Ως ένα καλοκαιρινό δώρο από τον Δημοσθένη Παπαμάρκο, που είναι ο υπεύθυνος της σειράς του ΔΩΜΑτος και ένας από τους  δυο επιμελητές της έκδοσης (ο άλλος είναι ο Θάνος Σαμαρτζής), έφτασε στα χέρια μου ένα μυθιστόρημα έκπληξη. Το Δεν υπάρχει υποδιεύθυνση αντιμιμιδίων είναι ένα βιβλίο που τα έχει όλα: sci-fi, ατμόσφαιρα τρόμου, αστυνομικό μυστήριο, λίγο «άντρες με τα μαύρα», πολιτικό και αφηγηματικό ενδιαφέρον.

Εννοείται χρειαζόμαστε λεξικό: τι΄ναι τα μιμίδια και τι τα αντιμιμίδια; Κι αυτή η υποδιεύθυνση σε ποιον οργανισμό ανήκει; Η ανάγκη να κατανοήσουμε είναι τέτοια που και λεξικό συνοδεύει το κείμενο, και σελίδες υπηρεσιακού χαρακτήρα και ύφους, που επεξηγούν και πληροφορούν για διάφορα ζητήματα.

Εν πάση περιπτώσει: η ανθρωπότητα κινδυνεύει και η υποδιεύθυνση, με ξεχωριστά ικανά μέλη υπό την ηγεσία της διευθύντριάς της, Μαρί Κουίν, αναλαμβάνει να μας προστατέψει. Το εξαιρετικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει είναι ότι τα αντιμιμίδια έχουν την καταστροφική για την ανθρωπότητα ικανότητα, μόλις κάποιος έρχεται αντιμέτωπος μ’ αυτά, να απαλείφουν τη μνήμη του. Και τι είναι νοημοσύνη, κι ακόμα περισσότερο συνείδηση, χωρίς μνήμη; Αυτό που έχει να αντιπαλέψει η υποδιεύθυνση των αντιμιμιδίων, λοιπόν, και η ικανότατη διευθύντριά της, είναι κάτι που αποτελεί έναν κόμπο που δεν λύνεται: για να οργανώσει την άμυνά της, η υποδιεύθυνση πρέπει να θυμάται, αλλά μόλις θυμάται, η μνήμη της αρχίζει να διαγράφεται. Η τυπογραφική/εικαστική απεικόνιση της διαγραφής, με μαυρισμένες λέξεις, φράσεις, προτάσεις κι ολόκληρες σελίδες, είναι σκοτεινά εφιαλτική και τρομώδης – η λέξη και με τις δύο σημασίες της.

Η μέγιστη, υπαρξιακή στην ουσία της, απειλή, λαβακραφτικού χαρακτήρα και διαστάσεων, είναι το αντιμιμίδιο Α-3125, του οποίου η ικανότητα να απορροφά μνήμη είναι ασύλληπτη, η δε όρεξή του ακόρεστη. «Το Α-3125 έχει τιτάνια δομή και μια τοπολογία που καταστρέφει το νου. Προέρχεται από μια άλλη περιοχή του ιδεοχώρου όπου η κλίμακα των ιδεών υπερβαίνει κατά πολύ τις ανθρώπινες». Παρότι τα αντιμιμίδια, λοιπόν, έχουν μια ορατότητα και υλικότητα, στην πραγματικότητα είναι ιδέες. «Θεωρητικά τα δύο σύμπαντα είναι διακριτά, δεν επικαλύπτονται. Από τη μια το εννοιακό και από την άλλη το χειροπιαστό». Θεωρητικά, γιατί στην πραγματικότητα γίνεται χαμός!

Με τι μπορεί να πολεμηθεί κάτι που αποτελεί ιδέα και δεν έχει βασικά υλικότητα, παρά μόνον όταν το επιθυμεί, προκειμένου να καταστρέψει; Μα με καλύτερες ιδέες (σελ.164)! Η βοήθεια προέρχεται από τη φαρμακολογία και την μηχανική, που υποστηρίζουν το θανάσιμο αυτόν αγώνα, η μεν με την παρασκευή φαρμάκων που υποβαστάζουν την μνήμη, η δε με την κατασκευή όπλων που μπορούν να καταστρέψουν αυτή την απειλή. Αλλά φυσικά αυτοί που υλοποιούν το πρόγραμμα της καταστροφής του εχθρού είναι η ευφυΐα της ανθρωπότητας. «Γιατί είμαι πιο έξυπνη», λέει η ηρωίδα. Και παρότι δεν φαίνεται να έχει και την καλύτερη γνώμη για τον ανθρώπινο πολιτισμό και την ανθρωπότητα, τα υπερασπίζεται και τα δυο μέχρις τελευταίας ρανίδας αίματος: «Ο ανθρώπινος πολιτισμός θα απαλειφθεί εξ ολοκλήρου ως αφηρημένη έννοια, και θα αντικατασταθεί από κάτι αφάνταστα χειρότερο». Κίνητρο, όμως, που αποτελεί κατευθυντήρια ιδέα για τους χαρακτήρες και την ηρωίδα, είναι η θέση ότι «Οι άνθρωποι δε θά ’πρεπε να φοβούνται […] Δε θά ’πρεπε να φοβούνται τίποτα», θέση με ηθικό βάρος, και άρα με δυνατότητα υποστήριξης οποιουδήποτε αντεπιχειρήματος. Πρόκειται για ανθρωποκεντρισμό, βεβαίως. Αλλά ανθρωποκεντρισμό απολύτως απαραίτητο.

Ο συγγραφέας των Αντιμιμιδίων, ο QNTM (διαβάζεται Κβάντουμ) είναι ο Σαμ Χιουζ (Sam Hughes), Βρετανός προγραμματιστής. Έγραψε το μυθιστόρημά του με μυθιστορηματικό, για μας τους boomer,  τρόπο:  γράφει στο σύμπαν ICP, σύμπαν που αναδύεται στο διαδικτυακό φόρουμ 4chan, μετέπειτα SCP Wiki (που αποτελεί την ψηφιακή εκδοχή του συλλογικού Λούθερ Μπλίσετ), και  όπου η ύπαρξη παραφυσικών φαινομένων είναι επιστημονικώς αποδεδειγμένη. Αυτή η συνεργατική με πλήθος αναγνώστες συγγραφή αναγνωρίζεται από τον συγγραφέα ως ευγνωμοσύνη απέναντί τους. Περισσότερες πληροφορίες, όμως, στο εξαιρετικό σημείωμα που θα βρείτε αναρτημένο στο σάιτ των εκδόσεων ΔΩΜΑ.

Το κείμενο είναι γρήγορο, απρόβλεπτο, γεμάτο με το είδος του χιούμορ που συναντά κανείς στον Ντάγκλας Άνταμς. Είναι βαθιά πολιτικό: και ως προς τις αξίες στις οποίες θεμελιώνεται, και ως προς το αποτύπωμά του στον αναγνώστη, με τον χαρακτήρα του πολιτικού που ο Μαρκ Φίσερ μας εξηγεί στο Αλλόκοτο και το Απόκοσμο  του. Για να υπηρετηθεί δε αυτό το μυθιστορηματικό περιβάλλον, χρειάζονται καινούριες λέξεις που ο συγγραφέας δεν διστάζει να δημιουργήσει: μεγαδιάπλαση, γνωσιοτοξίνη, μορφοκλασματικό, Cryptomorfum gigas – και η μετάφραση της Δέσποινας Κανελλοπούλου σε απόλυτη στοίχιση. Ο QNTM αντλεί από τη μεγάλη παράδοση της ευρωπαϊκής και αμερικανικής λογοτεχνικής παραγωγής: πλάθει χαρακτήρες πλήρεις και ολοκληρωμένους, σμιλεύει έναν βαθύ ανθρωπισμό, χρησιμοποιεί το σωστό λεκτικό ανάλογα με την εστίαση, περιγράφει έναν κόσμο τον οποίο ο Λάβκραφτ μας αποκάλυψε. Τέλος, το κείμενο αποδίδει με άλλα υλικά την ατμόσφαιρα του κυβερνοπάνκ, όπου η μονάδα είναι ανήμπορη, αλλά η ομάδα, ο ιδιοφυής εναλλακτικός πολλαπλός σχεδιασμός και η εκτέλεσή του, η πλατφόρμα της αντίστασης. Κι ακόμα, υπάρχει στις σελίδες του η προβληματική της σύγχρονης θεωρητικής φυσικής για τα πολλαπλά σύμπαντα και το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκαίντελ, που δίνει τη θεωρητική εξήγηση της ύπαρξης και παρουσίας στον κόσμο μας των μιμιδίων και αντιμιμιδίων. Νομίζω παράγει κάτι καινούργιο.

Διαβάστε το. Πρέπει.

Το άρθρο Τα Αντιμιμίδια του Σαμ Χιουζ. Της Ντίνας Παπούδα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η ερώτηση του τίτλου μπορεί να φανεί παράδοξη. Σίγουρα θα φανεί παράδοξη, ίσως και παράλογη, σε όσους έχουν ενστερνιστεί την κυρίαρχη σχετική αφήγηση.

Η Ελληνική Επανάσταση συνέβη γιατί το έθνος, υπό άγρια τουρκική κυριαρχία επί 400 χρόνια, πήρε τα όπλα, προκειμένου να πολεμήσει για την ανεξαρτησία του. Τα κατάφερε επιδεικνύοντας θαυμαστή γενναιότητα και κάνοντας όλες τις απαραίτητες θυσίες.

Η αφήγηση αυτή, από κάποιες απόψεις, ερείδεται ακόμα και σε αντιλήψεις αριστερών -χωρίς καθόλου εισαγωγικά- ιστορικών, με χαρακτηριστικότερη περίπτωση αυτή του σπουδαίου Νίκου Σβορώνου, ο οποίος, όμως, δεν αμφέβαλλε καθόλου για ένα είδος «αντιστασιακής ιδιοσυγκρασίας» του ελληνικού έθνους· το οποίο δεν αποτελεί, άλλωστε, γέννημα της νεωτερικότητας, αλλά κάνει τα πρώτα του βήματα ήδη στην καρδιά του Μεσαίωνα, από την εποχή των Κομνηνών, τον 12^ο αιώνα ή και πρωτύτερα.

Σε μεγάλο βαθμό, λοιπόν, η κυρίαρχη αφήγηση αντιμετωπίζει τα γεγονότα, που οδήγησαν στη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, με μια «εσωτερική ματιά». Ακόμη και οι καλύτερες εκδοχές παρουσιάζουν ένα σημαντικό έλλειμμα. Ενώ βλέπουν μεγάλο μέρος του συγκείμενου, αναλύοντας κοινωνικές και οικονομικές παραμέτρους, σπανιότατα αντιμετωπίζουν την Επανάσταση ως ένα οθωμανικό γεγονός. Θέλω να πω, φαίνεται, πολλές φορές, σαν οι Οθωμανοί να είναι ένας εξωτερικός εχθρός, που επιτίθεται προκειμένου να αναιρέσει τον ανεξαρτησιακό, ωστόσο, αγώνα.

Ο τόμος, που παρουσιάζω εδώ, είναι, από όσο ξέρω, από τις καλύτερες προσπάθειες να ιδωθούν τα πράγματα αλλιώς. Η θεμελιώδης ιδέα είναι πως η Επανάσταση ξέσπασε μέσα σε μια συνθήκη επανερχόμενης κρίσης, με περιόδους μεγάλης ή μικρότερης έντασης, του οθωμανικού κράτους. Το ζήτημα, λοιπόν, είναι διερευνηθεί το «τι είδους ήταν η κρίση -ή οι κρίσεις- που τη διαμόρφωσαν, ποια πεδία επηρεάστηκαν, καθώς και με ποιον τρόπο συνδέονται οι διεργασίες εντός του ελληνικού και του ελληνορθόδοξου κόσμου τόσο με τους κλυδωνισμούς του οθωμανικού αυτοκρατορικού συστήματος όσο κα με τις ευρύτερες εξελίξεις μετά τη λήξη των Ναπολεόντειων  Πολέμων» (σελ. 16).

Μια πρώτη αναγκαία επισήμανση είναι να κρατήσουμε μια απόσταση από την άποψη πως η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκονταν σε μια μακροχρόνια περίοδο παρακμής, που αναπόφευκτα οδήγησε στην αποδιάρθρωσή της. Δεν πρόκειται γι’ αυτό. Στην επαναστατική κατάσταση, όπως πολλές φορές έχει δείξει η ιστορία, οδηγεί η απονομιμοποίηση του συστήματος, το οποίο, όπως πιστεύει ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις -ιδίως, όταν σε μια προηγούμενη φάση, έχουν δημιουργηθεί αυξημένες προσδοκίες. Όπως το έχει θέσει ο Γκούναρ Χέρινγκ, η Ελληνική, αλλά και η πρότερη Σερβική, Επανάσταση δεν ήταν αναπόφευκτες και πρέπει πάντα, στην εξήγησή τους, να λαμβάνεται υπόψη και η οθωμανική κρατική μεταρρυθμιστική πολιτική. Η αντίληψη περί συνεχούς παρακμής δεν μπορεί να είναι συμβατή με τη δεδομένη αναπροσαρμογή της αυτοκρατορίας, που επέτρεψε την επιβίωσή του μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Οι τελευταίες δεκαετίες του 18^ου και οι πρώτες του 19^ου αιώνα γίνονται πλέον νοητές ως εποχή αλλεπάλληλων κρίσεων για το οθωμανικό κράτος μετά από μια μακρά περίοδο σταθερότητας. Οι κρίσεις αυτές που πυροδοτήθηκαν αρχικά από την ήττα στον πόλεμο του 1768 -1774 με τη Ρωσία, ήταν αποτέλεσμα της περιθωριοποίησης της αυτοκρατορίας στη διεθνή αρένα, των αποσχιστικών τάσεων στο εσωτερικό της, αλλά και της εφαρμογής μεταρρυθμιστικών μέτρων με στόχο την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας. Οι επανειλημμένες στρατιωτικές ήττες και οι αντιδράσεις που προκάλεσαν οι μεταρρυθμίσεις και η γενικότερη εσωτερική πολιτική του Σελίμ Γ΄(1789 -1807) πυροδότησαν μια νέα πολιτική κρίση στις αρχές του 19^ου αιώνα, ενώ η προσπάθεια του Μαχμούτ Β΄(1808 -1839) να περιορίσει την ισχύ των περιφερειακών τοπαρχών (αγιάν) μετά την ήττα στον ρωσο-οθωμανικό πόλεμο του 1806 -1812  προκάλεσε πολλές αντιδράσεις στις επαρχίες και συνέβαλλε στη συντήρηση -ή την επάνοδο- της κρίσης» (σελ. 20).

Στην πραγματικότητα, τη δεκαετία πριν από το 1821, η Αυτοκρατορία βρίσκονταν σε συνθήκες εμφυλίου πολέμου. Η προσπάθεια να εξουδετερωθούν οι τοπάρχες, όπως ο Πασβάντογλου και ο Αλή Πασάς, η προσπάθεια, δηλαδή, «αποαγιανοποίησης» του κράτους έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκκίνηση της Επανάστασης· από τους Οθωμανούς, μάλιστα, θεωρήθηκε αρχικά ως ένα είδος αντιπερισπασμού για ενίσχυση του Αλή Πασά.

«Ξεσπώντας ενώ ακόμα βρισκόταν σε εξέλιξη η διαδικασία επιβολής κεντρικού ελέγχου στις επαρχίες και φανερώνοντας την αδυναμία κινητοποίησης στρατευμάτων, η Ελληνική Επανάσταση πυροδότησε έναν νέο κύκλο κρίσης και μετασχηματισμού του οθωμανικού συστήματος. Στο επίκεντρο αυτή τη φορά δεν ήταν οι αγιάν, αλλά οι γενίτσαροι…» (σελ. 20).

Οι γενίτσαροι, βέβαια, δεν ήταν, από πολύ καιρό, ένα στρατιωτικό, κυρίως, σώμα. Είχαν εξελιχθεί σε μια κοινωνικο-πολιτική οντότητα, η οποία παρενέβαινε καθοριστικά στην οικονομική ζωή, ιδίως των πόλεων, εμπλέκοντας ένα πολύ μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού· με αυτόν τον τρόπο, μεταμόρφωνε τους μουσουλμάνους σε ένα είδος πολιτικού έθνους, το οποίο διαχώριζε τις λαϊκές τους τάξεις από εκείνες των χριστιανικών πληθυσμών, που μόνες αυτές πλέον διατηρούσαν την ιδιότητα του ραγιά. Και δέχονταν, συχνά, άγριες καταδιώξεις.

Οι γενίτσαροι, με τρόπο συμβατό με τα προηγούμενα, διεκδίκησαν και σε μεγάλο βαθμό κατάφεραν να αποκτήσουν βαρύνοντα πολιτικό ρόλο, που περιόριζε την εξουσία του Σουλτάνου. Μάλιστα, όπως τεκμαίρεται από πολλές πηγές, η πολιτική τους αντλούσε έμπνευση και από τις δημοκρατικές εξελίξεις, μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

Όπως με τους αγιάνηδες, έτσι και με τους γενίτσαρους, το οθωμανικό κράτος μπλέχτηκε σε έναν σκληρό εμφύλιο· πράγμα που ευνόησε, χωρίς καμιά αμφιβολία την Ελληνική Επανάσταση.

