περιφερειακών τοπαρχών (αγιάν) μετά την ήττα στον ρωσο-οθωμανικό πόλεμο του 1806 -1812  προκάλεσε πολλές αντιδράσεις στις επαρχίες και συνέβαλλε στη συντήρηση -ή την επάνοδο- της κρίσης» (σελ. 20).

Στην πραγματικότητα, τη δεκαετία πριν από το 1821, η Αυτοκρατορία βρίσκονταν σε συνθήκες εμφυλίου πολέμου. Η προσπάθεια να εξουδετερωθούν οι τοπάρχες, όπως ο Πασβάντογλου και ο Αλή Πασάς, η προσπάθεια, δηλαδή, «αποαγιανοποίησης» του κράτους έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκκίνηση της Επανάστασης· από τους Οθωμανούς, μάλιστα, θεωρήθηκε αρχικά ως ένα είδος αντιπερισπασμού για ενίσχυση του Αλή Πασά.

«Ξεσπώντας ενώ ακόμα βρισκόταν σε εξέλιξη η διαδικασία επιβολής κεντρικού ελέγχου στις επαρχίες και φανερώνοντας την αδυναμία κινητοποίησης στρατευμάτων, η Ελληνική Επανάσταση πυροδότησε έναν νέο κύκλο κρίσης και μετασχηματισμού του οθωμανικού συστήματος. Στο επίκεντρο αυτή τη φορά δεν ήταν οι αγιάν, αλλά οι γενίτσαροι…» (σελ. 20).

Οι γενίτσαροι, βέβαια, δεν ήταν, από πολύ καιρό, ένα στρατιωτικό, κυρίως, σώμα. Είχαν εξελιχθεί σε μια κοινωνικο-πολιτική οντότητα, η οποία παρενέβαινε καθοριστικά στην οικονομική ζωή, ιδίως των πόλεων, εμπλέκοντας ένα πολύ μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού· με αυτόν τον τρόπο, μεταμόρφωνε τους μουσουλμάνους σε ένα είδος πολιτικού έθνους, το οποίο διαχώριζε τις λαϊκές τους τάξεις από εκείνες των χριστιανικών πληθυσμών, που μόνες αυτές πλέον διατηρούσαν την ιδιότητα του ραγιά. Και δέχονταν, συχνά, άγριες καταδιώξεις.

Οι γενίτσαροι, με τρόπο συμβατό με τα προηγούμενα, διεκδίκησαν και σε μεγάλο βαθμό κατάφεραν να αποκτήσουν βαρύνοντα πολιτικό ρόλο, που περιόριζε την εξουσία του Σουλτάνου. Μάλιστα, όπως τεκμαίρεται από πολλές πηγές, η πολιτική τους αντλούσε έμπνευση και από τις δημοκρατικές εξελίξεις, μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

Όπως με τους αγιάνηδες, έτσι και με τους γενίτσαρους, το οθωμανικό κράτος μπλέχτηκε σε έναν σκληρό εμφύλιο· πράγμα που ευνόησε, χωρίς καμιά αμφιβολία την Ελληνική Επανάσταση.

Οι συγγραφείς του τόμου αναλύουν, επιπλέον, πλευρές της ιδεολογικής κρίσης, μέσα στην οποία εξελίχθηκαν τα γεγονότα. Είναι χαρακτηριστική η αναφορά στις εσχατολογικές και μεσσιανικές πεποιθήσεις ενός μεγάλου μέρους του μουσουλμανικού πληθυσμού, που οδηγούσαν μέχρι και σε εκχριστιανισμούς. Όπως, γενικότερα, έχει σημασία η ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι μουσουλμάνοι -της Πελοποννήσου, π.χ., αλλά και της ίδιας της Κωνσταντινούπολης- αντιλαμβάνονταν τα όσα συνέβαιναν. Η διάχυση ενός κλίματος απελπισίας και απόγνωσης, σε συνδυασμό με μια σειρά από φυσικές καταστροφές και πυρκαγιές, η διάδοση απειλητικών χρησμών και προφητειών έπαιξαν επίσης τον πολύ σημαντικό, στις συνθήκες της εποχής, ρόλο τους.

