in ,

Ο John Berger στην Τσιάπας

(για τα 100 χρόνια από τη γέννησή του)

Στις 5 Νοεμβρίου συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από τη γέννηση του Τζον Μπέρτζερ (1926-2017). Το παρακάτω κείμενο του Μεξικανού ποιητή Hermann Bellinghausen δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα La Jornada στις 17 Δεκεμβρίου 2007 και καταγράφει τη συμμετοχή του Μπέρτζερ σε μια πενθήμερη ζαπατιστική συνάντηση στο Πανεπιστήμιο της Γης, στο Σαν Κριστόμπαλ δε λας Κάσας της Τσιάπας, αφιερωμένη στη μνήμη του Andrés Aubry (1927-2007), Γάλλου ιστορικού που έζησε για πολλά χρόνια στην Τσιάπας, μελέτησε τις ιθαγενικές κοινότητες και συνδέθηκε με το ζαπατιστικό κίνημα.

«Οι κουκούλες, αντί να τους κάνουν λιγότερο ανθρώπινους, τους έκαναν ακόμη περισσότερο».  Του Hermann Bellinghausen

Σαν Κριστόμπαλ δε λας Κάσας, Τσιάπας. 16 Δεκεμβρίου 2007. Με τον πιο μαχητικό χαιρετισμό που ακούστηκε σε αυτή τη συνάντηση της αντισυστημικής Αριστεράς, ο Τζον Μπέρτζερ γοήτευσε το ακροατήριο με την ιδιαίτερή του μαγεία, τη μαγεία του κόσμου των αποκάτω, καθώς και το δικό του βλέμμα έρχεται από τα κάτω: «Σύντροφοι παρόντες και απόντες», είπε. Και παραδέχτηκε πως ο ίδιος και οι σύντροφοί του σε αυτό το ταξίδι, που έφτασαν από την Άνω Σαβοΐα, 10.000 χιλιόμετρα μακριά, γνωρίζουν ότι ήρθαν σε έναν τόπο όπου «ακόμη και το πιο μικρό βουνό έχει όνομα».

Ο Μπέρτζερ, που στο πρόσωπό του συνυπήρχαν ο κριτικός της οπτικής αναπαράστασης, ο αφηγητής και ο σύντροφος, διηγήθηκε τη συνάντησή του με το Συμβούλιο Καλής Διακυβέρνησης του Οβεντίκ, στις 14 Δεκεμβρίου. Όπως είπε, οι φιλοδοξίες του εδώ ήταν περιορισμένες. «Όλοι εσείς γνωρίζετε πολύ περισσότερα για τον αγώνα στην Τσιάπας». Οπότε αναφέρθηκε σε εκείνα «τα πράγματα που εμφανίζονται στο μάτι του ταξιδιώτη» και προσέφερε ένα οξυδερκές, συγκλονιστικό πορτρέτο των τεσσάρων ιθαγενών Τσοτσίλ με τα καλυμμένα πρόσωπα –δύο γυναικών και δύο ανδρών– που τον υποδέχτηκαν επί μία ώρα στο γραφείο του Συμβουλίου Καλής Διακυβέρνησης. Και περιέγραψε τέσσερα πράγματα που τράβηξαν την προσοχή του:

«Είχαν εξουσία χωρίς το παραμικρό ίχνος αυταρχισμού. Και πιστέψτε με, ο αυταρχισμός, από τη στιγμή που αποκτηθεί, σκληραίνει ολόκληρη τη ζωή των ανθρώπων. Αυτές οι κουκούλες, αντί να τους κάνουν λιγότερο ανθρώπινους, τους έκαναν ακόμη περισσότερο. Γνωρίζω ότι “φόρεσαν τις κουκούλες για να γίνουν ορατοί”. Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό; Μπορείς να το διαβάσεις στα μάτια τους. Και τα μηνύματα των ματιών είναι η λιγότερο ελεγχόμενη από τις εκφράσεις του προσώπου και, κατά συνέπεια, η πιο ειλικρινής».

Δεύτερον, οι ιθαγενείς «γνώριζαν ότι έλεγαν την αλήθεια, επειδή δεν υπάρχει μία και μοναδική αλήθεια. Τίποτε δεν ταράζει τόσο την ηρεμία όσο το να λες ψέματα, ή μισές αλήθειες. Τα ψέματα γεννούν φόβο σε εκείνον που τα λέει. Υπό αυτή την έννοια, κανένα μέλος του Συμβουλίου δεν φοβόταν (ήταν fearless). Και το να είσαι έτσι σημαίνει ότι έχεις εξοικειωθεί βαθιά με τον πόνο».