Οι συγγραφείς του τόμου αναλύουν, επιπλέον, πλευρές της ιδεολογικής κρίσης, μέσα στην οποία εξελίχθηκαν τα γεγονότα. Είναι χαρακτηριστική η αναφορά στις εσχατολογικές και μεσσιανικές πεποιθήσεις ενός μεγάλου μέρους του μουσουλμανικού πληθυσμού, που οδηγούσαν μέχρι και σε εκχριστιανισμούς. Όπως, γενικότερα, έχει σημασία η ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι μουσουλμάνοι -της Πελοποννήσου, π.χ., αλλά και της ίδιας της Κωνσταντινούπολης- αντιλαμβάνονταν τα όσα συνέβαιναν. Η διάχυση ενός κλίματος απελπισίας και απόγνωσης, σε συνδυασμό με μια σειρά από φυσικές καταστροφές και πυρκαγιές, η διάδοση απειλητικών χρησμών και προφητειών έπαιξαν επίσης τον πολύ σημαντικό, στις συνθήκες της εποχής, ρόλο τους.

Η ιδεολογική κρίση, βέβαια, αφορούσε και την ελληνορθόδοξη κοινότητα. Υπήρξε πρωτοφανής σε ένταση και έφερε σε σύγκρουση την Εκκλησία και τους κοινωνικούς της συμμάχους με τους οπαδούς του Διαφωτισμού. Εδώ η εξέλιξη των ορθόδοξων μπουρζουά σε αστική τάξη έπαιξε βαρύνοντα ρόλο.

Σε ό,τι αφορά τους εξεγερμένους, αυτούς που θα ιδρύσουν τελικά το ελληνικό εθνικό κράτος, είναι δεδομένο πως οι οικονομικές εξελίξεις -μεγάλη πρόοδος μέχρι το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων, οιονεί κατάρρευση αμέσως μετά- έθεσε σε κίνηση τη διαλεκτική αυξημένων προσδοκιών με την πιο οικτρή διάψευσή τους και έπαιξε βασικό ρόλο στην απονομιμοποίηση του οθωμανικού κράτους και στη διάθεσή τους να συγκρουστούν μαζί του.

Η κρίση δημιουργούσε συνθήκες διαρκώς επιδεινούμενης υλικής και ψυχικής ανασφάλειας, την ίδια στιγμή που οι διεθνείς επαναστατικές εξελίξεις προσέφεραν στους επαναστατημένους πολιτικό προσανατολισμό.

***

Η παρουσίασή μου ασχολήθηκε με μικρό μέρος των όσων αναλύονται και αποκαλύπτονται από τους συγγραφείς των μελετών που συγκροτούν τον τόμο και επιμελήθηκε η Ελένη Γκαρά.

Η επιλογή μου να γράψω γι’ αυτό μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού οφείλεται και στην άποψή μου πως, όσο κι αν είναι παράξενο, το βιβλίο κάλλιστα μπορεί να διαβαστεί και ως «βιβλίο διακοπών»!

Το άρθρο Γιατί συνέβη η Ελληνική Επανάσταση; Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το καινούριο μυθιστόρημα του Ίαν Μακ Γιούαν είναι ένα φιλολογικό μετα-αποκαλυπτικό έργο, που συμπτωματικά έτυχε να διαβάζω ταυτόχρονα με το «Πώς μπορεί να καταρρεύσουν τα πάντα», των P.Servigne και R. Stevens, εισηγητών της καταρρευσιολογίας: πρόκειται για τον διεπιστημονικό κλάδο που διερευνά την πιθανότητα κατάρρευσης του πολιτισμού και, επομένως, του τρόπου ζωής μας.

Έχω την βεβαιότητα ότι ο Μακ Γιούαν διάβασε το συγκεκριμένο και συναφή κείμενα και συγκλονίστηκε από την προσέγγιση της καταρρευσιολογίας. Αν λάβουμε υπόψη μας ότι είναι ένας, τουλάχιστον, οξυδερκής παρατηρητής της σύγχρονης πραγματικότητας, βαθύνους, και με αίσθηση του επείγοντος, γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι το «τι μπορούμε να γνωρίζουμε» αποτελεί ένα κείμενο που αποδίδει με λογοτεχνικό τρόπο αυτό που η θεωρία επιχειρεί να προσεγγίσει και να περιγράψει.

Ο χρόνος της ιστορίας είναι το 2119, όχι πολύ μακριά από εμάς, και η ιστορία είναι η αναζήτηση ενός ποιήματος-σταθμού για την περιβαλλοντική κρίση, που έχει συντάξει για τα γενέθλια της γυναίκας του, Βίβιαν, ο μεγάλος Βρετανός ποιητής Φράνσις Μπλάντυ, «μια κορόνα για την Βίβιαν» (όπου κορόνα, είδος ποιητικής σύνθεσης), και το οποίο έχει χαθεί.  Ο Φράνσις Μπλάντυ είναι αρνητής της περιβαλλοντικής κρίσης. Βρισκόμαστε στο 2014. Ο αναζητητής του 2119 είναι ο Τομ Μέτκλαφ, ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Σάουθ Ντάουνς, σε μια Βρετανία η οποία έχει καταστεί ένα αγνώριστο τοπίο, αφού μεγάλες περιοχές, οι πεδινές, του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν καταβυθιστεί από την  άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Δύο χρόνοι συναντιούνται εδώ: ο χρόνος πριν την κατάρρευση και ο χρόνος μετά. Πότε φτάσαμε στα κατώφλια; Πώς ξεπεράστηκαν τα σύνορα; Πώς αγνοήθηκαν τα προειδοποιητικά σημάδια; Τι είδους συσκότιση ήταν αυτή που τύφλωσε τόσο τους ανθρώπους του ύστερου, κυρίως, 20ού και του 21ου αιώνα, ώστε να μην βλέπουν την επερχόμενη καταστροφή; Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει την εποχή ως Παράκρουση. Μόνο μια κατάσταση νοητικής, ψυχικής και γνωστικής αδυναμίας, κατά τη γνώμη του και τη γνώμη των επιβιωσάντων του 22ου αιώνα, είναι ικανή να ερμηνεύσει τόση τυφλότητα και τόση βραδύτητα αντιδράσεων κι αδυναμία. Οι P.Servigne και R. Stevens μας λένε ότι αυτό στην κοινωνική ψυχολογία ονομάζεται «κρυφή παγίδα» και ορίζεται ως «η τάση τα άτομα να επιμένουν σε έναν τρόπο δράσης {να συνεχίζουν την καταναλωτική φρενίτιδα, ας πούμε} ακόμα κι όταν αυτός γίνεται παράλογα δαπανηρός και δεν πετυχαίνει πλέον τον στόχο του». Αυτά τα καθυστερημένα αντανακλαστικά , όχι όλων  αλλά όχι κρίσιμα αρκετών, δημιουργούν το πρόβλημα. Αν λάβουμε υπόψη και τους μηχανισμούς κλειδώματος, το «παγκόσμιο lock-in», τότε σίγουρα οι αντιδράσεις, αν και θάπρεπε να είναι καίριες και αδιαμφισβήτητες, δεν υπήρξαν ποτέ ή όχι τουλάχιστον τέτοιες σε δυναμισμό και αποτελεσματικότητα που να έχουν νόημα.

Παρόλο που η καταρρευσιολογία, ως επιστημονικός κλάδος, δεν μπορεί να προβλέψει τον χρόνο της κατάρρευσης και φυσικά, παρότι πιθανολογεί ενδεχόμενα, δεν δίνει χρονολογία, ο Μακ Γιούαν με την ελευθερία της τέχνης και τη δυνατότητα του συγγραφέα να δημιουργεί χάρτινα σύμπαντα τοποθετεί την περίοδο της κατάρρευσης περί το 2040 (μάλλον δεν πέφτει και πολλά χρόνια έξω, σύμφωνα με κάποιες προβλέψεις/ εκτιμήσεις). Έτσι, η αβεβαιότητα καθίσταται πραγματικότητα, αποτιμώντας το αβέβαιο με τιμή καθαρή και απαντώντας λογοτεχνικά στους Νάιτ και Κέινς «οι κίνδυνοι μπορούν να αποτιμηθούν, ενώ το αβέβαιο όχι». Από την άποψη αυτή, ο λόγος του είναι δραστικός και σε κρατάει ξάγρυπνο από την ανησυχία και από την ακρίβεια της περιγραφής μιας παραφροσύνης- παράκρουσης ακατανόητης όσο και αυτοκαταστροφικής. Το χάλι στο οποίο έχουμε οδηγήσει τα πράγματα με την υπερθέρμανση, δεν αρκεί: πέφτουν και «τακτικά» πυρηνικά περιορισμένης (!) εμβέλειας. Κι ακόμα καλύτερα: ενώ, σύμφωνα με τους P.Servigne και R. Stevens η κατάρρευση βιώνεται ως καταστροφή, αναδρομικά χαρακτηρίζεται κοινότοπη.

Ο συγγραφέας τοποθετεί τους ήρωές του σε δυο τόσο διαφορετικές εποχές. Η εποχή πριν την κατάρρευση είναι όπως την ξέρουμε: εποχή κατανάλωσης, ευζωίας ( για όσους μπορούν να πληρώσουν γι’ αυτή), με αρρώστιες και απολαύσεις, με έρωτες και απιστίες και με τους λίγους ξάγρυπνους που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Η μετά την κατάρρευση εποχή έχει τα δικά  της. Έτσι, οι άνθρωποι, όσοι επιβιώνουν, προσαρμόζονται και παλεύουν να οικοδομήσουν μια ζωή σε νέες συνθήκες, με άπειρες ελλείψεις, με νέα δεδομένα και φυσικά πολλούς νέους κινδύνους. Και χωρίς σοκολάτες. Αλλά βέβαια κι αυτοί ερωτεύονται, απιστούν και οι φιλόλογοι ερευνητές καταλαμβάνονται από την φιλολογική αρρώστια. Ο συγγραφέας, υμνώντας αυτήν την προσαρμοστικότητα του είδους, νομίζω, κάνει  κέντρο της ιστορίας του μια φιλολογική αναζήτηση, βαθιά κατανοητή κυρίως από τυμβωρύχους φιλολόγους, των οποίων η εμμονή στην διάρκεια των αιώνων έφερε στην επιφάνεια χαμένα κείμενα.

Το μυθιστόρημα θυμίζει την «Εμμονή» της Α.Σ. Μπάιατ ως προς την αναζήτηση ενός γραπτού κειμένου και των ιχνών ανθρώπων που έζησαν παλιά και που φρόντισαν να κρύψουν επιμελώς, αλλά  όχι απολύτως επιμελώς, τα ίχνη τους. Ο Τομ Μέτκλαφ με την γυναίκα του Ρόουζ Τσερτς, σαν άλλοι Πάρσιφαλ, αναλαμβάνουν, υπό καθεστώς εμμονής και αυτοί, να βρουν το απολεσθέν Γκράαλ/ποίημα, ρισκάροντας πολλά. Ο Μακ Γιούαν προσεγγίζει τους χαρακτήρες του, που τους πλάθει με διεισδυτική ολοκλήρωση, τρυφερά, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις με την οργή αυτού που μπορεί να δει την βλακεία των ανθρώπων και την τυφλότητά τους να συμβάλλει στην καταστροφή. Καταγράφει την ανάγκη των ανθρώπων να προβάλουν στο μέλλον την δική τους αλήθεια, καταγεγραμμένη σε χαρτί, ακόμα κι αν γι’ αυτούς τους ίδιους η οποιαδήποτε μελλοντική αποκάλυψή της δεν θα επιδράσει στην ζωή τους. Αλλά και τη δίψα των άλλων να γνωρίσουν τους προγόνους και ν ’ανακαλύψουν  τα έργα τους. Το χιούμορ του, επίσης, σπάει κόκαλα, ειδικά όταν η αναγκαστική επιμειξία των κατάλευκων Βρετανών με τους μελαμψούς «άλλους» οδηγεί στο μελένιο χρώμα των υποδεέστερων Νότιων, χρώμα που πάλευαν να αποκτήσουν εκτεθειμένοι ώρες ατελείωτες στον καυτό μεσογειακό ή  τροπικό ήλιο.

Οι P.Servigne και R. Stevens μας λένε ότι αυτό που μετράει σε εποχές αιχμής, όταν οι κίνδυνοι μπορούν να αποτιμηθούν, αλλά το αβέβαιο είναι παρόν, είναι η διαίσθηση. Ο Ίαν Μακ Γιούαν, αυτός ο γερόλυκος της λογοτεχνίας, αφήνει την διαίσθησή του να κεντήσει ένα σπουδαίο έργο και να μας τραβήξει από την παράκρουση αυτήν στην οποία βρισκόμαστε.

Το άρθρο Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Της Ντίνας Παπούδα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η αφήγηση της Κωνσταντίνας είναι συναρπαστική, γιατί σκιαγραφεί την πραγματικότητα που διαμορφώνουν οι μεγάλες εταιρείες, ο μετασχηματισμός των τουριστικών υπηρεσιών από τις νέες τεχνολογίες, τις πλατφόρμες μέσα από τις οποίες κλείνουμε διακοπές και άλλα τέτοια, αλλά δεν μένει εκεί. Μας παίρνει μαζί της σε ιστορίες με πολύ συγκεκριμένα ταξικά χαρακτηριστικά, στα τεχνάσματα που σκαρφίζεται καμιά για να αλλάξει πόστο ή να ξεφύγει από τον τουρίστα, για να τη γλιτώσει από το κουβάλημα ή να καταφέρει τους υδραυλικούς να της ξεβουλώσουν τη ντουζιέρα στο μπάνιο.

Είναι ένα βιβλίο που συνομιλεί με τα «Αυτόματα»*, τα διηγήματα του Κώστα Περούλη, όπου εκεί η ίδια η επαναληπτικότητα, η συνέχεια, η εντατικότητα της εργασίας προσφέρουν, αν όχι ένα σημείο φυγής, σίγουρα μία κατανόηση της πραγματικότητας του εργαζόμενου μέσα σε αυτήν. Με τη διαφορά ότι στη “ΣΕΖΟΝ”, η ίδια η σεζόν αποτελεί κυριολεκτικά φυγή από την καθημερινότητα και την επαναληπτικότητα που είχε διαμορφωθεί πριν από αυτήν. Και τη δημιουργία μιας άλλης, μιας συνέχειας μέσα στη ρωγμή της ασυνέχειας από την κανονική ζωή που υπήρχε πριν και θα υπάρξει και μετά από αυτήν.

Στη μικρού μήκους ταινία «Prayer»**, στην πρώτη σκηνή, ο κεντρικός ήρωας, ο Abdul, καθισμένος στο πάτωμα ενός άδειου διαδρόμου παρακολουθεί από ένα κινητό τηλέφωνο μέσω whats app-κλήσης τη γέννηση του παιδιού του. Τον ακολουθούμε να προσπαθεί να συνεχίσει να ανταποκρίνεται στα καθήκοντα της δουλειάς του εκείνο το βράδυ, να μαζεύει άδεια ποτήρια και συγχρόνως να προσευχηθεί για το γιο του – μια ισορροπία που δεν είναι εύκολο να κρατηθεί. Οι λέξεις της Κωνσταντίνας Τσουκαλά- Σταθάκη στο βιβλίο της, μας αφηγούνται πολλές τέτοιες ιστορίες, γύρω από τη μετακίνηση, τη δουλειά, τις κοινωνικές σχέσεις.

Η Κωνσταντίνα καταφέρνει να μας λύσει απορίες που δεν ξέραμε ότι είχαμε, και συγχρόνως να ξεφύγει από απλοϊκές αναλογίες και ομαδοποιήσεις. Μας δίνει μία οπτική των ανισοτήτων ή έστω των διαφοροποιήσεων που υπάρχουν ακόμα και μέσα στο ίδιο μικρό μπαρ, του ίδιου μικρού χωριού, χωρίς όμως να χάσει το ενδιαφέρον μας μέχρι την τελευταία σελίδα.

Πριν από κάποια χρόνια, πριν από μια κανονισμένη απογευματινή έξοδο με φίλες και μιλώντας με κάποια από αυτές στο τηλέφωνο για τις τελευταίες λεπτομέρειες της συνάντησης μας ρώτησα: «Η Κωνσταντίνα; Θα έρθει;» Η απάντηση ήρθε εκνευρισμένα από την άλλη μεριά του ακουστικού: «τι ρωτάς, Μάιο μήνα;» Από τότε, παρότι η Κωνσταντίνα άλλαξε δουλειά, το τι κάνει συνδέεται όντως με το ποιο μήνα τίθεται η ερώτηση.

Το βιβλίο μας αφήνει με την αίσθηση ότι ο επισιτισμός και ο τουρισμός, διαμορφώνονται και διαμορφώνουν εκ νέου το χρόνο. Υπερβαίνουν τις συμβατικές οριοθετήσεις που ισχύουν για τις υπόλοιπες και τους υπόλοιπους και φτιάχνουν μία νέα συνθήκη για εκείνους και εκείνες/α που δουλεύουν στον κλάδο, για τις ζωές και τις κοινωνικές σχέσεις τους. Καταφέρνει την ίδια στιγμή να μας πείσει ότι αυτή τη συνθήκη, τη διαπραγματεύονται και την αναδιαμορφώνουν και οι ίδιοι άνθρωποι που δουλεύουν σ΄αυτήν, ότι το τι είναι ο επισιτισμός και ο τουρισμός έχει να κάνει και με αυτούς: με τα παιδιά που δουλεύουν σεζόν. Και πολλά περισσότερα.  Αξίζει να διαβαστεί.