Η ιδεολογική κρίση, βέβαια, αφορούσε και την ελληνορθόδοξη κοινότητα. Υπήρξε πρωτοφανής σε ένταση και έφερε σε σύγκρουση την Εκκλησία και τους κοινωνικούς της συμμάχους με τους οπαδούς του Διαφωτισμού. Εδώ η εξέλιξη των ορθόδοξων μπουρζουά σε αστική τάξη έπαιξε βαρύνοντα ρόλο.

Σε ό,τι αφορά τους εξεγερμένους, αυτούς που θα ιδρύσουν τελικά το ελληνικό εθνικό κράτος, είναι δεδομένο πως οι οικονομικές εξελίξεις -μεγάλη πρόοδος μέχρι το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων, οιονεί κατάρρευση αμέσως μετά- έθεσε σε κίνηση τη διαλεκτική αυξημένων προσδοκιών με την πιο οικτρή διάψευσή τους και έπαιξε βασικό ρόλο στην απονομιμοποίηση του οθωμανικού κράτους και στη διάθεσή τους να συγκρουστούν μαζί του.

Η κρίση δημιουργούσε συνθήκες διαρκώς επιδεινούμενης υλικής και ψυχικής ανασφάλειας, την ίδια στιγμή που οι διεθνείς επαναστατικές εξελίξεις προσέφεραν στους επαναστατημένους πολιτικό προσανατολισμό.

***

Η παρουσίασή μου ασχολήθηκε με μικρό μέρος των όσων αναλύονται και αποκαλύπτονται από τους συγγραφείς των μελετών που συγκροτούν τον τόμο και επιμελήθηκε η Ελένη Γκαρά.

Η επιλογή μου να γράψω γι’ αυτό μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού οφείλεται και στην άποψή μου πως, όσο κι αν είναι παράξενο, το βιβλίο κάλλιστα μπορεί να διαβαστεί και ως «βιβλίο διακοπών»!

Το άρθρο Γιατί συνέβη η Ελληνική Επανάσταση; Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το καινούριο μυθιστόρημα του Ίαν Μακ Γιούαν είναι ένα φιλολογικό μετα-αποκαλυπτικό έργο, που συμπτωματικά έτυχε να διαβάζω ταυτόχρονα με το «Πώς μπορεί να καταρρεύσουν τα πάντα», των P.Servigne και R. Stevens, εισηγητών της καταρρευσιολογίας: πρόκειται για τον διεπιστημονικό κλάδο που διερευνά την πιθανότητα κατάρρευσης του πολιτισμού και, επομένως, του τρόπου ζωής μας.

Έχω την βεβαιότητα ότι ο Μακ Γιούαν διάβασε το συγκεκριμένο και συναφή κείμενα και συγκλονίστηκε από την προσέγγιση της καταρρευσιολογίας. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι είναι ένας, τουλάχιστον, οξυδερκής παρατηρητής της σύγχρονης πραγματικότητας, βαθύνους, και με αίσθηση του επείγοντος, γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι το «τι μπορούμε να γνωρίζουμε» αποτελεί ένα κείμενο που αποδίδει με λογοτεχνικό τρόπο αυτό που η θεωρία επιχειρεί να προσεγγίσει και να περιγράψει.