Τρίτον, «η μακρόχρονη αντίσταση και η καλή διακυβέρνηση μπορούν να προκαλέσουν κούραση, και η κούραση καταβροχθίζει σιγά σιγά την ψυχή, σαν τη σκουριά, γι’ αυτό και πρέπει να την αποδεχόμαστε και να την ανακουφίζουμε. Όταν κάποιος από το Συμβούλιο δεν μιλούσε, γιατί έπαιρνε το λόγο κάποιος άλλος, έκλεινε τα μάτια του όπως μισοκοιμούνται οι γάτες, μια απλή κίνηση ανακούφισης, με σεβασμό στην κούραση».

Και τέταρτον: «Για εμάς, έτσι όπως καθόμασταν απέναντί τους στο τραπέζι και εξέθεταν την πολιτική τους θεώρηση για την κατάσταση εδώ και την κατάσταση στον κόσμο, εκείνη τη στιγμή ενσάρκωναν την αντίθεση προς όλους τους πολιτικούς λόγους των ηγετών της Δεξιάς και της Αριστεράς που βλέπουμε μέρα και νύχτα. Αυτή η αντίθεση βρισκόταν στα σώματά τους, στις φωνές τους, στους ρυθμούς τους, στο μυαλό τους, στα δάχτυλά τους, στις ψυχές τους. Ήταν σαν να ενσαρκώνουν τη δικαιοσύνη. Όχι σαν μια μορφή τιμωρίας, που έτσι την αισθάνονται οι φτωχοί σε ολόκληρο τον κόσμο. Όχι τιμωρία, αλλά ελπίδα. Και πρέπει να κατανοήσουμε ότι η ελπίδα δεν είναι μια υπόσχεση για το μέλλον, αλλά κινητήριος ενέργεια στον ατέρμονο, καθημερινό αγώνα για να ζούμε με μια συγκεκριμένη αίσθηση αξιοπρέπειας».

Σε αυτό το σημείο ανακοίνωσε ότι θα αφηγηθεί μια ιστορία. «Από πού έρχονται οι ιστορίες;» αναρωτήθηκε. Και σαν μάγος που φέρνει ένα μικρό κουτί και το ανοίγει και μέσα του έχει ένα ακόμη μικρότερο, κι ύστερα ένα ακόμη, και από το καθένα βγάζει θησαυρούς, αφηγήσεις, εκλάμψεις, μοιράστηκε πρώτα ένα μήνυμα από την Αφρική, ένα γνωμικό: «Όσο τα λιοντάρια δεν έχουν ιστορικούς, οι ιστορίες του κυνηγιού θα δοξάζουν τους κυνηγούς». Κι έπειτα, ένα δώρο για τον υποδιοικητή Μάρκος, που αναφέρθηκε στα επτά χρώματα και τις επτά αισθήσεις, χρησιμοποιώντας έναν αριθμό για τον οποίο και ο ίδιος τρέφει μια ιδιαίτερη αδυναμία: το ποίημα Ο έβδομος άνθρωπος, γραμμένο το 1932 από τον Ούγγρο προλετάριο ποιητή Ατίλα Γιόζεφ, από το οποίο ο Μπέρτζερ είχε αντλήσει παλιότερα την αφετηρία για ένα από τα σημαντικότερα έργα του, τον Έβδομο άνθρωπο, σχετικά με τους μετανάστες εργάτες στην Ευρώπη1):

«Όταν πρέπει να παλέψεις για να επιβιώσεις / κάνε τον εχθρό σου να δει επτά. / Έναν που δεν δουλεύει την Κυριακή / έναν που αρχίζει τη δουλειά τη Δευτέρα / έναν που διδάσκει χωρίς να τον πληρώνουν / έναν που έμαθε κολύμπι ενώ πνιγόταν / έναν που είναι ο σπόρος του δάσους / και έναν που τον φυλάει μια άγρια λησμονιά. / Αλλά όλα αυτά τα κόλπα δεν φτάνουν. / Πρέπει εσύ ο ίδιος να γίνεις ο έβδομος».