—-

*Τα Αυτόματα, του Περούλη Κώστα, κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αντίποδες.

**PRAYER, σκηνοθεσία Sofia Geweiler (14’).Προβλήθηκε το Σάββατο 4 Ιουλίου στο πλαίσιο του 27ου Αντιρατσιστικού Φεστιβάλ Αθήνας.

Το άρθρο Για τη Σεζόν εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το πρόβλημα του νερού παραμένει ανοιχτό

Τίτος Πατρίκιος

Το νερό φαίνεται να διατηρεί μια σταθερή σχέση με τη  ελληνική αριστερή ποίηση. 28 χρόνια πριν από τον Πατρίκιο, το 1953, ο Μιχάλης Κατσαρός διατύπωνε έναν πολύ διασημότερο στίχο.

Μην αμελήσετε /πάρτε μαζί μας νερό. Το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία.

Αυτός ειδικά ο στίχος έχει απαγγελθεί κι έχει ερμηνευθεί πολλές φορές μέχρι σήμερα.

Ό,τι έχει σημασία, όμως, για μένα σήμερα είναι πως συνιστά μια διαχρονική απάντηση στο τόσο ταλαιπωρημένο ζήτημα των «ριζών» και της παράδοσης. Το νερό –και το φως– έχουν μείζονα σημασία. Ιδίως για το μέλλον.

Το ζήτημα, λοιπόν, των «ριζών» μας, της όμορφής μας «παράδοσης», της λαϊκής «ψυχής», πολύ απασχόλησε την περίοδο της πολιτισμικής μετάβασης, που αποτέλεσε η μεταπολίτευση, σύμφωνα με τον Καραβίδα. Μεγαλειώδεις (sic) ήταν οι μάχες που δόθηκαν τότε. Κατεξοχήν, μάλιστα, στο εσωτερικό της Αριστεράς. Για την οποία, ως γνωστόν, το ζήτημα της «λαϊκότητας» βρισκόταν στην καρδιά της ιδεολογικής της πολιτικής, από τον πόλεμο κι έπειτα – πράγμα που δεν συνέβαινε στις πρώτες δεκαετίες του ΚΚΕ, όταν ο διεθνισμός ήταν τόσο αδιαπραγμάτευτος, που η «αντιπατριωτική» τοποθέτηση αποτελούσε τιμή. Μια τιμή πολύ ακριβά πληρωμένη.

Ας ακούσουμε τον Μοσκώφ: «Ο “λαϊκός πολιτισμός” είναι έτσι ο εθνικός μας πολιτισμός που αντιμάχεται την υποτέλεια…» (σελ. 312). Δεν είναι τυχαίο πως, πολύ γρήγορα, μια τέτοια προσέγγιση της παράδοσης εξέβαλε στη νέο-ορθοδοξία. Πράγμα που δικαιολογεί, απολύτως, την επιλογή του συγγραφέα να συμπεριλάβει στη διαμάχη και τον, γνωστό και μη εξαιρετέο, Χρήστο Γιανναρά. Ο οποίος, ήδη στην ώρα του, θα διερωτηθεί τι συνέβη και το ανυπέρβλητο (sic) λαϊκό ήθος των ελληνικών κοινοτήτων μεταβλήθηκε σε μουσειακό είδος και αντικείμενο.

«Τι συνέβη και το λαϊκό αισθητήριο ταυτίστηκε με το νάυλον τραπεζομάντηλο και τα πλαστικά λουλούδια, τα εργολαβίστικα τσιμεντοκιβούρια με τις fer forger τζαμόθυρες -πώς έγινε και το λαϊκό ήθος ενσαρκώθηκε στον πνευματικό ευνουχισμό του ποδοσφαιρόφιλου και στην ακατάσχετη επιθεωρησιακή σαχλαμάρα;» (σελ. 318). Τι συνέβη; Να, τι συνέβη: «Αυτά όλα τα τίναξαν στον αέρα οι Κοραήδες, [οι φωταδιστές]».

Βέβαια, το γεγονός πως πολλά από τα αναφερόμενα ως δείκτες παρακμής του «ελληνισμού», της λαϊκής ψυχής και δημιουργίας ήταν κιτς και άθλια, σε τίποτε δεν κάνει τα προηγούμενα καλύτερα. Θα πρόσθετα δε πως το ευτελές νάυλον ήταν και φτηνότερο, ώστε να δώσει στους φτωχούς ανθρώπους, την, εξίσου «ευτελή», δυνατότητα να βγουν από τη μαύρη φτώχεια, έστω «πλαστικοποιούμενοι».

Ευτυχώς υπήρξε και η άλλη πλευρά, μειοψηφική προφανώς, αλλά «αντεθνικώς» αντιστασιακή, τόσο ώστε να σώζει την πιθανότητα επιβίωσης μιας αριστερής διεθνιστικής  στάσης. Που είναι, όπως το έθετε ο Αλέξης Πολίτης τότε, «ο πόνος και το γέλιο, η ελπίδα όλων των συντρόφων μας και όλων όσοι θέλησαν κάποια στιγμή να αντισταθούν στη παράδοση και να φτιάξουν καινούργια κοινωνία -είτε αυτοί λέγονται Διονύσιος Σολωμός είτε Ερρίκος Ίψεν είτε Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι είτε Μπολιβάρ…» (σελ. 388).

Γιατί, σε ό,τι αφορά αυτήν την επιθυμία για το λαϊκό,

«[α]ς το πούμε ξεκάθαρα. Είμαστε αντίθετοι με τη διάχυτη ψευτοαριστερή διανόηση που βλέπει μονάχα “απλότητα και ομορφιά” στον παραδοσιακό οικισμό, κι όχι στενότητα χώρου, έλλειψη κάθε βολής, τα ζώα πλάι με τους ανθρώπους· που στο ερωτικό δημοτικό τραγούδι βλέπει μόνο αγνότητα ή γνησιότητα, χωρίς να προσέχει πως είναι η άλλη μορφή μιας κοινωνίας όπου ο αδελφός σφάζει την αδελφή όταν «τον» έχει ατιμάσει· που θέλει τον Καραγκιόζη ήρωα και κοινωνικό πρότυπο και όχι, όπως όλος ο λαός, καρπαζοεισπράκτορα κακομοίρη· που θαυμάζει τα λαϊκά υφαντά και ξεχνάει πόσες νύχτες έμεινε ξάγρυπνη η υφάντρα· που προβάλλει τη νοστιμιά του παραδοσιακού φαγητού και δεν νοιάζεται για την πείνα που συνόδευε την παραδοσιακή κοινωνία» (σελ. 388).

Η καίρια αυτή συζήτηση, εκεί γύρω στο ’80, έδειξε, ήδη από την αρχή, τους δρόμους χωρίς διέξοδο τους οποίους έπαιρνε ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής Αριστεράς, που την έκανε «πατριωτική», στη συνέχεια τουρκοφαγική και, στο τέλος, κενή κάθε μετασχηματιστικού περιεχομένου. Όταν το αγλαό -λαϊκό, πάντα- παρελθόν είναι το μέλλον, το μέλλον είναι αυτό που ζούμε. Δεν οφείλεται μόνο σε αυτό, αλλά σίγουρα και σε αυτό.  Όπως το έθετε ο Χομπσμπάουμ, η παράδοση δεν αφορά ποτέ το παρελθόν· πάντοτε το παρόν αφορά -κι έτσι το μέλλον.

Με τον ίδιο τρόπο, η λαολατρεία σπανίως καταλήγει προς όφελος του υπάρχοντος λαού. Άλλωστε, ο λαϊκισμός έρχεται πάντοτε από επάνω, ποτέ δεν «παράγεται» από τον λαό.

Τα αποτυπώματα του ’80 ακολουθήθηκαν από αυτά του ’90. Όταν αριστεροί έδιναν τη μάχη «για το όνομα», που «είναι η ψυχή μας». Για να φτάσουμε να αντιλαμβανόμαστε τα Μνημόνια ως «ανθελληνικό» και όχι ως το προφανώς ταξικό εργαλείο μεταφοράς της κρίσης σε βάρος της εργατικής τάξης, προς όφελος των αφεντικών, «δικών» μας και «ξένων».

Ο Καραβίδας θα διηγηθεί, μεταξύ άλλων, την ιστορία των διαμαχών της μεταπολιτευτικής πολιτιστικής μετάβασης, αναλύοντας τις εξελίξεις στον χώρο των αριστερών περιοδικών, του Πολίτη, του Αντί, του Σχολιαστή, της λογοτεχνικής –και πολύ πολιτικής– κριτικής, κομβικών φυσιογνωμιών της αριστερής διανόησης, όπως του Αναγνωστάκη και του Ραυτόπουλου. Και όπως ήδη ανέφερα, στις περιοχές της παράδοσης και της επινόησής της, του λαϊκού και της λαϊκότητας, του πολιτισμικού λαϊκισμού – ο οποίος, στο πλαίσιο της Αριστεράς εμφανίστηκε συχνά ως «τρυφερός λαϊκισμός»· και του πατριωτισμού, βεβαίως, και του σύστοιχου, όσο κι αν φαίνεται περίεργο, ευρωπαϊσμού μας.

Το βιβλίο θα μας φέρει σε επαφή με τα θεμελιώδη ζητήματα των σχέσεων δημόσιου και ιδιωτικού και την καθοριστική για όσα ακολούθησαν αδυναμία της Αριστεράς να κατανοήσει την ανελέητη πορεία προς την επικράτηση του καπιταλιστικού –ατομικιστικού, καταναλωτικού– φαντασιακού και να απαντήσει σε αυτήν· μπροστά σε αυτήν τη δυσκολία προτίμησε την καταγγελία και την απόσυρση.

Ο Καραβίδας θα επισημάνει πόσο γρήγορα ο δημόσιος διανοούμενος μεταβλήθηκε σε πανεπιστημιακό επαγγελματία, για να καταλήξει «ιδιωτικοποιημένος» ο ίδιος – ως προς τις επιδιώξεις, τα κίνητρα και τις μέριμνες. Η αλλαγή της δομής της δημοσιότητας περιλάμβανε και αυτό. Ο Ελεφάντης γρήγορα κατάλαβε πως ο Πολίτης, από ένα σημείο κι έπειτα, αντικειμενικά συνεισέφερε σε πανεπιστημιακές καριέρες – μεγάλη ειρωνεία για κάποιον που είχε τόσο φανερά απορρίψει μια τέτοια επιλογή. Το πρόβλημα, προφανώς, δεν είναι πως υπάρχουν αριστεροί πανεπιστημιακοί διανοούμενοι· το πρόβλημα, μεγάλο για μια ριζοσπαστική Αριστερά, είναι όταν το σύνολο σχεδόν των διανοουμένων της δεν είναι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, οργανικοί, αλλά εξαρτημένοι από τον δημόσιο προϋπολογισμό.

Ο Καραβίδας δίνει το βάρος που αξίζει στην δεκαετία του ’80. Όπως επισημαίνει, [η] δεκαετία του ’80 έχει αναγνωριστεί από την κοινωνική και πολιτισμική έρευνα ως η πιο κομβική χρονοσήμανση για τις μεταβάσεις της Μεταπολίτευσης. Ο «μακρύς χειμώνας», που ξεκίνησε τότε, μαζί με την επέλευση του νεοφιλελευθερισμού έφερε την εξάντληση και υποχώρηση των ιδεών, που μέχρι τότε καθόριζαν, σε σημαντικό βαθμό, τον ορίζοντα των προσδοκιών. Γιατί, λίγα χρόνια πριν, όπως έχει γράψει ο Ολύμπιος Δαφέρμος, «είμασταν γεμάτοι νοήματα».

Από τις σελίδες του συναρπαστικού βιβλίου περνούν εκατοντάδες σημαντικά και ξεχασμένα ονόματα. Που έδωσαν τις μάχες.

Αν ήταν μάχες για πράγματα που χάθηκαν για πάντα, μένει να φανεί – ίσως στη μακρά διάρκεια. Άλλωστε, κατά τον Αλτουσέρ, σε ό,τι αφορά τις επιδιώξεις της Αριστεράς, πάντοτε πρόκειται για ιστορία τελειωμένη, για ιστορία χωρίς τελειωμό.

Το άρθρο Μάχες για πράγματα που, ίσως, χάθηκαν για πάντα. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Είναι σπουδαία η συμβολή του βιβλίου της Αρχοντούλας Διαβάτη στην καταγραφή της προσωπικής μαρτυρίας που ενώνει το προσωπικό με το συλλογικό, με τη νεότερη ιστορία μας και μάλιστα με την πιο σκοτεινή περίοδό της, τη δικτατορία. Αναδεικνύει  τους ανθρώπους που αντιστάθηκαν με λόγο και έργο στη βαρβαρότητά της, θέτοντας τη ζωή τους σε κίνδυνο. Στην περίπτωσή μας, με τον βίο μιας γυναίκας που δεν έσκυψε ποτέ το κεφάλι της στους τυράννους, που αγωνίστηκε, παρά την αναπηρία της, με σθένος ανυπέρβλητο στη βία της εξουσίας τους. Η Ασπασία Καρρά είναι παράδειγμα αφοσίωσης στα ιδανικά και υπόδειγμα βίου ανυπότακτου.

Αξίζουν ευχαριστίες στη συγγραφέα, γιατί ανέλαβε να καταθέσει την διαδρομή της, τις σκέψεις της, όντας εν ζωή και όχι, ως είθισται, μετά θάνατον. Την κατέστησε «κτήμα ες αεί»  για τις επόμενες γενιές και τους ιστορικούς του μέλλοντος. Πολύ σημαντική πρωτοτυπία η κατάθεση της δικής της μνήμης, με τη μορφή των παρενθέσεων, ως ιντερμέδια στην κύρια αφήγηση, που όμως δεν μας ξεστρατίζουν από την ουσία της μαρτυρίας, αλλά συνδιαλέγονται μαζί της, ποιητικά μάλιστα, φωτίζοντας την ιστορία. Πολύ δε περισσότερο, αποτελεί τιμή το βιβλίο στις γυναίκες που επί αιώνες αγωνίστηκαν για ελευθερία και χάθηκαν στην ανωνυμία.

Οφείλουμε να πούμε πως πρώτη η Αριστερά έδωσε ισότιμη θέση στις γυναίκες που εντάχθηκαν στις γραμμές της. Η λέξη «συναγωνίστρια» πρωτολέχθηκε από τους αντιστασιακούς του ΕΛΑΣ και καθιερώθηκε στον Εμφύλιο, στον Δημοκρατικό Στρατό, για τις αντάρτισσες. Μια συναγωνίστρια στην αντιδικτατορική αντίσταση ήταν και είναι η Ασπασία Καρρά, η φιλόλογος από το Λιβάδι Ελασσόνας. Η γυναίκα με την αναπηρία σε πόδι και χέρι, λόγω της πολυομυελίτιδας που τη χτύπησε στην παιδική ηλικία αλλά δεν την εμπόδισε να μπει στον αγώνα. Όταν πριν από χρόνια γνώρισα αντιστασιακούς του αντιδικτατορικού αγώνα, άκουσα από αυτούς για πρώτη φορά το όνομα της Ασπασίας, προπάντων από τον αγαπητό φίλο και σύντροφό της στους αγώνες, δικηγόρο, Αλέκο Γρίμπα.

Η Ασπασία ήταν ήδη ένας θρύλος στην πόλη μας. Ευτύχησα να τη γνωρίσω στο σπίτι της, χάρη στον συνάδελφό μου και φίλο αδελφικό, Κώστα Κουτρουμπάκη, που την επισκέπτεται συχνά. Η συγκίνησή μου απερίγραπτη. Είδα στον καναπέ της μια γυναίκα που τα μάτια της, παρά την προχωρημένη ηλικία, άστραφταν τη νεότητα. Με απίστευτη διαύγεια μού αφηγήθηκε τα παιδικά της χρόνια στο χωριό, την ιστορία του εργάτη πατέρα της,  μετανάστη αρχικά στις ΗΠΑ, όπου προσχώρησε στον συνδικαλισμό και ενστερνίστηκε τις κομμουνιστικές ιδέες, την εξορία του στα χρόνια του Μεταξά. Αφηγήθηκε τα δικά της νεανικά χρόνια, τη φτώχειας, τις σπουδές, την ένταξή της στον αντιδικτατορικό αγώνα, τα φριχτά βασανιστήρια που υπέστη και τη φυλακή. Την άρνησή της να υπογράψει δήλωση μετανοίας, ώστε να διοριστεί στο δημόσιο, την απογοήτευσή της από την εξέλιξη της ανανεωτικής αριστεράς, την απόσυρσή της από το κόμμα, την τωρινή ζωή της.