Ο χρόνος της ιστορίας είναι το 2119, όχι πολύ μακριά από εμάς, και η ιστορία είναι η αναζήτηση ενός ποιήματος-σταθμού για την περιβαλλοντική κρίση, που έχει συντάξει για τα γενέθλια της γυναίκας του, Βίβιαν, ο μεγάλος Βρετανός ποιητής Φράνσις Μπλάντυ, «μια κορόνα για την Βίβιαν» (όπου κορόνα, είδος ποιητικής σύνθεσης), και το οποίο έχει χαθεί.  Ο Φράνσις Μπλάντυ είναι αρνητής της περιβαλλοντικής κρίσης. Βρισκόμαστε στο 2014. Ο αναζητητής του 2119 είναι ο Τομ Μέτκλαφ, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Σάουθ Ντάουνς, σε μια Βρετανία η οποία έχει καταστεί ένα αγνώριστο τοπίο, αφού μεγάλες περιοχές, οι πεδινές, του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν καταβυθιστεί από την  άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Δύο χρόνοι συναντιούνται εδώ: ο χρόνος πριν την κατάρρευση και ο χρόνος μετά. Πότε φτάσαμε στα κατώφλια; Πώς ξεπεράστηκαν τα σύνορα; Πώς αγνοήθηκαν τα προειδοποιητικά σημάδια; Τι είδους συσκότιση ήταν αυτή που τύφλωσε τόσο τους ανθρώπους του ύστερου, κυρίως, 20ού και του 21ου αιώνα, ώστε να μην βλέπουν την επερχόμενη καταστροφή; Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει την εποχή ως Παράκρουση. Μόνο μια κατάσταση νοητικής, ψυχικής και γνωστικής αδυναμίας, κατά τη γνώμη του και τη γνώμη των επιβιωσάντων του 22ου αιώνα, είναι ικανή να ερμηνεύσει τόση τυφλότητα και τόση βραδύτητα αντιδράσεων κι αδυναμία. Οι P.Servigne και R. Stevens μας λένε ότι αυτό στην κοινωνική ψυχολογία ονομάζεται «κρυφή παγίδα» και ορίζεται ως «η τάση τα άτομα να επιμένουν σε έναν τρόπο δράσης {να συνεχίζουν την καταναλωτική φρενίτιδα, ας πούμε} ακόμα κι όταν αυτός γίνεται παράλογα δαπανηρός και δεν πετυχαίνει πλέον τον στόχο του». Αυτά τα καθυστερημένα αντανακλαστικά , όχι όλων  αλλά όχι κρίσιμα αρκετών, δημιουργούν το πρόβλημα. Αν λάβουμε υπόψη και τους μηχανισμούς κλειδώματος, το «παγκόσμιο lock-in», τότε σίγουρα οι αντιδράσεις, αν και θάπρεπε να είναι καίριες και αδιαμφισβήτητες, δεν υπήρξαν ποτέ ή όχι τουλάχιστον τέτοιες σε δυναμισμό και αποτελεσματικότητα που να έχουν νόημα.

Παρόλο που η καταρρευσιολογία, ως επιστημονικός κλάδος, δεν μπορεί να προβλέψει τον χρόνο της κατάρρευσης και φυσικά, παρότι πιθανολογεί ενδεχόμενα, δεν δίνει χρονολογία, ο Μακ Γιούαν με την ελευθερία της τέχνης και τη δυνατότητα του συγγραφέα να δημιουργεί χάρτινα σύμπαντα τοποθετεί την περίοδο της κατάρρευσης περί το 2040 (μάλλον δεν πέφτει και πολλά χρόνια έξω, σύμφωνα με κάποιες προβλέψεις/ εκτιμήσεις). Έτσι, η αβεβαιότητα καθίσταται πραγματικότητα, αποτιμώντας το αβέβαιο με τιμή καθαρή και απαντώντας λογοτεχνικά στους Νάιτ και Κέινς «οι κίνδυνοι μπορούν να αποτιμηθούν, ενώ το αβέβαιο όχι». Από την άποψη αυτή, ο λόγος του είναι δραστικός και σε κρατάει ξάγρυπνο από την ανησυχία και από την ακρίβεια της περιγραφής μιας παραφροσύνης- παράκρουσης ακατανόητης όσο και αυτοκαταστροφικής. Το χάλι στο οποίο έχουμε οδηγήσει τα πράγματα με την υπερθέρμανση, δεν αρκεί: πέφτουν και «τακτικά» πυρηνικά περιορισμένης (!) εμβέλειας. Κι ακόμα καλύτερα: ενώ, σύμφωνα με τους P.Servigne και R. Stevens η κατάρρευση βιώνεται ως καταστροφή, αναδρομικά χαρακτηρίζεται κοινότοπη.

