Σλάβο Ζίζεκ, Λένιν 2017 (μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας), Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου 2017, σελ. 296
Η πολιτική δουλειά, για να είναι ριζοσπαστική, πρέπει να επιδιώκει να γίνει περιττή
Jeremy Glick
Πριν από λίγες μέρες είχαμε επέτειο της Ρωσικής Επανάστασης. Αν κανείς, όμως, επιχειρούσε να το θυμηθεί αξιοποιώντας τα περισσότερα έντυπα της Αριστεράς πολύ θα δυσκολεύονταν.
Η 7η Νοεμβρίου του 1917 είναι σαν να μην υπήρξε. Το γεγονός πως εμείς πολιτικά δεν θα υπήρχαμε αν αυτή δεν υπήρχε, ελάχιστα πλέον μας απασχολεί εμπράκτως. Η απώθηση αυτής της μνήμης είναι τόσο ισχυρή που δεν αποτελεί πρόβλημα για τους πολύ περισσότερους ανάμεσά μας. Και η επιστροφή του απωθημένου γίνεται εδώ και καιρό με τρόπους πολύ λίγο ενδιαφέροντες από πολιτική άποψη.
Προσωπικά θεωρώ πως η επόμενη νικηφόρα Αριστερά –αν υπάρξει– θα εγγράψει τις προσπάθειές της στην ιστορική γραμμή που περιλαμβάνει ως κύρια, αν όχι την κυριότερη, φάση της την Ρωσική Επανάσταση. Όπως είναι αδύνατη η σύλληψη των δημοκρατικών εξελίξεων στην Ευρώπη και στον κόσμο ολόκληρο βάζοντας εντός παρενθέσεως την Γαλλική Επανάσταση έτσι –και περισσότερο– αδυνατώ να αντιληφθώ τον ιστορικό αγώνα για την κατάργηση της εκμετάλλευσης αν η ρωσική εμπειρία συνεχίσει να αφήνεται στην ένοχη λήθη. Έχω υπόψη μου σχεδόν όλες τις αντιρρήσεις. Η Επανάσταση παραμορφώθηκε, εκφυλίστηκε, προδόθηκε, έφαγε τα παιδιά της, υποκλάπηκε, ευτελίστηκε, τρομοκράτησε, ηττήθηκε. Ναι, αλλά συνέβη. Εκτός κι αν δεν συνέβη, αν ήταν απότοκο ιστορικής τύφλωσης, αν ήταν οφθαλμαπάτη. Αν δεν ήταν Επανάσταση, αλλά πραξικόπημα, όπως έχει λεχθεί. Μια τέτοια απόφανση θα εξηγούσε απολύτως τη γενικευμένη σιωπή, νομίζω, όμως, πως είναι ανιστόρητη.
Όταν, ξανά και ξανά, αναζητώ επιχειρήματα για αυτή την άποψη, το μυαλό μου σπάνια πηγαίνει στην κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας ή στην επέκταση του εργατικού ελέγχου, στις μεγάλες νίκες απέναντι στους στρατούς της αντεπανάστασης ή στις χιλιάδες φράξιες του μονολιθικού κόμματος των μπολσεβίκων, στη μεγάλη πλειοψηφία στα Σοβιέτ ή στο Σύνταγμα του 1918. Αλλού οδηγούμαι: στους ζωγράφους και στους μουσικούς, στο θέατρο και τον κινηματογράφο, στους παιδαγωγούς και τους πολεοδόμους, στους φουτουριστές, στους κονστρουκτιβιστές, στον σουπρεματισμό και στις επαναστατικές αφίσες, στο ΛΕΦ… Και περιμένω κάποιον να μου υποδείξει άλλο ένα πραξικόπημα το οποίο τόσο πολύ να άνοιξε τις ανθρώπινες ψυχές.
Μπορώ να σκεφτώ μια σειρά από λόγους, για τους οποίους η Επανάσταση του ’17 σήμερα έχει μικρότερη σημασία για τους αριστερούς απ’ ό,τι πριν από λίγες δεκαετίες. Δεν συμφωνώ, αλλά μπορώ να το σκεφτώ. Αυτό που αδυνατώ να κατανοήσω είναι η ολοκληρωτική έκλειψη και της παραμικρής αναφοράς. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τον πιο χαρακτηριστικό δείκτη της ιδεολογικής συντριβής που έχουμε υποστεί. Πολιτικά ηττηθήκαμε, αλλά ιδεολογικά έχουμε πραγματικά ισοπεδωθεί. Ο νεοφιλελευθερισμός, η πιο συχνή ονομασία του νικηφόρου αστισμού, κέρδισε πρώτα στο ιδεολογικό πεδίο, πολύ πριν εφαρμόσει τις πολιτικές που αποδιάρθρωσαν τις σημερινές καπιταλιστικές κοινωνίες.