Κι όλα αυτά, χωρίς ίχνος έπαρσης, χωρίς ναρκισσισμό, χωρίς κομπασμό για όσα είχε προσφέρει στο κίνημα και στην κοινωνία. Κυρίως εξιστορούσε όσα είχε περάσει, με εμφανή τα σημάδια στο ταλαιπωρημένο σώμα της. Τα αόρατα σημάδια της ψυχής ποτέ δεν τα έβγαλε στην αγορά η Ασπασία, ποτέ δεν τα εκποίησε, επιζητώντας ανταλλάγματα, εξουσία, θέσεις.

Αυτές είναι οι αρετές της  που την ξεχωρίζουν, όπως και άλλους συναγωνιστές της. Δεν εξαγόρασαν ποτέ την ιστορία τους κι ευτυχώς κάποιοι από αυτούς την κατέγραψαν με σεμνότητα και με χιούμορ που μας εκπλήσσει. Με την ίδια σεμνότητα και νηφαλιότητα ξεδίπλωσε και η Ασπασία το κουβάρι της ζωής της, από τα παιδικά χρόνια μιας πολυμελούς , φτωχής οικογένειας στο ορεινό βλαχοχώρι, γονείς που δεν την έκρυψαν στο σπίτι λόγω αναπηρίας, συνήθης τακτική εκείνα τα χρόνια, αλλά αντίθετα της έδωσαν την ευκαιρία να κοινωνικοποιηθεί και να μορφωθεί. Κυρίαρχη μορφή ο πατέρας,  την μυεί στην ιδεολογία του, εμφυτεύει την ταξική συνείδηση και την εκπαιδεύει στις βασικές αρχές επιβίωσης μέσα στις φυλακές ή την εξορία, όπου κρατούνταν οι κομμουνιστές και οι δημοκράτες. «Θα σε δέρνουν, αλλά εσύ να  φωνάζεις εκεί που δεν πονάς, και το αντίστροφο, δεν μου είπε, κάτσε στην άκρη» Αδιανόητη για άλλους γονείς και προπάντων τους σημερινούς, η συμβουλή του. «Μη μπλέξεις», ακούγαμε εμείς από τους δικούς μας, «θα σε λιώσουν, θα καταστρέψεις τη ζωή σου»

Άνθρωποι άλλης πάστας, άλλης κοπής, άλλης αντοχής, ταγμένοι στο όραμά τους, «μη κινούντες από το χρέος» όπως έγραψε κι ο ποιητής, έτοιμοι να θυσιαστούν για την ιδέα της δίκαιης κοινωνίας, της ισότητας, της μοιρασιάς. Γνώριζαν τι τους περίμενε, το είχαν δοκιμάσει στο πετσί τους. Μια ζωή στην παρανομία και στους διωγμούς, στα βασανιστήρια, τις δολοφονίες, τις εκτελέσεις. Έτσι βάδισαν όρθιοι οι 200 της Καισαριανής, αψηφώντας αγέρωχοι τον θάνατο.

Απ’ αυτή τη μαγιά πλάστηκε και η Ασπασία. Μοδιστρούλα, κεντήτρια για να επιβιώσει με τα αδέρφια της στη Θεσσαλονίκη, αλλά και μαθήτρια και φοιτήτρια επιμελής, με λατρεία στη γνώση που απελευθερώνει το νου. Αν την επισκεφθείτε στο σπίτι της, θα δείτε τη συντροφιά της, τις στοίβες των βιβλίων που κυριολεκτικά ρουφάει μέχρι τώρα που μιλάμε. Αργότερα ως δασκάλα θα αρνηθεί να υπογράψει την επαίσχυντη δήλωση μετανοίας για να διοριστεί, και θα ακολουθήσει το παιδαγωγικό της έργο έξω από το δημόσιο  σχολείο. Αναρίθμητοι μαθητές της θα επιστρέφουν για να της πιάσουν το χέρι,  να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους για τον ορίζοντα που τους άνοιξε.

Ευγνώμων  και η ίδια  και ακριβοδίκαιη στους δασκάλους της, τα κατέγραψε η Αρχοντούλα Διαβάτη, τον γυμνασιάρχη που την πήρε με δικά του έξοδα στην πολυήμερη εκδρομή των τελειοφοίτων, πάντα υπήρχαν τέτοιοι παιδαγωγοί, στους δημοκράτες  πανεπιστημιακούς δασκάλους της Φιλοσοφικής του ΑΠθ,  Θ.Κακριδή, Καψωμένο, Ανδριώτη, Βακαλόπουλο και Θεοδωρίδη. Εστία του δημοτικισμού και των δημοκρατικών φρονημάτων τότε η σχολή, έπλασε σπουδαίους φιλολόγους. Ο Θεοδωρίδης, ο καθηγητής Φιλοσοφίας, την οδήγησε στη σκέψη του Επίκουρου. Έκτοτε ο λόγος του Επίκουρου θα γίνει ο δικός της εσωτερικός κήπος, αυτός που θα ανθίζει, διαλύοντας τον φόβο και δοξάζοντας τη ζωή. Θα τον καλλιεργήσει συστηματικά η Ασπασία, κόντρα στην εξουσία και τη λατρεία της, ενάντια στη βία, τον εγκλεισμό του σώματος, τη μαζοποίηση, τις άνωθεν οδηγίες, την άκριτη υποταγή,  τη μοναξιά. Κάτω από τέτοιο εύφορο υπόστρωμα ήταν αδύνατον να μείνει στο κόμμα που την απογοήτευσε με τις επιλογές της ηγεσίας του.

Η άρνηση να προτείνουν τον Μανόλη Αναγνωστάκη στη δημαρχία της Θεσσαλονίκης υπήρξε καταλύτης στην εθελούσια έξοδό της από το ΚΚΕ Εσ, μετεξέλιξη της ΕΔΑ, όπως και η απροθυμία τους να υποβάλουν μηνύσεις ονομαστικές στους βασανιστές, κάτι στο οποίο προχώρησε μόνη της. Ωστόσο κατέβηκε στις αυτοδιοικητικές εκλογές και συγκέντρωσε ψήφους και από τη δεξιά για δεύτερη τετραετία, προκαλώντας μεγάλη απορία στους πολιτικούς της αντιπάλους.

Αλλά αυτή ήταν η Ασπασία Καρρά, και το ήθος και η ευθυκρισία της φαίνεται στην αντικειμενική κρίση για τον Μιχάλη Παπαδόπουλο που επέλεξε ως υποψήφιο δήμαρχο το κόμμα της, καθώς επίσης και στην αναφορά της  στους χωροφύλακες που την προστάτευσαν και σεβάστηκαν την αναπηρία της, βοηθώντας τα βήματά της.

«Όποιος κουβαλάει μίσος, είναι δυστυχισμένος, δεν σκέφτεται τον εαυτό του, σκέφτεται τον άλλο και πώς θα του κάνει κακό. Εσύ νέος άνθρωπος , μην κρατάς μίσος. Έχεις χρέος ν΄ αγαπάς τον αδικημένο» Δεν μισώ τους βασανιστές μου, είπε, ζήτησε όμως την θεσμική καταδίκη τους, για να μην επαναληφθούν τα εγκλήματα. Ζήτησε δικαίωση και δεν τη βρήκε ούτε από τους συντρόφους της.

«Στο τέλος μένει μόνο η αγάπη, μόνο αυτή που μοιράζεται» λέει και μας παραπέμπει στην μεγάλη μορφή της γαλλικής και οικουμενικής διανόησης, τη φιλόσοφο, αντιστασιακή στη γερμανική Κατοχή, Σιμόν Βέιλ, που δυστυχώς έφυγε νωρίς. Έμειναν όμως τα γραπτά της για να επικαιροποιούν διαρκώς την απέχθειά της προς κάθε μορφή εξουσίας που απανθρωπίζει το άτομο και του στερεί την προσωπική του ταυτότητα. Με την ίδια ηθική ενώνεται η σκέψη και ο αντιεξουσιαστικός λόγος της Βέιλ με αυτόν της Ασπασίας « Τώρα είμαι η Ασπασία και πιστεύω μόνο στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου»

Κλείνοντας αυτή την παρουσίαση, οφείλω να την ευχαριστήσω για την άφατη συγκίνηση που μου χάρισε με την αναφορά της στο «Γλυφό νερό», τη δική μου συλλογή διηγημάτων και στο ομότιτλο διήγημα, που ενώνει σαν γέφυρα την παιδαγωγική μας εμπειρία, με ακέραιο, ηθικό υποστύλωμα  τον σεβασμό και την αγάπη στον γλωσσικό κώδικα κάθε παιδιού.

Τέλος, επειδή διαβάζει τον Νοτιοκορεάτη φιλόσοφο Μπιουνγκ Τσουλ Χαν, της αφιερώνω αυτό το κομμάτι από το πρόσφατα μεταφρασμένο βιβλίο του με τον τίτλο «Το πνεύμα της ελπίδας κατά της κοινωνίας του φόβου» όπου μεταφέρει τα λόγια του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ

«Με αυτήν την πίστη, θα είμαστε σε θέση να τραβήξουμε έξω από το βουνό της απελπισίας ένα λιθάρι ελπίδας. Με αυτήν την πίστη θα είμαστε σε θέση να μετατρέψουμε την στριγκή παραφωνία της χώρας μας σε μια όμορφη συμφωνία της αδελφοσύνης. Με αυτήν την πίστη θα είμαστε σε θέση να εργαστούμε μαζί, να προσευχηθούμε μαζί, να αγωνιστούμε μαζί, να πάμε μαζί στη φυλακή, να διεκδικήσουμε μαζί της την ελευθερία και να ξέρουμε ότι κάποια μέρα θα είμαστε ελεύθεροι»

*Το κείμενο διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου, στη φετινή Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης.

Το άρθρο Ασπασία Καρρά-Μια γυναίκα του καναπέ. Της Αθηνάς Παπανικολάου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Οι συχνές και πάντα ποιοτικές συμβολές του Γιάννη Κτενά στην επιστημονική συζήτηση και εν γένει στο δημόσιο διάλογο έχουν ένα αξιέπαινο και αξιοζήλευτο γνώρισμα. Τα δοκίμιά του συνδέουν άρρηκτα το κοινωνικοπολιτικά επίκαιρο με το φιλοσοφικά διαχρονικό, εμπλουτίζοντας το στέρεο ακαδημαϊκό υπόβαθρο με την εύστοχη αξιοποίηση παραδειγμάτων από την απτή πραγματικότητα, όπως αυτή σχολιάζεται από τους δημόσιους διανοούμενους, αλλά και πιο αδιαμεσολάβητα («χοντροκομμένα») στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα.

Στο πιο πρόσφατο βιβλίο του, «Η επιστημολογική στροφή στην πολιτική», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εκκρεμές, ο συγγραφέας στρέφει το βλέμμα του στην ολοένα και πιο εμφανή διεξαγωγή του πολιτικού παιγνίου (ακριβέστερα, των πολιτικών διαξιφισμών) με όρους επιστημολογίας, δηλαδή με τη μορφή «μαχών», όπου τα σχετικά «στρατόπεδα» συγκροτούνται και παρατάσσονται γύρω και πίσω από την έννοια της αλήθειας. Με τα λόγια του ίδιου: «Η γνώση σήμερα γίνεται κεντρικό σκέλος της πολιτικής σύγκρουσης, μιας σύγκρουσης που αφορά όλο και περισσότερο…» (σελ. 223).

Ο Γ. Κτενάς παραθέτει, από κοινωνιολογική, φιλοσοφική και πρακτική πολιτική σκοπιά, τρία χαρακτηριστικά φαινόμενα-ολοένα και πιο ευδιάκριτες τάσεις που επιβεβαιώνουν εμπειρικά την παραπάνω κεντρική του ιδέα και οξύνουν τη δυσπιστία της κοινωνίας απέναντι στην εξουσία. Με τα δικά του λόγια, και τα τρία υπό διεξοδική ανάλυση φαινόμενα «εγγράφονται στον αστερισμό της μετα-επιχειρηματολογίας. Α) Το whataboutism θέτει ένα ερώτημα όχι επί του βασικού επιχειρήματος, αλλά για το αν η έλλειψη συνέπειας εκ μέρους του εκφραστή του γεννά ζήτημα εγκυρότητας. Β) Η απόπειρα γενεαλογικής υπονόμευσης εξ ορισμού εξετάζει την αναξιόπιστη προέλευση μιας ιδέας ή θέσης ως κριτηρίου δεύτερου βαθμού για την απόρριψη της. Γ)  Η κατασκευασιοκρατία υπογραμμίζει ότι οι αποδεκτές επιστημονικές θεωρήσεις, οσοδήποτε συνεκτικές ή αποδεκτές, σταθεροποιούνται αν μη τι άλλο και για λόγους που δεν έχουν να κάνουν με το αντικείμενο της γνώσης ως τέτοιο, αλλά με κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές και εξουσιαστικές λειτουργίες» (σελ. 59).

Εντοπίζοντας καίρια μια αναλυτική σύγχυση ανάμεσα στις προϋποθέσεις και στο περιεχόμενο της γνώσης, ο συγγραφέας θέτει επί τάπητος ένα κρίσιμο (μάλλον ρητορικό) ερώτημα σχετικά με το αντικείμενο της εντεινόμενης δυσπιστίας. Πρόκειται για μια καθόλα θεμιτή, εύλογη και αναγκαία αμφισβήτηση της ad hoc επιστημονικής γνώσης, η οποία παράγεται στα δεδομένα της ύστερης νεωτερικότητας, δηλαδή εντός του νεοφιλελεύθερου, νεοσυντηρητικού, μεταδημοκρατικού καπιταλισμού; Ή μήπως πρόκειται για μια μηδενιστική, a priori απόρριψη της δυνατότητας παραγωγής έγκυρης, τεκμηριωμένης γνώσης βασισμένης σε αντικειμενικά, μετρήσιμα εμπειρικά δεδομένα, δηλαδή για μια εξόχως προβληματική καταστατική αμφισβήτηση των κατηγοριακών δομών της ανθρώπινης σκέψης;

Ενόψει της παραπάνω διάκρισης, ο Γ. Κτενάς δεν είναι εκ προοιμίου αφοριστικός ως προς την -ολοένα και πιο εμφανώς διαπιστωμένη- επιστημολογική στροφή της πολιτικής. Με τη δική του διατύπωση: «Η ανάδειξη της σχέσης μεταξύ υποκειμενικών προϋποθέσεων της τοποθέτησης για τον αντικειμενικό κόσμο μπορεί να αποδειχθεί επιστημολογικά (και πολιτικά) γόνιμη ή παραλυτική, ανάλογα με το αν θα αποκτήσει αναστοχαστικά και διαρθωτικά ή, αντίθετα, αναγωγιστικά χαρακτηριστικά» (σελ. 96).

Πάντως, οι echo chambers παράλληλων μονολόγων που ενδημούν στα social media, η διασπορά της παραπληροφόρησης και των fake news και, γενικότερα, η διάχυτη ψηφιοποίηση της δημόσιας ζωής εντείνουν την απαισιοδοξία, την καχυποψία και την κριτική επαγρύπνηση απέναντι στην παρατηρούμενη επιστημοποίηση της πολιτικής. Και τούτο συμβαίνει διότι καταδεικνύουν περίτρανα την αντίφαση ανάμεσα στην υποτιθέμενη υποκατάσταση της ιδεολογίας από την αλήθεια και στην δογματική αμφισβήτηση της ιδέας ότι υπάρχει έγκυρη, καθολικά αποδεκτή αλήθεια, ή έστω γνωστικές απόπειρες με βλέψεις καθολικότητας και αμεροληψίας. Έτσι, πλασάρονται ως «κοινή λογική» μότο, όπως το τέλος των ιδεολογιών, το παρωχημένο της διάκρισης Δεξιάς-Αριστεράς και ότι «τα πάντα είναι σχετικά».

Τι διακρίνει, λοιπόν, την επιστήμη από την πολιτική, δεδομένης της σχεδόν αυτονόητης πια, πολυδιάστατης αλληλοδιαπλοκής τους στην εποχή των πολλαπλών, brute υλικών κρίσεων (με χαρακτηριστικά ζωής και θανάτου κατά την περίοδο της πανδημίας); Όπως τονίζει ο συγγραφέας: «Πλέον γνωρίζουμε πολύ καλά τι καθιστά την επιστήμη κοινωνικό προϊόν. Δυσκολευόμαστε όμως να πούμε τι καθιστά την επιστήμη επιστήμη» (σελ. 218), όμως έχουμε αναλύσει πολύ «την κοινωνικότητα της γνώσης λησμονώντας ολοένα και περισσότερο τη γνωσιακότητα της γνώσης» (σελ. 226).

Αναρωτιέμαι ειλικρινά αν πρόκειται πράγματι για επιστημοποίηση της πολιτικής ή, μήπως, για υπερπολιτικοποίηση της επιστήμης; Εξάλλου, η πολιτική εργαλειοποίηση της επιστήμης, δηλαδή η μεροληπτική χρήση δεδομένων προκειμένου όχι μόνο να αποκαλυφθεί αλλά να κατασκευαστεί μια προκατασκευασμένη, δήθεν ενιαία, αδιαίρετη και μοναδική κοινωνικοπολιτική «αλήθεια», αφορά συλλήβδην όλες τις ιδεολογίες, παρουσιάζοντας ραγδαία αυξανόμενη απήχηση στους κόλπους της άκρας-εναλλακτικής Δεξιάς.