Ο συγγραφέας τοποθετεί τους ήρωές του σε δυο τόσο διαφορετικές εποχές. Η εποχή πριν την κατάρρευση είναι όπως την ξέρουμε: εποχή κατανάλωσης, ευζωίας ( για όσους μπορούν να πληρώσουν γι’ αυτή), με αρρώστιες και απολαύσεις, με έρωτες και απιστίες και με τους λίγους ξάγρυπνους που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Η μετά την κατάρρευση εποχή έχει τα δικά  της. Έτσι, οι άνθρωποι, όσοι επιβιώνουν, προσαρμόζονται και παλεύουν να οικοδομήσουν μια ζωή σε νέες συνθήκες, με άπειρες ελλείψεις, με νέα δεδομένα και φυσικά πολλούς νέους κινδύνους. Και χωρίς σοκολάτες. Αλλά βέβαια κι αυτοί ερωτεύονται, απιστούν και οι φιλόλογοι ερευνητές καταλαμβάνονται από την φιλολογική αρρώστια. Ο συγγραφέας, υμνώντας αυτήν την προσαρμοστικότητα του είδους, νομίζω, κάνει  κέντρο της ιστορίας του μια φιλολογική αναζήτηση, βαθιά κατανοητή κυρίως από τυμβωρύχους φιλολόγους, των οποίων η εμμονή στην διάρκεια των αιώνων έφερε στην επιφάνεια χαμένα κείμενα.

Το μυθιστόρημα θυμίζει την «Εμμονή» της Α.Σ. Μπάιατ ως προς την αναζήτηση ενός γραπτού κειμένου και των ιχνών ανθρώπων που έζησαν παλιά και που φρόντισαν να κρύψουν επιμελώς, αλλά  όχι απολύτως επιμελώς, τα ίχνη τους. Ο Τομ Μέτκλαφ με την γυναίκα του Ρόουζ Τσερτς, σαν άλλοι Πάρσιφαλ, αναλαμβάνουν, υπό καθεστώς εμμονής και αυτοί, να βρουν το απολεσθέν Γκράαλ/ποίημα, ρισκάροντας πολλά. Ο Μακ Γιούαν προσεγγίζει τους χαρακτήρες του, που τους πλάθει με διεισδυτική ολοκλήρωση, τρυφερά, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις με την οργή αυτού που μπορεί να δει την βλακεία των ανθρώπων και την τυφλότητά τους να συμβάλλει στην καταστροφή. Καταγράφει την ανάγκη των ανθρώπων να προβάλουν στο μέλλον την δική τους αλήθεια, καταγεγραμμένη σε χαρτί, ακόμα κι αν γι’ αυτούς τους ίδιους η οποιαδήποτε μελλοντική αποκάλυψή της δεν θα επιδράσει στην ζωή τους. Αλλά και τη δίψα των άλλων να γνωρίσουν τους προγόνους και ν ’ανακαλύψουν  τα έργα τους. Το χιούμορ του, επίσης, σπάει κόκαλα, ειδικά όταν η αναγκαστική επιμειξία των κατάλευκων Βρετανών με τους μελαμψούς «άλλους» οδηγεί στο μελένιο χρώμα των υποδεέστερων Νότιων, χρώμα που πάλευαν να αποκτήσουν εκτεθειμένοι ώρες ατελείωτες στον καυτό μεσογειακό ή  τροπικό ήλιο.

Οι P.Servigne και R. Stevens μας λένε ότι αυτό που μετράει σε εποχές αιχμής, όταν οι κίνδυνοι μπορούν να αποτιμηθούν, αλλά το αβέβαιο είναι παρόν, είναι η διαίσθηση. Ο Ίαν Μακ Γιούαν, αυτός ο γερόλυκος της λογοτεχνίας, αφήνει την διαίσθησή του να κεντήσει ένα σπουδαίο έργο και να μας τραβήξει από την παράκρουση αυτήν στην οποία βρισκόμαστε.

Το άρθρο Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Της Ντίνας Παπούδα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η αφήγηση της Κωνσταντίνας είναι συναρπαστική, γιατί σκιαγραφεί την πραγματικότητα που διαμορφώνουν οι μεγάλες εταιρείες, ο μετασχηματισμός των τουριστικών υπηρεσιών από τις νέες τεχνολογίες, τις πλατφόρμες μέσα από τις οποίες κλείνουμε διακοπές και άλλα τέτοια, αλλά δεν μένει εκεί. Μας παίρνει μαζί της σε ιστορίες με πολύ συγκεκριμένα ταξικά χαρακτηριστικά, στα τεχνάσματα που σκαρφίζεται καμιά για να αλλάξει πόστο ή να ξεφύγει από τον τουρίστα, για να τη γλιτώσει από το κουβάλημα ή να καταφέρει τους υδραυλικούς να της ξεβουλώσουν τη ντουζιέρα στο μπάνιο.

Είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με τα «Αυτόματα»*, τα διηγήματα του Κώστα Περούλη, όπου εκεί η ίδια η επαναληπτικότητα, η συνέχεια, η εντατικότητα της εργασίας προσφέρουν, αν όχι ένα σημείο φυγής, σίγουρα μία κατανόηση της πραγματικότητας του εργαζόμενου μέσα σε αυτήν. Με τη διαφορά ότι στη “ΣΕΖΟΝ”, η ίδια η σεζόν αποτελεί κυριολεκτικά φυγή από την καθημερινότητα και την επαναληπτικότητα που είχε διαμορφωθεί πριν από αυτήν. Και τη δημιουργία μιας άλλης, μιας συνέχειας μέσα στη ρωγμή της ασυνέχειας από την κανονική ζωή που υπήρχε πριν και θα υπάρξει και μετά από αυτήν.

Στη μικρού μήκους ταινία «Prayer»**, στην πρώτη σκηνή, ο κεντρικός ήρωας, ο Abdul, καθισμένος στο πάτωμα ενός άδειου διαδρόμου παρακολουθεί από ένα κινητό τηλέφωνο μέσω whats app-κλήσης τη γέννηση του παιδιού του. Τον ακολουθούμε να προσπαθεί να συνεχίσει να ανταποκρίνεται στα καθήκοντα της δουλειάς του εκείνο το βράδυ, να μαζεύει άδεια ποτήρια και συγχρόνως να προσευχηθεί για το γιο του – μια ισορροπία που δεν είναι εύκολο να κρατηθεί. Οι λέξεις της Κωνσταντίνας Τσουκαλά- Σταθάκη στο βιβλίο της, μας αφηγούνται πολλές τέτοιες ιστορίες, γύρω από τη μετακίνηση, τη δουλειά, τις κοινωνικές σχέσεις.

Η Κωνσταντίνα καταφέρνει να μας λύσει απορίες που δεν ξέραμε ότι είχαμε, και συγχρόνως να ξεφύγει από απλοϊκές αναλογίες και ομαδοποιήσεις. Μας δίνει μία οπτική των ανισοτήτων ή έστω των διαφοροποιήσεων που υπάρχουν ακόμα και μέσα στο ίδιο μικρό μπαρ, του ίδιου μικρού χωριού, χωρίς όμως να χάσει το ενδιαφέρον μας μέχρι την τελευταία σελίδα.

Πριν από κάποια χρόνια, πριν από μια κανονισμένη απογευματινή έξοδο με φίλες και μιλώντας με κάποια από αυτές στο τηλέφωνο για τις τελευταίες λεπτομέρειες της συνάντησης μας ρώτησα: «Η Κωνσταντίνα; Θα έρθει;» Η απάντηση ήρθε εκνευρισμένα από την άλλη μεριά του ακουστικού: «τι ρωτάς, Μάιο μήνα;» Από τότε, παρότι η Κωνσταντίνα άλλαξε δουλειά, το τι κάνει συνδέεται όντως με το ποιο μήνα τίθεται η ερώτηση.

Το βιβλίο μας αφήνει με την αίσθηση ότι ο επισιτισμός και ο τουρισμός, διαμορφώνονται και διαμορφώνουν εκ νέου το χρόνο. Υπερβαίνουν τις συμβατικές οριοθετήσεις που ισχύουν για τις υπόλοιπες και τους υπόλοιπους και φτιάχνουν μία νέα συνθήκη για εκείνους και εκείνες/α που δουλεύουν στον κλάδο, για τις ζωές και τις κοινωνικές σχέσεις τους. Καταφέρνει την ίδια στιγμή να μας πείσει ότι αυτή τη συνθήκη, τη διαπραγματεύονται και την αναδιαμορφώνουν και οι ίδιοι άνθρωποι που δουλεύουν σ΄αυτήν, ότι το τι είναι ο επισιτισμός και ο τουρισμός έχει να κάνει και με αυτούς: με τα παιδιά που δουλεύουν σεζόν. Και πολλά περισσότερα.  Αξίζει να διαβαστεί.