Η μια ιστορία οδηγούσε στην άλλη, μέχρι να φτάσει η στιγμή που, όπως οι αρχαίοι παραμυθάδες της ανθρώπινης φυλής, ο Μπέρτζερ ανακοίνωσε εντέλει, με μια δόση σκανταλιάς: «Okay, storytime». Και διάβασε μια «επιστολή» από ένα ανέκδοτο βιβλίο2, όπου μια γυναίκα αφηγείται στον αγαπημένο της, έναν πολιτικό κρατούμενο, διάφορα επεισόδια της αντίστασης σε έναν τόπο που θα μπορούσε να είναι η Παλαιστίνη, αλλά και το Ατένκο ή η Τσιάπας. Σε αυτό το επεισόδιο, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν μια φάλαγγα αρμάτων μάχης ενός στρατού εισβολής και ανακαλύπτουν ότι, όταν είναι ενωμένες και δίνουν έναν μεγαλύτερο στόχο, γίνονται ακόμη πιο δυνατές. Άτρωτες.

Λίγες μέρες νωρίτερα, κατά την επίσκεψή του στο ζαπατιστικό καρακόλ του Οβεντίκ μαζί με τη σύντροφό του Beverly και τον φίλο του Lorenzo, ο Τζον Μπέρτζερ είδε τις φωτογραφίες που είχαν συγκεντρώσει το 2004 δεκάδες φωτορεπόρτερ και που σήμερα κοσμούν την καφετέρια «Comandante Che Guevara». Μπροστά σε μία από αυτές, που δείχνει μια ανθρώπινη ασπίδα από γυναίκες ζαπατίστας, ξυπόλυτες και με καλυμμένα τα πρόσωπα, που κρατούν ραβδιά για να εμποδίσουν τη διέλευση μιας φάλαγγας του ομοσπονδιακού στρατού (μια φωτογραφία του Pedro Valtierra από το εχίδο της Μορέλια), αποφάσισε να αλλάξει τα σχέδιά του.

Στη συνάντηση, εκείνο το μεσημέρι, θα μπορούσε να μιλήσει για την κατάσταση στον κόσμο, για τον καπιταλισμό, τα κινήματα, τους αγώνες για τη γη. Βλέποντας όμως εκείνη τη φωτογραφία, αποφάσισε ότι θα διάβαζε την επιστολή της ηρωίδας του, της Άιντα, έχοντας ως αφετηρία τη διαπίστωση ότι «το θάρρος είναι να ανοίγεις μια τρύπα μέσα στο χρόνο που μας έχει επιβληθεί». Πού πηγαίνουν οι ιστορίες; είχε αναρωτηθεί στην αρχή της ομιλίας του. «Χωρίς αυτές δεν θα γνωρίζαμε πόσο πλατιά μοιράζονται η χαρά και ο πόνος μας».

Στο Οβεντίκ, ο Μπέρτζερ είχε εκδηλώσει έντονο ενδιαφέρον να επισκεφθεί την κλινική του καρακόλ: τα εργαστήρια, το φαρμακείο, το γυναικολογικό ιατρείο, τους κοιτώνες. Τη βρήκε καθαρή, απλή, με λιτό εξοπλισμό, λειτουργική. «Τίποτε δεν είναι πιο συγκινητικό από αυτό», είπε, ανακαλώντας ίσως στη μνήμη του τη μαγεία ενός από τα πρώτα του έργα, την καταγραφή της ζωής ενός γιατρού στα βουνά, με τον απολύτως ταιριαστό τίτλο «Ένας τυχερός άνθρωπος».

Πηγή: La Jornada Μετάφραση: σ.π.

  1. Τζων Μπέργκερ και Τζην Μορ, Ο έβδομος άνθρωπος. Η ιστορία του μετανάστη εργάτη στην Ευρώπη. Το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε στα ελληνικά από τον Καστανιώτη το 1979. Ήταν για πολλά χρόνια εξαντλημένο και επανακυκλοφόρησε το 2012από τις εκδόσεις antifa scripta. (Σ.τ.μ. [↩]
  2. Το βιβλίο εκδόθηκε στα αγγλικά την επόμενη χρονιά, το 2008. Και στα ελληνικά το 2013: Τζον Μπέργκερ, Από την Άιντα στον Χαβιέρ. Γράμματα σ’ έναν φυλακισμένο, μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Πατάκης. (Σ.τ.μ. [↩]

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Πρώτη φορά στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης: Ταινίες, εμπειρίες, σκέψεις