Το πολύπλευρο, κοινωνιολογικής υφής εγχείρημα του Γ. Κτενά προϋποθέτει φιλοσοφικά έναν ερμηνευτικό εμπλουτισμό της σχετικιστικής αντίληψης για τον κόσμο, κι αυτή ακριβώς η φιλοσοφική θεμελίωση αποτελεί βασική μέριμνα του συγγραφέα. Πως θα μπορούσαμε άραγε να διασώσουμε ψήγματα αντικειμενικότητας στον -καταρχήν λυτρωτικό από τα μεταφυσικά δεσμά των αφηρημένων αξιών- επιστημολογικό σχετικισμό;

Ερχόμενος στα δικά μου, πιο γνώριμα νερά της θεωρίας και φιλοσοφίας του δικαίου, θα ήθελα να αξιοποιήσω τη σκέψη των Hans Kelsen («Τι είναι δικαιοσύνη;», μτφρ. Θοδωρή Δρίτσα, εκδ. Αντίποδες) και John Dewey («Φιλελευθερισμός και κοινωνική δράση», μτφρ. Μαγδαληνής Τσεβρένη/Θανάση Γιαλκέτση, εκδ. Πόλις). Οι εν λόγω, σπουδαίοι και ετερόκλητοι μεταξύ τους, σχετικιστές θεωρητικοί του δικαίου αναζητούν το νομιμοποιητικό θεμέλιο της έννομης τάξης και τους συγκροτητικούς όρους μιας δίκαιης κοινωνίας στις συνειδητές ανθρώπινες ενέργειες, στα κοινωνικά φαινόμενα και στον πειραματισμό των δρώντων ατόμων-πολιτικών υποκειμένων, απορρίπτοντας την ύπαρξη ενός «απόλυτου» συστήματος ορθολογικών αξιών-αρχών δικαιοσύνης.

Ωστόσο, στον πυρήνα της σχετικιστικής θεωρίας τους ενυπάρχει ένα αντικειμενικό υπόστρωμα. Για τον Kelsen, η εγκυρότητα των κανόνων δικαίου εδράζεται στη διαδικαστική νομιμοποίησή τους και υφίσταται ανεξαρτήτως της συμφωνίας ή μη ως προς το περιεχόμενό τους. Για τον Dewey, η εμπρόθετη αλληλεπίδραση των ανθρώπων που διαβιούν σε μια πολιτική κοινωνία παρέχει τον διϋποκειμενικό ορίζοντα της νομιμοποίησης του δικαίου. Και στους δύο στοχαστές, η δημοκρατία είναι ο θεμέλιος λίθος της παραγωγής γνώσης και του -πρακτικού και αξιακού- εγχειρήματος νομιμοποίησης του δικαίου. Στον μεν Kelsen, η αρχή της ανεκτικότητας λειτουργεί ως απαράβατος όρος πραγμάτωσης της υποκειμενικότητας στο διατομικό πεδίο και ως έμπρακτη συνηγορία υπέρ της δημοκρατίας σε πολιτικό επίπεδο. Στον δε Dewey, κομβικό ρόλο στη συγκρότηση μιας γνήσια πλουραλιστικής κοινωνίας διαδραματίζει η συνεργατική διάνοια ισοελεύθερων πολιτικών υποκειμένων.

Επιπρόσθετα, όμως, φρονώ ότι θα ήταν ευκταία η ηθικοπολιτική ενίσχυση του σχετικιστικού υποβάθρου της γνώσης, προκειμένου να ξεφύγουμε από το –εξαιρετικά πενιχρό και βαθιά υποτιμητικό για την ανθρώπινη σκέψη και δράση- «anything goes». Τα ανταγωνιστικά επιχειρήματα που χρησιμοποιούμε στις κοινωνικές-ανθρωπιστικές επιστήμες δέον να συνδεθούν με ηθικοπολιτικές αρχές, τις οποίες πράγματι οφείλουμε να αποφυσικοποιήσουμε και να ενσωματώσουμε στους συλλογισμούς μας περί του πρακτέου με αντιουσιοκρατικό τρόπο. Εξάλλου, αυτόν ακριβώς τον αντιουσιοκρατικό ρόλο επιτελούν τα δύο διανοητικά σημεία αναφοράς, τα οποία αξιοποιούνται με τόσο γόνιμο τρόπο στις πρωτότυπες συμβολές του Γ. Κτενά, η «πρώτη φυσική στιβάδα» του Κορνήλιου Καστοριάδη και η -τόσο παρερμηνευμένη και διαστρεβλωμένη- «αξιολογική ουδετερότητα» του Max Weber.

Εν κατακλείδι, και αυτό έχει να κάνει με την ελαφρώς διαφορετική προερμηνευτική αντίληψή μου σε σχέση με τον συγγραφέα, η μεθοδολογική συνέπεια και η απουσία αντιφάσεων κατά τη διεξαγωγή του αναστοχαστικού διαλόγου στη δημόσια σφαίρα γύρω από τη συνδιαμόρφωση και σύνθεση των εν πολλοίς ανταγωνιζόμενων αξιών, αποτελεί αναγκαία μεν αλλά όχι επαρκή βάση για την ποιότητα της δημοκρατικής διαπάλης σε μια ανοιχτή κοινωνία. Και, εν προκειμένω, στο ζήτημα που απασχολεί το παρόν δοκίμιο, για την βέλτιστη δυνατή παραγωγή, τεκμηρίωση και διάχυση της γνώσης.

Προκειμένου να διασφαλιστεί η νομιμοποίηση των ηθικοπολιτικών και κανονιστικών κρίσεων περί του πρακτέου στις οποίες φιλοδοξεί να καταλήξει κάθε συμμετοχική δημοκρατική διαδικασία σε κάθε υπαρκτό (άρα και ατελές) forum: στους χώρους δουλειάς, στις συνελεύσεις γειτονιάς και στα αστικά Κοινοβούλια, απαιτείται να εκκινήσουμε θεμελιακά από την a priori παραδοχή των τριών κορυφαίων αρχών της νεωτερικότητας, ήτοι την ελευθερία, την ισότητα και την αλληλεγγύη. Για την αποφυγή μιας μεταφυσικά περιχαρακωμένης, έκθετης στις διακριτές υποκειμενικές προσλαμβάνουσες, νοηματοδότησής τους, αρκεί η υιοθέτηση μιας minimal εκδοχής τους, την οποία εύλογα θα αποδέχονταν όλοι/ες οι συμμετέχοντες/ουσες ενός υποθετικού διαλόγου.

Υπό αυτό το πρίσμα, θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε ότι η προσωπική ελευθερία συνίσταται στην απουσία εξαναγκασμού κατά τη διατύπωση των υποκειμενικών κρίσεων περί του πρακτέου, η πολιτική ισότητα στην καθολική και ισότιμη συμμετοχή στο δημοκρατικό διάλογο και η κοινωνική αλληλεγγύη στη διαπροσωπική αναγνώριση των συμμετεχόντων ως συμπολιτών-«συγκοινωνών» που αναστοχάζονται γεμάτοι αβεβαιότητες περί του κοινού καλού της res publica.

Πάνω απ’ όλα, η πιο πολύτιμη συμβολή του εξαιρετικού βιβλίου του Γ. Κτενά είναι η επίγνωση πως η αβεβαιότητα είναι η μόνη βεβαιότητα στις περιπέτειες της πολιτικής και της επιστήμης, αλλά αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να υπαναχωρήσουμε από την -άοκνη και πάντα ημιτελή- προσπάθεια για την τεκμηρίωση της πολιτικής μας «αλήθειας» μέσα από την αξιοποίηση των επιστημονικών αληθειών δίχως να ενδίδουμε στις ευκολίες της αμοιβαίας υποκατάστασής τους.

Ο Θωμάς Ψήμμας είναι Διδάκτορας Φιλοσοφίας του Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ

Το άρθρο Επιστημοποίηση της πολιτικής ή υπερπολιτικοποίηση της επιστήμης; Του Θωμά Ψήμμα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το πρόγραμμα της αποκρατικοποίησης της Ελλάδας είναι το μεγαλύτερο πρόγραμμα αξιοποίησης στον κόσμο

ΤΑΙΠΕΔ 2015

Λίγες μέρες , ο κ. Τσίπρας δήλωσε πως τα capital controls, o έλεγχος της κίνησης κεφαλαίων έπρεπε να είχαν εφαρμοστεί από την πρώτη μέρα ανάληψης της διακυβέρνησης, τον Ιανουάριο του 2015. Ο τότε πρωθυπουργός εξέφρασε, με 11 χρόνια καθυστέρηση, ένα αυτονόητο. Ο καθένας μπορούσε να αντιληφθεί, ήδη συνέβαινε, πως, χωρίς αυτόν τον έλεγχο, οι καταθέσεις θα εξαφανίζονταν ραγδαία, μετατρέποντας σε αυτοκτονική μια ήδη ανυπόφορη συνθήκη.

Το βιβλίο μας θυμίζει πως, ήδη στις 28 Ιανουαρίου, ο τότε πρόεδρος του ευρωκοινοβουλίου και δεξιότατος σοσιαλδημοκράτης Μάρτιν Σουλτς πρότεινε, ως ένα από τα πρώτα μέτρα, τα capital controls. Που σημαίνει πως δεν επρόκειτο για κάτι ριζοσπαστικό· συνάγονταν από την απλή λογική.

Αναφέρομαι σε αυτό το γεγονός, γιατί είναι χαρακτηριστικό ως στοιχείο της ευρύτερης τακτικής, με την οποία πορεύτηκε η «πρώτη φορά» έως την καταστροφή του καλοκαιριού εκείνου.

Βασικό μέλημα; Η αποφυγή μονομερών ενεργειών!

Η εσωκομματική διαμάχη αναφορικά με αυτά τα ζητήματα ήταν διαρκής. Πολλοί ήταν εξαρχής υπέρ του ελέγχου της κίνησης κεφαλαίων. Όπως, για να δώσω άλλο ένα παράδειγμα, πολλοί επέμεναν στην επιστροφή του κατώτατου μισθού στα 751 ευρώ.

Το τελευταίο υποστηρίζονταν και γιατί έδινε ένα σήμα σε αυτούς, που ήταν ταξικά όσοι έπρεπε να ενδιαφέρουν πρώτιστα μια αριστερή κυβέρνηση. Η εργατική τάξη ήταν αυτή που είχε υποστεί τις μεγαλύτερες εισοδηματικές απώλειες -και, ιδίως, τις πιο οριστικές. Από δω, λοιπόν, έπρεπε να ξεκινήσει η αντεπίθεση.

Όμως, όχι. Όχι στις μονομερείς ενέργειες!

Κι όταν επιχειρήθηκαν τέτοιες -σε συμφωνία, εν τέλει με την τρόικα, άρα όχι μονομερείς- τα αποτελέσματα δεν ήταν τα ταξικά «κατάλληλα». Όπως, για παράδειγμα, ο νόμος για τη ρύθμιση σε 100 δόσεις των φορολογικών υποχρεώσεων, που είχαν «κοκκινήσει». “Ενάντια στις αρχικές προσδοκίες, ο νόμος δεν έκανε διάκριση ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς οφειλέτες, με αποτέλεσμα να ευνοηθούν κυρίως οι τελευταίοι, επειδή απελευθερώθηκαν από τα ήδη επιβληθέντα πρόστιμα και τη καταβολή των τόκων υπερημερίας. Αυτό επέτρεψε μεν τη γρήγορη εισροή εκατοντάδων εκατομμυρίων στα ελληνικά ταμεία, απάλλαξε όμως τους υπερπλούσιους από φορολογικά χρέη δισεκατομμυρίων ευρώ. Η μετωπική επίθεση κατά της ολιγαρχίας που είχε εξαγγείλει η κυβέρνηση, αναβλήθηκε έτσι επ’ αόριστον -κάτι που της επέφερε πολύ κριτική και χλευασμό από το εξωτερικό” (σελ. 54).

Οι συγγραφείς, κατά τη γνώμη μου, αγγίζουν τον τύπον των ήλων. Η κυβέρνηση τότε, με όλες τις πρότερες διαβεβαιώσεις, ανεξαρτήτως προθέσεων, δεν προσανατολίστηκε σε μια ταξική πολιτική, αλλά σε μια αέναη και διαρκώς περισσότερο υπονομευόμενη «διαπραγμάτευση», με αναπόφευκτη κατάληξη αυτήν, στην οποία, εν τέλει, προσέκρουσε. Οι ταξικές παρεμβάσεις μπορούσαν να περιμένουν, στο μέτρο που θα εκλαμβάνονταν ως «μονομερείς ενέργειες» δημιουργώντας προβλήματα στη «διαπραγμάτευση».

Όλοι σήμερα ξέρουμε πως εκείνη η διαπραγμάτευση ήταν τόσο αποτυχημένη, ώστε να δημιουργεί έκπληξη διαχρονικά. Ενώ περιβλήθηκε με το μανδύα του ρεαλισμού και της εκτίμησης του συσχετισμού δυνάμεων, αποδείχτηκε ολοκληρωτικά μη ρεαλιστική και αδιάφορη για μια πραγματική εκτίμηση και οικοδόμηση ενός καλύτερου συσχετισμού -μέσα και έξω από τη χώρα. Οι μετέχοντες στη διακυβέρνηση διαβεβαίωναν, σε όσους ανησυχούσαν, πως ήμασταν σε καλό δρόμο· κερδίζαμε χρόνο (!) και μετατοπίζαμε υπέρ μας (!) την κατάσταση.

Οι Βολφ και Χειλάς, ως προς την κατάληξη, είναι λακωνικά κατηγορηματικοί: “Στην Ελλάδα, οι δύο κρίσεις, η οικονομική και η προσφυγική, κατέληξαν σε ισάριθμες συνθηκολογήσεις του ΣΥΡΙΖΑ -στην πρώτη, το θύμα ήταν ο ντόπιος πληθυσμός, στη δεύτερη ο προσφυγικός” (σελ. 41).

Οι συγγραφείς κάθε άλλο παρά εχθρικοί είναι απέναντι στις προθέσεις της  τότε κυβέρνησης. Είναι γι’ αυτό που το συμπέρασμά τους, όπως ήδη στην πρώτη τους σελίδα τον θέτουν, έχει μεγάλο βάρος:

“Ο Τσίπρας και ο ΣΥΡΙΖΑ μεταλλάχθηκαν σε εκτελεστές του τρίτου μνημονίου, που το ολοκλήρωσαν μέχρι το πικρό τέλος του. Η έξοδος από αυτό, τον Αύγουστο του 2018, ήταν μόνο για τον Τσίπρα «λύτρωση», όπως τη χαρακτήρισε ο ίδιος. Η πλειοψηφία του ελληνικού λαού παραμένει μέχρι το 2060 στη λαβίδα των δανειστών […Η] φτωχοποίηση πλατιών στρωμάτων του πληθυσμού θα συνεχίζεται για δεκαετίες”.

Δεν είναι παράξενο, ούτε αποτέλεσμα άγνοιας ή ιδιορρυθμίας, λοιπόν, το ό,τι “[π]ολλοί φίλοι του δυσκολεύονται και σήμερα να καταλάβουν τον ενδοτισμό του, ακόμα κι όταν αυτός δεν ήταν αναγκαίος, έναντι της Άνγκελα Μέρκελ, του Ζαν -Κλωντ Γιούνκερ και του Ντόναλντ Τραμπ” (οι υπογραμμίσεις δικές μου, Χ.Λ.).

Ενδοτισμός. Δηλαδή, προδοσία; Όχι, κάθε άλλο.

Αυτό που στοιχειοθετείται στο βιβλίο είναι η νομοτελειακά προκαθορισμένη καταστροφή εξαιτίας όσων έγιναν και όσων δεν έγιναν, τα οποία, όπως και τα πραγματολογικά ευρύτερα, τίθενται με λεπτομερειακό τρόπο. Για να το θέσω και από τη δική μου ματιά, το γεγονός πως δεν τηρήθηκε τίποτε από όσα περιέχονταν στις αποφάσεις του κόμματος, αλλά επιλέχτηκε, από μια μικρή ομάδα, εν τέλει, μια τεχνοκρατική (sic) διαχείριση, τροχιοδρόμησε την πορεία στις ράγες , που είχαν ήδη στήσει με περισσή φροντίδα οι «εταίροι».

Το εντυπωσιακό, μάλιστα, είναι πως οι τελευταίοι είχαν δείξει τις διαθέσεις τους εξαρχής. Ήδη τον Φεβρουάριο, η ΕΚΤ έκανε σαφές πως τα πράγματα σφίγγουν ανυπόφορα. Ο δανεισμός ήταν πλέον, πολύ ακριβότερος και απολύτως ελεγχόμενος, σε καθημερινή βάση, μέσω του ELA, ενώ οι αποταμιεύσεις ταξίδευαν με μεγάλες ταχύτητες προς τα έξω. Κι όμως, η Ελλάδα συνέχιζε να πληρώνει τις δόσεις της, κατατρώγοντας τα δημόσια αποθεματικά της, και, με τη συμφωνία της 20^ης Φεβρουαρίου, αποδέχτηκε πως θα συνέχιζε να το κάνει απαρέγκλιτα. Στην πραγματικότητα, η συμφωνία αυτή, λίγες μόλις μέρες μετά την ανάληψη της διακυβέρνησης, ήταν Μνημόνιο.