—-

*Τα Αυτόματα, του Περούλη Κώστα, κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αντίποδες.

**PRAYER, σκηνοθεσία Sofia Geweiler (14’).Προβλήθηκε το Σάββατο 4 Ιουλίου στο πλαίσιο του 27ου Αντιρατσιστικού Φεστιβάλ Αθήνας.

Το άρθρο Για τη Σεζόν εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το πρόβλημα του νερού παραμένει ανοιχτό

Τίτος Πατρίκιος

Το νερό φαίνεται να διατηρεί μια σταθερή σχέση με τη  ελληνική αριστερή ποίηση. 28 χρόνια πριν από τον Πατρίκιο, το 1953, ο Μιχάλης Κατσαρός διατύπωνε έναν πολύ διασημότερο στίχο.

Μην αμελήσετε /πάρτε μαζί μας νερό. Το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία.

Αυτός ειδικά ο στίχος έχει απαγγελθεί κι έχει ερμηνευθεί πολλές φορές μέχρι σήμερα.

Ό,τι έχει σημασία, όμως, για μένα σήμερα είναι πως συνιστά μια διαχρονική απάντηση στο τόσο ταλαιπωρημένο ζήτημα των «ριζών» και της παράδοσης. Το νερό –και το φως– έχουν μείζονα σημασία. Ιδίως για το μέλλον.

Το ζήτημα, λοιπόν, των «ριζών» μας, της όμορφής μας «παράδοσης», της λαϊκής «ψυχής», πολύ απασχόλησε την περίοδο της πολιτισμικής μετάβασης, που αποτέλεσε η μεταπολίτευση, σύμφωνα με τον Καραβίδα. Μεγαλειώδεις (sic) ήταν οι μάχες που δόθηκαν τότε. Κατεξοχήν, μάλιστα, στο εσωτερικό της Αριστεράς. Για την οποία, ως γνωστόν, το ζήτημα της «λαϊκότητας» βρισκόταν στην καρδιά της ιδεολογικής της πολιτικής, από τον πόλεμο κι έπειτα – πράγμα που δεν συνέβαινε στις πρώτες δεκαετίες του ΚΚΕ, όταν ο διεθνισμός ήταν τόσο αδιαπραγμάτευτος, που η «αντιπατριωτική» τοποθέτηση αποτελούσε τιμή. Μια τιμή πολύ ακριβά πληρωμένη.

Ας ακούσουμε τον Μοσκώφ: «Ο “λαϊκός πολιτισμός” είναι έτσι ο εθνικός μας πολιτισμός που αντιμάχεται την υποτέλεια…» (σελ. 312). Δεν είναι τυχαίο πως, πολύ γρήγορα, μια τέτοια προσέγγιση της παράδοσης εξέβαλε στη νέο-ορθοδοξία. Πράγμα που δικαιολογεί, απολύτως, την επιλογή του συγγραφέα να συμπεριλάβει στη διαμάχη και τον, γνωστό και μη εξαιρετέο, Χρήστο Γιανναρά. Ο οποίος, ήδη στην ώρα του, θα διερωτηθεί τι συνέβη και το ανυπέρβλητο (sic) λαϊκό ήθος των ελληνικών κοινοτήτων μεταβλήθηκε σε μουσειακό είδος και αντικείμενο.

«Τι συνέβη και το λαϊκό αισθητήριο ταυτίστηκε με το νάυλον τραπεζομάντηλο και τα πλαστικά λουλούδια, τα εργολαβίστικα τσιμεντοκιβούρια με τις fer forger τζαμόθυρες -πώς έγινε και το λαϊκό ήθος ενσαρκώθηκε στον πνευματικό ευνουχισμό του ποδοσφαιρόφιλου και στην ακατάσχετη επιθεωρησιακή σαχλαμάρα;» (σελ. 318). Τι συνέβη; Να, τι συνέβη: «Αυτά όλα τα τίναξαν στον αέρα οι Κοραήδες, [οι φωταδιστές]».

Βέβαια, το γεγονός πως πολλά από τα αναφερόμενα ως δείκτες παρακμής του «ελληνισμού», της λαϊκής ψυχής και δημιουργίας ήταν κιτς και άθλια, σε τίποτε δεν κάνει τα προηγούμενα καλύτερα. Θα πρόσθετα δε πως το ευτελές νάυλον ήταν και φτηνότερο, ώστε να δώσει στους φτωχούς ανθρώπους, την, εξίσου «ευτελή», δυνατότητα να βγουν από τη μαύρη φτώχεια, έστω «πλαστικοποιούμενοι».

Ευτυχώς υπήρξε και η άλλη πλευρά, μειοψηφική προφανώς, αλλά «αντεθνικώς» αντιστασιακή, τόσο ώστε να σώζει την πιθανότητα επιβίωσης μιας αριστερής διεθνιστικής  στάσης. Που είναι, όπως το έθετε ο Αλέξης Πολίτης τότε, «ο πόνος και το γέλιο, η ελπίδα όλων των συντρόφων μας και όλων όσοι θέλησαν κάποια στιγμή να αντισταθούν στη παράδοση και να φτιάξουν καινούργια κοινωνία -είτε αυτοί λέγονται Διονύσιος Σολωμός είτε Ερρίκος Ίψεν είτε Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι είτε Μπολιβάρ…» (σελ. 388).

Γιατί, σε ό,τι αφορά αυτήν την επιθυμία για το λαϊκό,

«[α]ς το πούμε ξεκάθαρα. Είμαστε αντίθετοι με τη διάχυτη ψευτοαριστερή διανόηση που βλέπει μονάχα “απλότητα και ομορφιά” στον παραδοσιακό οικισμό, κι όχι στενότητα χώρου, έλλειψη κάθε βολής, τα ζώα πλάι με τους ανθρώπους· που στο ερωτικό δημοτικό τραγούδι βλέπει μόνο αγνότητα ή γνησιότητα, χωρίς να προσέχει πως είναι η άλλη μορφή μιας κοινωνίας όπου ο αδελφός σφάζει την αδελφή όταν «τον» έχει ατιμάσει· που θέλει τον Καραγκιόζη ήρωα και κοινωνικό πρότυπο και όχι, όπως όλος ο λαός, καρπαζοεισπράκτορα κακομοίρη· που θαυμάζει τα λαϊκά υφαντά και ξεχνάει πόσες νύχτες έμεινε ξάγρυπνη η υφάντρα· που προβάλλει τη νοστιμιά του παραδοσιακού φαγητού και δεν νοιάζεται για την πείνα που συνόδευε την παραδοσιακή κοινωνία» (σελ. 388).

Η καίρια αυτή συζήτηση, εκεί γύρω στο ’80, έδειξε, ήδη από την αρχή, τους δρόμους χωρίς διέξοδο τους οποίους έπαιρνε ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής Αριστεράς, που την έκανε «πατριωτική», στη συνέχεια τουρκοφαγική και, στο τέλος, κενή κάθε μετασχηματιστικού περιεχομένου. Όταν το αγλαό -λαϊκό, πάντα- παρελθόν είναι το μέλλον, το μέλλον είναι αυτό που ζούμε. Δεν οφείλεται μόνο σε αυτό, αλλά σίγουρα και σε αυτό.  Όπως το έθετε ο Χομπσμπάουμ, η παράδοση δεν αφορά ποτέ το παρελθόν· πάντοτε το παρόν αφορά -κι έτσι το μέλλον.

Με τον ίδιο τρόπο, η λαολατρεία σπανίως καταλήγει προς όφελος του υπάρχοντος λαού. Άλλωστε, ο λαϊκισμός έρχεται πάντοτε από επάνω, ποτέ δεν «παράγεται» από τον λαό.

Τα αποτυπώματα του ’80 ακολουθήθηκαν από αυτά του ’90. Όταν αριστεροί έδιναν τη μάχη «για το όνομα», που «είναι η ψυχή μας». Για να φτάσουμε να αντιλαμβανόμαστε τα Μνημόνια ως «ανθελληνικό» και όχι ως το προφανώς ταξικό εργαλείο μεταφοράς της κρίσης σε βάρος της εργατικής τάξης, προς όφελος των αφεντικών, «δικών» μας και «ξένων».