Θα πει κάποιος: μα, όλα αυτά είναι πασίγνωστα! Και, από ένα σημείο κι ύστερα, φτάνει με το 2015. Μόνο «μπροστά» μπορεί να αναζητηθούν οι νέοι δρόμοι.

Πρώτον, «αυτά» δεν είναι πασίγνωστα. Η αναλυτική εμβάθυνση είναι όρος για τη διαμόρφωση μιας αριστερής πολιτικής για το μέλλον.

Δεύτερον, είναι παράδοξη, από λογική άποψη, αυτή η έκκληση στη «λήθη των περασμένων», όταν οι ίδιοι που την προτείνουν θεωρούν πως η «στιγμή 2015» ήταν από τις σημαντικότερες στην ιστορία της ευρωπαϊκής Αριστεράς.

Να το ξαναπώ! Η σοβαρή και ψύχραιμη αποτίμηση του τι συνέβη τότε είναι πολιτικά καθοριστική και για σήμερα.

Μια τέτοια αναλυτική, βαθειά και ψύχραιμη αποτίμηση γίνεται στο βιβλίο. Και η διαχρονική πολιτική διάσταση γίνεται φανερή.

Άλλωστε, όταν ο κ. Τσίπρας δηλώνει πως «έπρεπε τότε» να επιβληθούν capital controls, τον ιστορικό ενδιαφέρεται να κάνει; Δεν είναι μια καταφανώς πολιτική τοποθέτηση, με μεγάλή σημασία για σήμερα;

Οι Βολφ και Χειλάς τοποθετούνται συγκεκριμένα για το τι μπορούσε και έπρεπε να γίνει εξαρχής -και υπήρξε η μέγιστη άρνηση να γίνει:

“Πρώτον, η Αθήνα έπρεπε να εξετάσει τη δυνατότητα να αρνηθεί από τον Φεβρουάριο του 2015 και μετά την περαιτέρω εξόφληση των χρεών της προς την ΕΚΤ και το ΔΝΤ. Τέτοια άρνηση θα ήταν στην αποφασιστική εκείνη φάση ένα σημαντικό όπλο στα χέρια της. Η Ελλάδα πλήρωσε στο χρονικό διάστημα μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουνίου οκτώ δισεκατομμύρια ευρώ στους δανειστές χωρίς να πάρει ούτε ένα ευρώ από τις υπεσχημένες δόσεις του προγράμματος βοήθειας. Αυτό προκάλεσε μια απίστευτη αιμορραγία που ο ΣΥΡΙΖΑ, ποιώντας την ανάγκη φιλοτιμία, παρουσίασε ως Good Will Action -χειρονομία καλής θέλησης. Στην ημερήσια διάταξη βρισκόταν επίσης η κρατικοποίηση των ελληνικών τραπεζών, οι οποίες, τυπικά, ήταν έτσι κι αλλιώς στα χέρια τους ελληνικού κράτους. Αναγκαίος ήταν επιπλέον ο έλεγχος της ελληνικής Κεντρικής Τράπεζας και η εισαγωγή των capital controls […]” σελ. 414 (οι υπογραμμίσεις δικές μου, Χ.Λ.).

Όλα, δηλαδή, όσα βρίσκονταν στις συνεδριακές αποφάσεις και στα πορίσματα των ολομελειών της ΚΕ του ΣΥΡΙΖΑ! Όλα όσα κατάφωρα και αντιδημοκρατικά παραβιάστηκαν!

Η εξιστόρηση και η ανάλυση του βιβλίου αφορά κυρίως το ελληνικό 2015, αλλά το συνδέει με τις διεθνείς και εγχώριες εξελίξεις σε ολόκληρη τη δεκαετία 2010 -2020. Βρίσκουμε εξαιρετικές προσεγγίσεις της ευρωζωνικής κρίσης, του Μπρέξιτ, ακόμα και όσων συνέβησαν σχετικά με την Καταλανική ανεξαρτησία ή τον κορονοϊό. Ιδίως, μεγάλο βάρος δίνεται στη άθλια διαχείριση του προσφυγικού. Ένα μεγάλο προσόν, επιπλέον, είναι το γεγονός πως δίνεται μια πολύ πληροφορημένη και τεκμηριωμένη, «από μέσα», ανάλυση του καίριας σημασίας ζητήματος των γερμανικών κρατικών και καπιταλιστικών συμφερόντων, που, σε μεγάλο βαθμό, καθόρισαν την έκβαση.

Είναι μια εργασία, που φαίνεται πως πέρασε, εν πολλοίς, απαρατήρητη, όπως συχνά συμβαίνει σε παρόμοιες περιπτώσεις. Είναι κι αυτό στοιχείο της «στρατηγικής της λήθης» -του «να ξεχάσουμε, για να πάμε μπροστά». Η μελέτη της, ωστόσο, επιβάλλεται. Πολύ περισσότερο, όταν, όπως ήδη είπα, οι συγγραφείς δεν είναι εχθρικοί απέναντι στη τότε διακυβέρνηση -ο Χειλάς, άλλωστε, είναι ανταποκριτής της εφημερίδας Εποχή, η οποία συντάχθηκε, σχεδόν απόλυτα, με την πορεία του ΣΥΡΙΖΑ μετά το 2015 και μέχρι πρόσφατα.

Πρόκειται για μαστ -ανάγνωσμα.

Το άρθρο Μια ιστορία της ελληνικής καταστροφής. Του Χρήστου Λάσκου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το βιβλίο αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και επίκαιρη προσπάθεια ερμηνείας της ανόδου της άκρας δεξιάς στην Ευρώπη και γενικότερα στη Δύση. Οι συγγραφείς αναφέρονται στην άνοδο του Εθνικού Συναγερμού, μετεξέλιξη του Εθνικού Μετώπου στη Γαλλία. Η ανάλυσή τους ωστόσο, βοηθά να καταλάβουμε όπως θα δούμε στη συνέχεια το μηχανισμό ή τη διαδικασία που επέτρεψε  στις πολιτικές δυνάμεις που είχαν περιθωριοποιηθεί για πολλά χρόνια να επανέρχονται στο πολιτικό γίγνεσθαι και μάλιστα με ποικίλες αξιώσεις και καθόλου άσχημες προοπτικές.  Το βιβλίο  δεν περιορίζεται σε μια περιγραφική ανάλυση εκλογικών αποτελεσμάτων ή κομματικών στρατηγικών· αντίθετα, επιχειρεί να δείξει ότι η άκρα δεξιά και η αποδοχή που απολαμβάνει στη δημόσια σφαίρα αποδεικνύει σήμερα κάτι βαθύτερο: μια συνολική κρίση της ίδιας της δημοκρατικής πολιτικής. Το κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η άκρα δεξιά δεν κερδίζει μόνο επειδή αυξάνει τα ποσοστά της, ούτε επειδή σε ορισμένες χώρες ανήλθε στην εξουσία και σε άλλες είναι ένα βήμα κυριολεκτικά πριν την αποκτήσει∙ αλλά κερδίζει επειδή καταφέρνει να μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται πλέον την πολιτική πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, η παράξενη νίκη (όρος που υπάρχει και στον τίτλο του βιβλίου) συνίσταται στο γεγονός ότι πολύ πριν από την εκλογική νίκη η άκρα δεξιά καταφέρνει να επιβάλλει σε μια σειρά από ζητήματα πολιτικά και ιδεολογικά τη δική της ατζέντα και κυρίως τους δικούς της όρους συζήτησης. Για αυτό και η νίκη είναι παράξενη και επικίνδυνη.

Οι Fœssel και Ollion δείχνουν ότι η άκρα δεξιά έχει ήδη επικρατήσει σε επίπεδο λόγου και συμβολισμών. Ζητήματα όπως η μετανάστευση, η εθνική ταυτότητα και οι πολιτισμικές συγκρούσεις τίθενται πλέον με τους όρους που η ίδια έχει επιβάλει. Η πολιτική συζήτηση μετατοπίζεται από την κοινωνική ανισότητα και τη συλλογική δράση προς τον φόβο και την απειλή. Παράλληλα, το βιβλίο δείχνει ότι η άνοδος της άκρας δεξιάς δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τις οικονομικές κρίσεις ή την κοινωνική ανασφάλεια. Οι συγγραφείς απορρίπτουν τις απλοϊκές ερμηνείες που παρουσιάζουν τους ψηφοφόρους της άκρας δεξιάς ως απλώς «θυμωμένους» ή ως «ανθρώπους που επλήγησαν σφοδρά από την παγκοσμιοποίηση και τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές». Αντίθετα, επιμένουν ότι η επιτυχία της συνδέεται και με μια βαθύτερη πολιτισμική και ιδεολογική μετατόπιση. Η δημόσια συζήτηση σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και φυσικά και στις ΗΠΑ έχει ήδη μετακινηθεί προς θεματικές όπως η ασφάλεια, η μετανάστευση, η εθνική ταυτότητα και η πολιτισμική απειλή. Με αυτόν τον τρόπο, ακόμη και κόμματα του παραδοσιακού κέντρου υιοθετούν συχνά στοιχεία της ακροδεξιάς ατζέντας, συμβάλλοντας ίσως και χωρίς να το θέλουν στην κανονικοποίησή της.

Οι συγγραφείς με μια πραγματικά εντυπωσιακή ανάλυση μας παρουσιάζουν βήμα βήμα αυτή τη στρατηγική του ακροδεξιού πολιτικού χώρου και τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε στη Γαλλία από το 1980 και μετά. Παρακολουθώντας αυτή την εξέλιξη καταλαβαίνει κανείς ότι οι αναλογίες με άλλες χώρες της Ευρώπης (Ιταλία Ελλάδα)  και με τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι πολλές και παρά τις διαφορές που παρουσιάζει κάθε κοινωνία οι ομοιότητες είναι πραγματικά ανατριχιαστικές.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό κείμενο ευανάγνωστο και ταυτόχρονα βαθύ και σημαντικό, σε πολύ καλή μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα. Σε αυτές τις μελέτες ο ρόλος του μεταφραστή είναι πολύ σημαντικός. Ιδίως σε κείμενα πολιτικής φιλοσοφίας και κοινωνικής θεωρίας, ο μεταφραστής λειτουργεί ως πολιτισμικός διαμεσολαβητής ανάμεσα σε διαφορετικά διανοητικά περιβάλλοντα. Η μετάφραση δεν είναι ουδέτερη τεχνική πράξη αλλά μέρος της ίδιας της κυκλοφορίας των ιδεών, αφού μέσω αυτής έννοιες, θεωρητικά σχήματα και δημόσιες συζητήσεις μεταφέρονται και επανεντάσσονται σε νέα εθνικά και γλωσσικά συμφραζόμενα.

Ακολουθούν μερικά ιδιαίτερα ενδιαφέροντα σημεία από αυτή την ακροδεξιά στρατηγική που παρουσιάζεται από τους συγγραφείς:

Πρώτο σημείο αυτό που αναφέρεται ως αποδαιμονοποίηση. Όταν  στη δεκαετία του 1980 ανέκαμψε η άκρα Δεξιά στη Γαλλία με τον Λεπέν  όλοι πάγωσαν. Το εθνικό Μέτωπο βγήκε από μια σιωπή στην οποία το είχαν καταδικάσει οι δραστηριότητες πολλών στελεχών του κατά τη διάρκεια του Β΄ΠΠ. Άλλωστε ο πόλεμος χώρισε παντού στην Ευρώπη τον κόσμο της Αντίστασης από εκείνον της συνεργασίας με μοναδική εξαίρεση την Ελλάδα εξαιτίας του εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε. Σε έναν κόσμο που γιόρταζε την Αντίσταση και οικοδομούσε το μέλλον του στις έννοιες της Δημοκρατίας και του Αντιφασισμού η άκρα Δεξιά δεν είχε θέση. Έτσι οι Γάλλοι ψηφοφόροι ξαφνιάστηκαν με αυτά που πρέσβευε ο Λεπέν, «σκανδαλίστηκαν» είναι ο όρος που χρησιμοποιούν οι συγγραφείς.  Στη συνέχεια όμως, το κόμμα υιοθέτησε ρητορική ηπιότερη ή παρενέβαινε όσο το δυνατό λιγότερο. Άλλωστε, το να κάνεις θόρυβο είναι στρατηγική μειοψηφική, καλή για όσους απλά θέλουν να επηρεάσουν την κοινή γνώμη, όχι όμως ενδεδειγμένη για αυτούς που επιδιώκουν την εξουσία. Τελικά, η Μαρίν Λεπέν λείανε τις αιχμές του λόγου και της πολιτικής του κόμματος πολύ περισσότερο από ότι είχε κάνει ο πατέρας πριν από αυτή∙ στηλιτεύει πλέον τον αντισημιτισμό, δηλώνει πίστη στη δημοκρατία και υιοθετεί μια γλώσσα η οποία όλο και περισσότερο μοιάζει με τη γλώσσα του κατεστημένου που επιθυμεί να ανατρέψει.  Άρα γίνεται λιγότερο αποκρουστική.

Δεύτερο σημείο που ανακύπτει από την ακροδεξιά ρητορική και στρατηγική στη Γαλλία, αλλά και παγκοσμίως είναι η αποδυνάμωση της διαιρετικής τομής Αριστερά – Δεξιά. Παλιότερα το χάσμα ανάμεσα στους δύο πόλους της πολιτικής ήταν ανυπέρβλητο πολιτικά, ιδεολογικά, γλωσσικά και αισθητικά. Σε τέτοιο βαθμό που η διαφοροποίηση αυτή χρησίμευε ως χάρτης, ως οδηγός στην πολιτική ζωή. Σήμερα που  η κατηγοριοποίηση αυτή πολλές φορές εμφανίζεται στη δημόσια σφαίρα ως ξεπερασμένη ή ανεπίκαιρη επικρατεί μια θολούρα. Και μέσα σε αυτή τη θολούρα μπορεί να εμφανιστούν θέσεις που μέχρι πρότινος θεωρούνταν απαράδεκτες και ανήκουστες. Όπως επισημαίνουν και οι συγγραφείς το καλύτερο επιχείρημα υπέρ αυτής της διαιρετικής τομής είναι  το αποτέλεσμα των προσπαθειών για την υπέρβασή της.  Η κατάργηση αυτής της παραδοσιακής διαιρετικής τομής ποντάρει στη φαντασίωση μιας μεταπολιτικής συναίνεσης η οποία είναι βασισμένη στην απρόσκοπτη λειτουργία των νόμων της αγοράς. Όπου οι νόμοι της αγοράς επικράτησαν απρόσκοπτα χωρίς τα εμπόδια και τις αριστερές «αγκυλώσεις» οι συνέπειες γα τους εργαζόμενους ήταν σαρωτικές.

Σε αυτό το περιβάλλον  η άκρα δεξιά εμφανίζεται ως δύναμη «αντιπολιτική». Αυτό δεν σημαίνει ότι απορρίπτει την πολιτική δράση ή τις εκλογές, αλλά ότι επιχειρεί να ακυρώσει τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατικής πολιτικής διαδικασίας: τη σύγκρουση ιδεών, τη συλλογική διαπραγμάτευση και τη δυνατότητα κοινωνικού μετασχηματισμού. Στη θέση της πολιτικής αντιπαράθεσης εισάγει μια λογική «φυσικοποίησης» των κοινωνικών προβλημάτων. Οι κοινωνικές ανισότητες, η ανεργία ή η ανασφάλεια παύουν να παρουσιάζονται ως πολιτικά και οικονομικά ζητήματα και μετατρέπονται σε ζητήματα πολιτισμικής απειλής, εθνικής ταυτότητας ή μεταναστευτικού κινδύνου.

Τρίτο σημείο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η πολιτική χρήση του παρελθόντος. Όπως αναφέρει ο J. Η. Plumb στο βιβλίο του Death of the Past¹ για αιώνες το παρελθόν λειτουργούσε ως κεντρικός μηχανισμός πολιτικής νομιμοποίησης. Οι κοινωνίες, οι μοναρχίες, οι εκκλησίες, τα κράτη και οι ελίτ αντλούσαν κύρος από την επίκληση της παράδοσης, της αρχαιότητας, της ιστορικής συνέχειας, των προγόνων, και διαφόρων σημαντικών ιστορικών γεγονότων. Το παρελθόν διαθέτει κύρος και χρησιμοποιείται στο παρόν για πάρα πολλούς λόγους για να νομιμοποιήσει πολιτικούς θεσμούς, για να προσφέρει παραδείγματα προς μίμηση ή προς αποφυγή αλλά και ως βασικό υλικό για τη συγκρότηση της πολιτικής ή της εθνικής ταυτότητας. Μάλιστα σε αυτή τη διαδικασία ο αγώνας για την κατάκτηση ενός χρήσιμου παρελθόντος είναι αρκετές φορές πιο σημαντικός από τη διεκδίκηση του παρόντος και φυσικά πιο δύσκολος. Σε αυτή της ακροδεξιάς η διόρθωση του δικού της παρελθόντος έπαιξε διεθνώς τεράστιο ρόλο στην λουστραρισμένη της εμφάνιση στο παρόν. Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν για τη Γαλλία το παράδειγμα του Φιλίπ Πετέν. Το 2018, κατά τους εορτασμούς για τα 100 χρόνια από το τέλος του Α΄Π.Π. ο Ε. Μακρόν αναγνώρισε δημοσίως τον Φ. Πετέν τιμώντας τον ισάξια με τους υπόλοιπους στρατιωτικούς ηγέτες. Διαχώρισε φυσικά τον μεγάλο στρατιώτη του 1914 από τον μετέπειτα επικεφαλής του καθεστώτος του Βισύ. Οι αντιδράσεις ήταν ευτυχώς αρκετές, αλλά το πρώτο βήμα για τη διευθέτηση ή τη σχετικοποίηση του ακροδεξιού παρελθόντος είχε συντελεστεί. Ανάλογες διακηρύξεις συνέβαλαν όχι μόνο στην αποδιοργάνωση του πολιτικού χώρου, αλλά και στην αποδόμηση των πιο καθιερωμένων μνημονικών αναπαραστάσεων. Στην ελληνική περίπτωση έχουμε αρκετά αντίστοιχα παραδείγματα ιστορικών προσωπικοτήτων ή γεγονότων των οποίων ο ρόλος διευθετείται και διορθώνεται με στόχο να κατασκευαστεί εκ νέου ένα πιο ήπιο ή καλύτερα αξιοποιήσιμο παρελθόν γα την ελληνική ακροδεξιά. Ο στόχος είναι με κάθε τίμημα να αποκτήσει αυτός ο χώρος το προφίλ μιας δύναμης που υπηρέτησε με τιμιότητα το εθνικό συμφέρον απέναντι σε εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς όλα τα υπόλοιπα αποσιωπούνται ή παραγράφονται. Έτσι, ο Ιωάννης Μεταξάς παρουσιάζεται ως τίμιος και φιλόπατρις, τα Τάγματα Ασφαλείας ως συνέπεια του φόβου που προκαλούσε ο κομμουνισμός, η εξέγερση του Πολυτεχνείου αρκετά χρόνια τώρα αμφισβητείται σχετικοποιείται και αμαυρώνεται, οι υπεύθυνοι για το πραξικόπημα της 21^ης Απριλίου παρουσιάζονται ως τίμιοι πατριώτες με αγνές προθέσεις.

Έχει σημασία; Τεράστια είναι η απάντηση γιατί μέσα στη σκόπιμη θολούρα, όταν χαθεί το παρελθόν και η ιστορική γνώση που υπενθυμίζουν την πραγματική ταυτότητα της ακροδεξιάς, τότε φαντάζει ως καινούργια πολιτική δύναμη ή ως  λύση που σε σύγκριση με το υπάρχον πολιτικό κατεστημένο δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί.  Ωστόσο, όπως έγραψε ο Φώντας Λάδης το μακρινό πλέον, 1978 «Ο φασισμός δεν έρχεται από το μέλλον, καινούριο τάχα κάτι να μας φέρει. Τι κρύβει μέσ’ στα δόντια του το ξέρω, καθώς μου δίνει γελαστός το χέρι. Οι ρίζες του το σύστημα αγκαλιάζουν, και χάνονται βαθιά στα περασμένα. Οι μάσκες του με τον καιρό αλλάζουν, μα όχι και το μίσος του για μένα».

Τέταρτο σημείο η μνησικακία η οποία όχι μόνο στη Γαλλία αλλά και διεθνώς αναφέρεται ως ένα από τα πιο ισχυρά κίνητρα της ψήφου υπέρ της Άκρας Δεξιάς. Η έννοια προέρχεται κυρίως από τον Friedrich Nietzsche στο έργο του οποίου δεν είναι απλή δυσαρέσκεια ή θυμός. Είναι ένα παρατεταμένο και πολιτικά φορτισμένο συναίσθημα αδυναμίας, ταπείνωσης και αδικίας, το οποίο δεν μπορεί να εκφραστεί άμεσα απέναντι στην πραγματική πηγή του προβλήματος και επομένως αναζητά υποκατάστατους στόχους.

Στη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική θεωρία, η άκρα δεξιά συχνά αναλύεται ως πολιτική κινητοποίηση μορφών συσσωρευμένης κοινωνικής μνησικακίας. Οικονομική ανασφάλεια, κοινωνική υποβάθμιση, απώλεια κύρους, πολιτισμική αβεβαιότητα ή αίσθηση εγκατάλειψης από τις πολιτικές ελίτ μπορούν να παράγουν ισχυρά αισθήματα ματαίωσης. Το κρίσιμο όμως σημείο είναι ότι αυτά τα συναισθήματα δεν μετατρέπονται πάντα σε ταξική ή κοινωνική διεκδίκηση. Συχνά ανακατευθύνονται προς άλλους στόχους: μετανάστες, μειονότητες, «κοσμοπολίτικες ελίτ», φεμινισμό, Ευρωπαϊκή Ένωση, «πολιτική ορθότητα».

Οι συγγραφείς περιγράφουν έναν μηχανισμό στο πλαίσιο του οποίου κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα αποπολιτικοποιούνται και μεταφράζονται σε ζητήματα ταυτότητας, φόβου και πολιτισμικής απειλής. Η άκρα δεξιά προσφέρει ένα αφήγημα που δίνει νόημα σε υπαρκτά αισθήματα απώλειας και ανασφάλειας. Σε αυτό τον τύπο ψηφοφόρων οι οποίοι αισθάνονται αποκλεισμένοι ή υποβαθμισμένοι η ακροδεξιά ατζέντα προσφέρει έναν φαντασιακό ορίζοντα δικαίωσης. Ένα παράδοξο προνόμιο να μοιράζεται κανείς τα αγαθά τον πλούτο ή την αναγνώριση όχι επειδή εργάστηκε ή επειδή έχει κάποιο ταλέντο, αλλά χάρη στην καταγωγή του και μόνο: επειδή είναι Γάλλος, Έλληνας ή ότιδήποτε άλλο. Η κοινωνική ταπείνωση, η αίσθηση της μη ορατότητας και η διάλυση των παραδοσιακών μορφών συλλογικής ταυτότητας δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για νέες μορφές πολιτικής ένταξης. Σε αυτή την κατάσταση, η άκρα δεξιά κατορθώνει να μετασχηματίσει αυτή την εμπειρία της απώλειας σε εθνικιστικό ή πολιτισμικό λόγο.

Συμπερασματικά, η μεγάλη συμβολή αυτού του βιβλίου είναι ότι μας καλεί να ξανασκεφτούμε την κατάσταση της ίδιας της δημοκρατικής πολιτικής στις δυτικές κοινωνίες. Γιατί η άκρα δεξιά δεν αναπτύσσεται σε πολιτικό κενό· αναπτύσσεται μέσα στις ρωγμές που αφήνουν η κοινωνική ανασφάλεια, η αποδυνάμωση των συλλογικών ταυτοτήτων, η κρίση της πολιτικής εκπροσώπησης και η σταδιακή υποχώρηση της πίστης ότι η πολιτική μπορεί ακόμη να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων.

Ίσως λοιπόν το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα του βιβλίου είναι ότι η άκρα δεξιά δεν κερδίζει μόνο όταν κατακτά την εξουσία. Κερδίζει πολύ νωρίτερα: όταν κατορθώνει να μετατοπίζει τα όρια του νοητού και του επιτρεπτού· όταν οι δικές της έννοιες, οι δικοί της φόβοι, οι δικές της κατηγορίες γίνονται η αυτονόητη γλώσσα της δημόσιας συζήτησης. Σε αυτό το πλαίσιο το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολεί δεν είναι μόνο πώς η άκρα δεξιά ανεβάζει τα ποσοστά της, αλλά τι ακριβώς συμβαίνει στις κοινωνίες μας όταν ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν ότι η δημοκρατική πολιτική μπορεί ακόμη να τους εκπροσωπήσει, να τους προστατεύσει ή να τους εμπνεύσει.

1. J. H. Plumb, Ο θάνατος του παρελθόντος, Αθήνα 2007

Το άρθρο H ήττα της δημοκρατικής πολιτικής. Της Ελένης Πασχαλούδη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Διακρίνεται σε έξι ενότητες. Η αφήγηση ξεκινά από την Ειδική Ασφάλεια στην Αθήνα τον Φεβρουάριο του 1939, όπου οδηγήθηκε ο Μανούσακας μετά τη σύλληψή του, και συνεχίζει με τον εγκλεισμό στα στρατόπεδα της Ακροναυπλίας, της Κατούνας, της Βόνιτσας και του Λαζαρέτου. Κλείνει με την απελευθέρωση στην Κέρκυρα και στη συνέχεια στην Αλβανία. Η γραφή του Γιάννη Μανούσακα κινείται ανάμεσα στην αυτοβιογραφία, το χρονικό και τα απομνημονεύματα με μία πηγαία ρέουσα γραφή² . Δεν περιορίζεται στην καταγραφή γεγονότων, διεισδύει στους ανθρώπινους χαρακτήρες, αναλύει τις πολιτικές αντιφάσεις, τη συλλογική οργάνωση, την πίστη των ανθρώπων αυτών στον αγώνα για έναν καλύτερο κόσμο.

Για την Ειδική Ασφάλεια και τα βασανιστήρια στα οποία υποβλήθηκε για να υπογράψει δήλωση χωρίς αποτέλεσμα, γράφει ο Γιάννης Μανούσακας: «Η τέχνη και η ταχτική των ανακριτών, που οι μισοί απ’ αυτούς, όπως έλεγαν οι κρατούμενοι και όπως κοκορεύοντανε κι αυτοί οι ίδιοι, είχαν «σπουδάσει» στη χιτλερική Γερμανία, ήτανε να πονάει όσο πιο πολύ ο ανακρινόμενος, να του περονιάζει το μυαλό ο πόνος, μα να μην πεθαίνει ούτε να εξαντλείται πολύ, γιατί τότε σταματούσαν οι ανακρίσεις. Για το λόγο αυτό είχε σταματήσει το καθεστώς να καθίζει τα θύματα στον πάγο ή να τα ποτίζει ρετσινόλαδο. Γιατί πάθαιναν δυσεντερία απ΄ το λάδι και πνευμονία απ’ τον πάγο. Του έστελναν τότες στους γιατρούς και στα νοσοκομεία, σταματούσαν οι ανακρίσειςˑ κι εξάλλου, ερχόνταν σε επαφή με κόσμο οι κρατούμενοι, πράμα που δεν ήθελε η δικτατορία, γιατί ποτές βέβαια δεν παραδέχτηκε ότι βασανίζει ανθρώπους και ότι είναι φασιστικό το καθεστώς. Για τους ίδιους λόγους πρόσεχε να μη σκοτώνει, να μη σπάει κόκαλα (χέρια, ποδάρια), να μην βγάζει δόντια. Ακόμη, πρόσεχε να μην τρελαίνουν ολότελα τα θύματα. Έτσι εφαρμόζανε τα πολύμηνα βασανιστήρια στο κορμί, την ψυχική κούραση και το σβήσιμο της προσωπικότητας του αντιφασίστα, ώσπου να τον αναγκάσουν να υποκύψει, να παραδεχτεί τις κατηγορίες -τις αληθινές και τις ψεύτικες- να υποταχτεί στο φασιστικό καθεστώς, αποκηρύσσοντας τη δημοκρατία και τον κομμουνισμό. Λεγότανε πως για όλα τούτα είχε δώσει εντολή και επέβλεπε με τους ανθρώπους του ο βασιλιάς, γιατί επειδής καθότανε αυτός και θα καθόντανε και απόγονοι του μόνιμα, όπως λογαριάζανε στην καμπούρα των Ελλήνων, δεν ήθελε να πληθαίνει τους εχθρούς της δυναστείας και να χωρίζεται με αίμα, κάνοντας φανατικούς εχθρούς – είχε που είχε ενάντιά του κοντά όλο το έθνος»³.

Οι συνθήκες στην Ειδική Ασφάλεια ήταν τόσο άσχημες, που η μεταφορά στην Ακροναυπλία έμοιαζε με απελευθέρωση! Το στρατόπεδο συγκέντρωσης της Ακροναυπλίας είχε «ανοίξει τις πύλες» του το Φλεβάρη του 1937. Ήταν το παλιό ενετικό φρούριο, το Ιτς Καλέ, που ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας I. Καποδίστριας το είχε μετατρέψει σε στρατώνα⁴.

«Έτσι γινήκανε τότες τα πράγματα στην Ειδική Ασφάλεια. Και να ’μαι τώρα. σπρωγμένος μέσα σ’ αυτό το τρίπατο σπίτι, την Ακροναυπλία, λεύτερος απ’ τα τόσα βάσανα του μπουντρουμιού και της «αίθουσας», τριγυρισμένος από ένα πλήθος γεροδεμένους, νέους και μεσόκοπους άντρες. «Καλώς ήρθες, σύντροφε!» μου λένε φιλικά.

Ξαφνιάζομαι, γιατί βλέπω ανθρώπους με ζωντάνια, υγεία, αμεριμνησία, άφταστο ηθικό. (…) Η πρώτη εντύπωσή μου ήταν ότι τούτοι δω είναι αυτοί που τους είπαν «ελεύθερους πολιορκημένους». Την ίδια εκείνη στιγμή σαν από ένστικτο τους ένιωσα ολότελα δικούς μου, τους αγάπησα και γίνηκα ένα μ’ αυτούς»⁵.

Από τις πρώτες κιόλας μέρες είχε συγκροτηθεί η Ομάδα Συμβίωσης των Κρατούμενων Ακροναυπλίας (ΟΣΚΑ), επικεφαλής της οποίας ήταν άλλοτε 7μελής και άλλοτε 9μελης επιτροπή, η οποία αναφέρεται στο κείμενο ως «Γραφείο». Αποτελούσε όργανο καθοδηγητικό και ήταν επιφορτισμένο με την οικονομική, μορφωτική και πολιτιστική ζωή των κρατουμένων. Η διοίκηση του στρατοπέδου αναγνώριζε αρχικά και δεχόταν ως εκπροσώπους των κρατουμένων μόνο τους επικεφαλής των θαλάμων. Οι θάλαμοι ήταν τέσσερις και οι θαλαμάρχες εκλέγονταν κάθε χρόνο. Για τη λειτουργία των θαλάμων σημειώνει ο συγγραφέας:

«…Στον καθένα από τους τέσσερις μεγάλους θαλάμους και στην απομόνωση, που εκεί είχανε καμιά τριανταριά γραμματιζούμενους, είχε οριστεί ένα θαλαμικό γραφείο, με υπεύθυνο για τη μόρφωση, υπεύθυνο της ψυχαγωγίας και θαλαμάρχη. Ο θαλαμάρχης ήταν η ψυχή του θαλάμου: Φρόντιζε για την τάξη και την ησυχία του θαλάμου τις ώρες του μαθήματος και της μελέτης κι εκανόνιζε πλήθος από μικροζητήματα στις σχέσεις των ανθρώπων εκεί μέσα…, φρόντιζε να μη γίνεται κάτι που θα μας έφερνε σε σύγκρουση με τη διεύθυνση…»⁶ .

Ο Μανούσακας αναφέρεται στις αντιθέσεις κομμουνιστών με αρχειομαρξιστές και τροτσκιστές, οι οποίοι όμως ήταν λίγοι στον αριθμό, αφηγείται την ομορφιά των μαθημάτων, ιστορία, νέα ελληνικά, κομματικά μαθήματα, μιλάει για την κοινωνική διαστρωμάτωση μέσα στην Ακροναυπλία, κυρίως εργάτες, αγρότες αλλά και διανοούμενοι.

Είναι πολύτιμη πηγή για την οργάνωση μέσα στη φυλακή αλλά και για τις κατηγορίες περί φραξιονισμού, π.χ. εναντίον των Σταύρου Γάκη και Θανάση Καπένη, μεσαίων καθοδηγητικών στελεχών οργανώσεων του ΚΚΕ. Οι Γάκης και Καπένης (μαζί με άλλους) διαφωνούσαν με τον Γιάννη Ιωαννίδη, ανώτερο καθοδηγητικό στέλεχος του ΚΚΕ, σχετικά με τα προβλήματα διαβίωσης στο στρατόπεδο. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, για αυτόν τον λόγο, τέθηκαν υπό διωγμό μέσα στο Στρατόπεδο και αποπέμφθηκαν από την Ομάδα Συμβίωσης. Στα χρονιά της Κατοχής συμμετείχαν στις αντιστασιακές οργανώσεις, συνελήφθησαν με διαταγή της ηγεσίας και εξοντώθηκαν, ο Στ. Γάκης στο Βόλο, ο Θ. Καπένης στην Αιτωλοακαρνανία. Αναφέρονται και οι δύο αγωνιστές στο «Πόρισμα της Επιτροπής Πρωτοβουλίας για την Αποκατάσταση της Μνήμης των Αγωνιστών της Αριστεράς που συκοφαντήθηκαν και εξοντώθηκαν από τμήμα της ηγεσίας της». Η Επιτροπή Πρωτοβουλίας είχε συγκροτηθεί τον Σεπτέμβριο του 1987 με πρωτοβουλία του Τάσου Βουρνά, ιστορικού συγγραφέα και δημοσιογράφου και του Βασίλη Νεφελούδη και με τη συμμετοχή των Κώστα Αναστασιάδη, δημοσιογράφου, Γιάννη Δαμασκόπουλου ανταρτοεπονίτη στα χρονιά της κατοχής, Μπάμπη Δρακόπουλου πρώην Γραμματέα του Κ.Κ.Ε. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ, Γιώργου Ζαρογιάννη, Ταξίαρχου – Καπετάνιου του Ε.Λ.Α.Σ. και Γαβρίλη Λαμπάτου στελέχους της ΕΚΟΝ ΡΗΓΑΣ ΦΕΡΑΙΟΣ. Το πόρισμα δημοσιεύτηκε στις 17 Μαΐου 1988⁷.