Ο Καραβίδας θα διηγηθεί, μεταξύ άλλων, την ιστορία των διαμαχών της μεταπολιτευτικής πολιτιστικής μετάβασης, αναλύοντας τις εξελίξεις στον χώρο των αριστερών περιοδικών, του Πολίτη, του Αντί, του Σχολιαστή, της λογοτεχνικής –και πολύ πολιτικής– κριτικής, κομβικών φυσιογνωμιών της αριστερής διανόησης, όπως του Αναγνωστάκη και του Ραυτόπουλου. Και όπως ήδη ανέφερα, στις περιοχές της παράδοσης και της επινόησής της, του λαϊκού και της λαϊκότητας, του πολιτισμικού λαϊκισμού – ο οποίος, στο πλαίσιο της Αριστεράς εμφανίστηκε συχνά ως «τρυφερός λαϊκισμός»· και του πατριωτισμού, βεβαίως, και του σύστοιχου, όσο κι αν φαίνεται περίεργο, ευρωπαϊσμού μας.

Το βιβλίο θα μας φέρει σε επαφή με τα θεμελιώδη ζητήματα των σχέσεων δημόσιου και ιδιωτικού και την καθοριστική για όσα ακολούθησαν αδυναμία της Αριστεράς να κατανοήσει την ανελέητη πορεία προς την επικράτηση του καπιταλιστικού –ατομικιστικού, καταναλωτικού– φαντασιακού και να απαντήσει σε αυτήν· μπροστά σε αυτήν τη δυσκολία προτίμησε την καταγγελία και την απόσυρση.

Ο Καραβίδας θα επισημάνει πόσο γρήγορα ο δημόσιος διανοούμενος μεταβλήθηκε σε πανεπιστημιακό επαγγελματία, για να καταλήξει «ιδιωτικοποιημένος» ο ίδιος – ως προς τις επιδιώξεις, τα κίνητρα και τις μέριμνες. Η αλλαγή της δομής της δημοσιότητας περιλάμβανε και αυτό. Ο Ελεφάντης γρήγορα κατάλαβε πως ο Πολίτης, από ένα σημείο κι έπειτα, αντικειμενικά συνεισέφερε σε πανεπιστημιακές καριέρες – μεγάλη ειρωνεία για κάποιον που είχε τόσο φανερά απορρίψει μια τέτοια επιλογή. Το πρόβλημα, προφανώς, δεν είναι πως υπάρχουν αριστεροί πανεπιστημιακοί διανοούμενοι· το πρόβλημα, μεγάλο για μια ριζοσπαστική Αριστερά, είναι όταν το σύνολο σχεδόν των διανοουμένων της δεν είναι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, οργανικοί, αλλά εξαρτημένοι από τον δημόσιο προϋπολογισμό.

Ο Καραβίδας δίνει το βάρος που αξίζει στην δεκαετία του ’80. Όπως επισημαίνει, [η] δεκαετία του ’80 έχει αναγνωριστεί από την κοινωνική και πολιτισμική έρευνα ως η πιο κομβική χρονοσήμανση για τις μεταβάσεις της Μεταπολίτευσης. Ο «μακρύς χειμώνας», που ξεκίνησε τότε, μαζί με την επέλευση του νεοφιλελευθερισμού έφερε την εξάντληση και υποχώρηση των ιδεών, που μέχρι τότε καθόριζαν, σε σημαντικό βαθμό, τον ορίζοντα των προσδοκιών. Γιατί, λίγα χρόνια πριν, όπως έχει γράψει ο Ολύμπιος Δαφέρμος, «είμασταν γεμάτοι νοήματα».

Από τις σελίδες του συναρπαστικού βιβλίου περνούν εκατοντάδες σημαντικά και ξεχασμένα ονόματα. Που έδωσαν τις μάχες.

Αν ήταν μάχες για πράγματα που χάθηκαν για πάντα, μένει να φανεί – ίσως στη μακρά διάρκεια. Άλλωστε, κατά τον Αλτουσέρ, σε ό,τι αφορά τις επιδιώξεις της Αριστεράς, πάντοτε πρόκειται για ιστορία τελειωμένη, για ιστορία χωρίς τελειωμό.

Το άρθρο Μάχες για πράγματα που, ίσως, χάθηκαν για πάντα. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.