Ο Μανούσακας θέλει με την εξιστόρησή του να αναδείξει τα λάθη που έγιναν στο στρατόπεδο αλλά και στον αγώνα στη συνέχεια, νιώθει χρέος του να πει την αλήθεια, όπως επισημαίνει.

Ο συγγραφέας, με τη ματιά και τη γνώση πια της Μεταπολίτευσης έγραφε για το πώς αντιλαμβάνονταν οι έγκλειστοι το σύμφωνο Μολότωφ-Ρίμπεντροπ (23 Αυγούστου1939) μέσα στην Ακροναυπλία: «Είχαμε όμως την ατυχία οι καθοδηγητές μας να είναι οι πιο αμόρφωτοι και με δίχως το πνεύμα του στρατοπέδου μας. Ανίκανοι να κάνουν μια ανάλυση τι είναι στην ουσία του ο εθνικοσοσιαλισμός και τι ζητά να κάνει στον κόσμο ο κομμουνισμός; Ότι αυτά τα δύο, παρά το σύμφωνο μη επίθεσης και εμπορικών συναλλαγών που ήταν συμφωνίες ανάγκης, τα χώριζε μιαν άβυσσος και ότι αργά ή γρήγορα θα ’ρχόντανε σε σύγκρουση. Τα μέλη της καθοδήγησης δε διάβαζανˑ και αν διάβαζαν, δεν αφομοίωναν τίποτα. Έμεναν ανιστόρητοι, γιατί απορροφούσε όλη τη σκέψη τους η διατήρησή τους στην εξουσία. Εδώ τα είχανε καταφέρει μια χαρά. Είχαν στεριωθεί καλά»⁸ .

Ελληνοϊταλικός πόλεμος, ερχομός των Γερμανών, απεγνωσμένες προσπάθειες από τον Μανούσακα να πείσει τους καθοδηγητές να αποδράσουν. Η μη απόδραση των περίπου 600 πολιτικών κρατουμένων (στην πλειοψηφία τους κομμουνιστές) από την Ακροναυπλία τον Απρίλιο του 1941, κατά την κατάρρευση του μετώπου, αποτελεί ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα της ιστορίας του ΚΚΕ. Μαρτυρίες επιζώντων (Γιάννης Μανούσακας, Βασίλης Γιαννόγκωνας, Γεράσιμος Ποδαράς, Βασίλης Έξαρχος) αναφέρουν ότι υπήρξαν ευκαιρίες, αλλά η καθοδήγηση του Κόμματος δεν έδωσε εντολή⁹ .

Ωστόσο, η ιστορική έρευνα έχει αναδείξει τις δυσκολίες της περιόδου, την κρίση που περνούσε το ελληνικό Κομμουνιστικό Κόμμα (πλήρης διάβρωση των παράνομων δικτύων, «Προσωρινή Διοίκηση ΚΚΕ» της Ασφάλειας, δυσχέρεια στην επικοινωνία), τόσο λόγω της κρατικής καταστολής όσο και εξαιτίας της ευρύτερης κρίσης των δυτικοευρωπαϊκών Κομμουνστικών Κομμάτων (ασυνέχειες στον πολιτικό σχεδιασμό της Κομμουνιστικής Διεθνούς μετά το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο μη επίθεσης, δυσλειτουργίες λόγω της έκρηξης του πολέμου)¹⁰ . Το κείμενο του Γιάννη Μανούσακα είναι σημαντικό να ιδωθεί μέσα στις συγκεκριμένες συνθήκες της εποχής στην οποία αναφέρεται αλλά και σε αυτές γράφεται. Επιπλέον, είναι απαραίτητες οι συγκρίσεις και με άλλους τόπους εγκλεισμού όπου σημειώθηκαν αποδράσεις κομμουνιστών την ίδια περίοδο.¹¹. Η στάση της κομματικής καθοδήγησης στην Ακροναυπλία¹² ίσως να οφειλόταν στην προσπάθεια για τήρηση πειθαρχίας και στην αναμονή εντολών, στην προσδοκία για απελευθέρωση από το κράτος, στο φόβο για αντίποινα, σε εσφαλμένη εκτίμηση ή και σε ένα συνδυασμό των παραπάνω. Η μη απόδραση οδήγησε στην παράδοση των κρατουμένων από την ελληνική διοίκηση (η οποία είχε και την κύρια ευθύνη για αυτήν την εξέλιξη) στους Ιταλούς (και στη συνέχεια στους Γερμανούς) κατακτητές, με αποτέλεσμα την μεταφορά τους σε άλλα στρατόπεδα (Λάρισα, Τρίκαλα) και αργότερα την εκτέλεση πολλών εξ αυτών.

«Σηκωθείτε, σύντροφοι!… Τ’ αφεντικά του κόσμου ήρθανε!» φώναξε στους συντρόφους του ο Μανούσακας, όταν είδε τους Γερμανούς να έρχονται στην Ακροναυπλία. Νέα δεδομένα, ελλείψεις, πείνα, οργάνωση ξανά, μάχη της Κρήτης. Στο τρίτο κεφάλαιο, ο Μανούσακας αναφέρεται στην απελευθέρωση μιας ομάδας 27-28 κρατουμένων κομμουνιστών από τις φυλακές της Ακροναυπλίας τον Ιούνιο/Ιούλιο του 1941, οι οποίοι χαρακτηρίστηκαν ως «Σλαβομακεδόνες» (ή σλαβόφωνοι Μακεδόνες). Πρόκειται για στελέχη του ΚΚΕ, κυρίως σλαβόφωνους, αλλά όχι μόνο, που κατάγονταν από τη Μακεδονία και κρατούνταν στην Ακροναυπλία από τη μεταξική δικτατορία. Οι Βούλγαροι (ως σύμμαχοι του Άξονα) παρενέβησαν με τον πρέσβη τους ζητώντας την απελευθέρωση των σλαβόφωνων κρατουμένων, παρουσιάζοντάς τους ως «Βούλγαρους» ή «Σλαβομακεδόνες» που βρίσκονταν υπό τη δική τους «προστασία», με σκοπό να τους εντάξουν στη βουλγαρική προπαγάνδα στην κατεχόμενη Μακεδονία. Αν και απολύθηκαν με βουλγαρική παρέμβαση, οι περισσότεροι από αυτούς τους κομμουνιστές δεν συνεργάστηκαν με τις βουλγαρικές αρχές κατοχής, αλλά εντάχθηκαν στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, συνεχίζοντας την αντίσταση. Αρκετοί σκοτώθηκαν μαχόμενοι ή εκτελέστηκαν. Επρόκειτο για μια ευκαιρία απελευθέρωσης στην πραγματικότητα, την οποία αξιοποίησαν¹³ . Ο Μανούσακας επισημαίνει ότι αυτή η εξέλιξη ήταν αποτέλεσμα τη πρωτοβουλίας του γέροντα Νεδέλκου¹⁴, που είχε απελευθερωθεί λόγω της Γερμανίδας συζύγου του και πήγε στη Βουλγαρική πρεσβεία για να θίξει το ζήτημα και να βοηθήσει κάποιους συντρόφους του να απελευθερωθούν.

Οι μέρες περνούσαν με αφόρητη πείνα, με μαθήματα, με καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, με αγωνία, με δύναμη ψυχής. Ο Μανούσακας τον Δεκέμβρη του 1942 μεταφέρθηκε στην Κατούνα με άλλους 99 Ακροναυπλιώτες. Η Κατούνα βρίσκεται σχεδόν 246 χιλιόμετρα (152 μίλια) βορειοδυτικά της Αθήνας και σχεδόν 200 χιλιόμετρα (124 μίλια) βορειοδυτικά του Ναυπλίου. Το στρατόπεδο της Κατούνας στήθηκε σε ένα επιταχθέν σχολείο και η αυλή του, έκτασης περίπου 5.000 τετραγωνικών μέτρων (σχεδόν 53.820 τετραγωνικά πόδια), ήταν περικυκλωμένη από συρματόπλεγμα. Πριν οι Ιταλοί καταλάβουν την περιοχή, ο Ελληνικός Στρατός χρησιμοποίησε το στρατόπεδο για να κρατά Ιταλούς κρατούμενους κατά τη διάρκεια του ιταλο-ελληνικού πολέμου. Υπό ιταλική διοίκηση, στην Κατούνα κρατούνταν 200 πολιτικοί κρατούμενοι που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο της Ακροναυπλίας. Είχαν μεταφερθεί με τρένο και ορισμένοι, ήδη εξαντλημένοι και άρρωστοι από την πείνα, άφησαν την τελευταία τους πνοή εκεί, όπως ο Αλέξανδρος Τούντας ή ο γιατρός Γιάννης Σιδερίδης, σύζυγος της Ηλέκτρας Αποστόλου¹⁵.

Τον Μάρτιο του 1943 ο Μανούσακας μεταφέρθηκε στη Βόνιτσα. Στις 20 Μαρτίου του 1943, η ιταλική διοίκηση του νομού αποφάσισε τη διάλυση του στρατοπέδου συγκέντρωσης στην Κατούνα. Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν αρχικά σε ένα μικρό στρατόπεδο κοντά στη Βόνιτσα και μετέπειτα στις φυλακές της Κέρκυρας, στο Λαζαρέτο, όπου και κρατήθηκαν για το υπόλοιπο της περιόδου της Κατοχής. Οι Ιταλοί διέλυσαν το στρατόπεδο της Κατούνας, λόγω της έντασης των επιχειρήσεων του ΕΛΑΣ στην περιοχή¹⁶ .

Τον Σεπτέμβριο του 1943 με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών, απελευθερώθηκαν οι ακροναυπλιώτες του Λαζαρέτου, παρά την αντίθετη γνώμη της τοπικής κερκυραϊκής ελίτ και ύστερα από παλλαϊκά συλλαλητήρια στην Κέρκυρα. Δύο βενζινόπλοια με πληρώματα από μέλη του ΕΑΜ, παρέλαβε τους φυλακισμένους. Επιτέλους ήταν ελεύθεροι. Ο Γιάννης Μανούσακας έφυγε με άλλους συντρόφους στην Αλβανία για αναδιοργάνωση και στη συνέχεια πολέμησε στην Αντίσταση, στον Εμφύλιο ενώ ακολούθησαν φυλακές και παρανομία στα χρόνια της χούντας, όπου έγραψε τρία βιβλία.

Το βιβλίο του παραμένει μία εξαιρετική πηγή για τη δικτατορία Μεταξά και την Κατοχή, τον αντικομμουνισμό και τον εγκλεισμό, για το ΚΚΕ, για τα στρατόπεδα που υπήρχαν στον ελληνικό χώρο, για την εμβληματική φυλακή της Ακροναυπλίας, τον τρόπο ζωής και οργάνωσης εκεί, για την αντίσταση. Κυρίως όμως είναι ένα δυνατό κείμενο «για τα οράματα, τις αξίες, για το εσωτερικό νήμα που κίνησε έναν ολόκληρο λαό να αγωνιστεί για έναν διαλεχτό κόσμο»¹⁷.

Ας κλείσουμε με τα λόγια του ίδιου του Μανούσακα «Θυμάμαι πάντα και νιώθω περηφάνια για αυτούς τους ωραίους συντρόφους που έτσι σεμνά και αθόρυβα έδιναν τη ζωή τους και υπόμεναν με καρτερία κάθε κατατρεγμό. Δεν έβαψε τη γη μας το αίμα τους άσκοπα. (…) Για τη δημοκρατία, που δίχως αυτή, για τον εξελιγμένο άνθρωπο, δεν έχει νόημα η ζωή».

1. Ενδεικτικά, Δήμητρα Λαμπροπούλου, Γράφοντας από τη Φυλακή. Όψεις της υποκειμενικότητας των πολιτικών κρατουμένων, 1947-1960, Νεφέλη, Αθήνα, 1999, Πολυμέρης Βόγλης, Η εμπειρία της φυλακής και της εξορίας, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2004. Διαμάντης Θεόφιλος, Η οργάνωση της ζωής στις πολιτικές φυλακές και στους τόπους εξορίας: Κοινωνικές και Οικονομικές διαστάσεις του πολιτικού εγκλεισμού κατά την περίοδο 1945-1967, διδ. διατριβή, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Ρόδος 2019
2. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, Κριτική στο περιοδικό Ηριδανός, τ. 3-4, 1975. Περιλαμβάνεται στην έκδοση που παρουσιάζεται εδώ Γιάννης Μανούσακας, Ακροναυπλία, Εκδόσεις Ραθάμανθυς, Χανιά 2025, σ 340-341.
3. Μανούσακας, ό.π., σ. 34-35.
4. Nikos Tzafleris, «Katouna», in Geoffrey Megargee (edit.), Encyclopedia of Camps & Ghettos 1933-1945, vol. III, United States Holocaust Museum, σ. 505-506. Χαράλαμπος Αντωνιάδης, «Στρατιωτικές φυλακές Ναυπλίου: Η άγνωστη φυλακή της πόλης», Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού, 

   https://argolikivivliothiki.gr/tag/%CE%B1%CE%BA%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%B1%CF%85%CF%80%CE%BB%E1%BC%B0%CE%B1/ 

5. Μανούσακας, ό.π., σ. 87.
6. Μανούσακας, ό.π., σ. 101-102.
7. Πόρισμα της Επιτροπής Πρωτοβουλίας για την Αποκατάσταση της Μνήμης των Αγωνιστών της Αριστεράς που συκοφαντήθηκαν και εξοντώθηκαν από τμήμα της ηγεσίας της, Μαρξιστική Διαδικτυακή Βιβλιοθήκη.

   https://www.marxists.org/ellinika/odmaaa/apokatastasi_170588.htm

8. Μανούσακας, ό.π., σ. 140.
9. Βασίλης Γιαννόγκωνας, Ακροναυπλία, εκδόσεις Δίφρος, Αθήνα 1963. Γεράσιμος Ποδαράς, «Η Ακροναυπλία και μερικές ιστορικές αλήθειες…», περιοδικό Αντί, τ. 79, 3 Σεπτεμβρίου 1977. Βασίλης Έξαρχος, «Μπορούσαμε να αποδράσουμε από την Ακροναυπλία», Αυγή, 2 και 3 Απρίλη 1980.
10. Βλ. ενδεικτικά, Ιωάννα Παπαθανασίου, «Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας στην πρόκληση της Ιστορίας», στο Χρήστος Χατζηιωσήφ, Προκόπης Παπαστράτης (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Β’ π.π., Κατοχή, Αντίσταση 1940-1945, τ, Γ2, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2007, σ. 79-151. Επίσης, Κωστής Καρπόζηλος, Ελληνικός Κομμουνισμός. Μια διεθνική ιστορία (1912-1974), Αντίποδες, Αθήνα 2024.
11. Κώστας Μπίρκας, Με Την Ψυχή Στα Δόντια – Κατοχή – Ανάφη, Μέλισσα, Αθήνα 1966. Αλέκος Ψηλορίτης, «Η Μάχη της Κρήτης», Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις, 1965, για τη δραπέτευση κομμουνιστών από τη Φολέγανδρο και τη συμμετοχή τους στη μάχη της Κρήτης
12. Μανούσακας, ό.π., σ. 159.
13. Βλ. ενδεικτικά Ιωάννης Κολλιόπουλος, Η Μακεδονίας στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1986, Στράτος Ν. Δορδανάς, Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία, 1941-1944, διδ. διατριβή ΑΠΘ, 2002, σ. 50-51. Αθανάσιος Καλλιανιώτης, Οι Πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία (1941-1946), διδ. Διατριβή, ΑΠΘ, 2007, σ. 83-96
14. Πρόκειται για τον Δέλιο (ή Νεδέλκο) Παπανεδέλκο, σλαβόφωνο κομμουνιστή. Βλ. σχετικά Λεωνίδας Στρίγκος, «Ποιοι πολέμησαν και ποιοι ήταν οι συνεργάτες των κατακτητών», εφ. Ριζοσπάστης, 10 Νοεμβρίου 1981. Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία Φρονημάτων, τ. Α’, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1995, σ.  37.
15. Σχετικά με την Κατούνα βλ. Nikos Tzafleris, «Katouna», in Geoffrey Megargee (edit.), Encyclopedia of Camps & Ghettos 1933-1945, vol. III, United States Holocaust Museum, σ. 518-519.
16. Για τα στρατόπεδα του Λαζαρετου στην Κέρκυρα και της Βόνιτσας, βλ. Tzafleris, ό.π., σ. 513-514 και 525-526, αντίστοιχα.
17. Αμπατζοπούλου, ό.π., σ. 341.

Το άρθρο Ακροναυπλία: Θρύλος και Πραγματικότητα. Της Μαρίας Καβάλα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.