Η Ρωσική Επανάσταση, η μεγαλύτερη ελπίδα γι’ απελευθέρωση που γέννησε ποτέ ο κόσμος, έχει πολλά να μας διδάξει. Για το τι να κάνουμε, αλλά και για ό,τι δεν πρέπει να ξανακάνουμε. Το μεγάλο πανηγύρι του ’17, που θέλησε να τ’ αλλάξει όλα –κι άλλαξε πολλά, και με πολλές επιπτώσεις, για ολόκληρο τον κόσμο–, είναι το πρότυπο επαναστατικό συμβάν, ο ιδεότυπος επιτυχημένης σύλληψης της συγκυρίας, το πιο σαφές παράδειγμα του τι σημαίνει «ν’ αδράξουμε τη μέρα», για να φέρουμε κοντά τον αναγκαίο, σήμερα περισσότερο από τότε, κομμουνιστικό μετασχηματισμό του κόσμου. Αρκεί να το θέλουμε αυτό το τελευταίο. Η σημερινή Αριστερά δεν φαίνεται, λοιπόν, να το θέλει. Για την ακρίβεια, δεν φαίνεται να ξέρει τι, έστω περίπου, θέλει. Η εκκωφαντική σιωπή αυτό μαρτυράει.
Το τελευταίο διάστημα, σε πολλά μέρη του κόσμου, ένας άνεμος ελπίδας έχει αρχίσει, σιγά σιγά, να φυσάει. ΗΠΑ, Βραζιλία, Γαλλία, Ινδία, αλλά και η Σερβία ακόμη, δείχνουν πως η επελαύνουσα Ακροδεξιά δεν είναι ανίκητη· τουλάχιστον σε ορισμένες μάχες. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, πάντως, τα ταξικά ζητήματα κυριαρχούν. Πράγμα παρήγορο, αν σκεφτεί κανείς πόσο «πολιτισμική» υπήρξε η ριζοσπαστική Αριστερά, για ολόκληρες δεκαετίες· ενώ είχε όλες τις δυνατότητες και να είναι “woke” και να βάζει την εργατική τάξη στις πρώτες της προτεραιότητες. Τώρα που το κάνει, αρχίζει να βλέπει φως.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για πολύ δυνατό φως. Και ο κύριος λόγος, κατά τη γνώμη μου, είναι πως λείπει, σχεδόν ολοκληρωτικά, ο ορίζοντας, η μεγάλη προοπτική, η απαίτηση για ριζικούς μετασχηματισμούς. Που δεν οφείλεται στην αδυναμία να κατανοήσουμε πόσο μεγάλη είναι η ανάγκη γι’ αυτά, αλλά στο γεγονός πως ο κομμουνισμός έχει υποστεί τέτοιας έκτασης ήττα, ώστε ο ορίζοντας μετατοπίστηκε αιώνες στο μέλλον. Ο Μπερνστάιν –και όχι η Λούξεμπουργκ– νίκησε και μέσα στη ριζοσπαστική Αριστερά, η οποία με την πρακτική της φαίνεται να επιβεβαιώνει πως «το κίνημα είναι το παν, ο στόχος δεν είναι τίποτα».
Ο Ζίζεκ το λέει –με την προβοκατόρικη υπερβολή στη διατύπωση, που τον χαρακτηρίζει– ως εξής:
“Πουθενά δεν είναι πιο κατάφωρη η αθλιότητα της σημερινής Αριστεράς απ’ ό,τι στην «πειθαρχημένη» της υπεράσπιση του σοσιαλδημοκρατικού κράτους πρόνοιας. Ελλείψει υλοποιήσιμου ριζοσπαστικού αριστερού προγράμματος, το μόνο που μπορεί να κάνει η Αριστερά είναι να βομβαρδίζει το κράτος με αιτήματα για τη διεύρυνση του κράτους πρόνοιας, γνωρίζοντας καλά ότι το κράτος δεν θα μπορέσει να υλοποιήσει” (σελ. 34).
«Δεν θα μπορέσει να υλοποιήσει…», μας λέει ο Ζίζεκ. Που σημαίνει πως και «να ήθελε» δεν θα μπορούσε! Η συνθήκη της τρομερής πολυκρίσης απαιτεί ριζικές μεταβολές, για να μπορούν να υλοποιηθούν και τα «μικρά». Πάει να πει, δηλαδή, πως προκειμένου να βελτιώσουμε λίγο τη ζωή απαιτείται να τη βελτιώσουμε πολύ. Η Επανάσταση ως προϋπόθεση επιβίωσης επιστρέφει, χωρίς, όμως, να επιστρέφει για την υπαρκτή Αριστερά.
Εδώ βρισκόμαστε. Και ο Ζίζεκ μας προσφέρει ένα δρόμο να πάμε λίγο παραπέρα.
Το βιβλίο αποτελείται, κατά το ήμισυ, από δύο πολύ ενδιαφέροντα δικά του κείμενα και, επιπλέον, από άρθρα και παρεμβάσεις του Λένιν στα δυο τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν, με μεγάλη αγωνία, σκέφτεται –κάνοντας και απολογισμούς– την Επανάσταση, η οποία δεν κινήθηκε με τους τρόπους, που φαντάζονταν όσοι πρωταγωνιστικά πορεύτηκαν μέσα της. Η συλλογή, που επιλέγει ο Ζίζεκ, επιχειρεί να αναμετρηθεί με ζητήματα σαν αυτά που και τώρα μας απασχολούν – ή θα έπρεπε.
“Είναι αλήθεια πως η σημερινή Αριστερά αντιμετωπίζει την παραλυτική εμπειρία τους τέλους μιας ολόκληρης εποχής προοδευτικών κινημάτων, μια εμπειρία που την αναγκάζει να επανεφεύρει τις βασικότερες συντεταγμένες του προγράμματος της. Όμως, μια ακριβώς ομόλογη εμπειρία είναι που γέννησε τον λενινισμό. Ας θυμηθούμε το σοκ του Λένιν όταν, το φθινόπωρο του 1914, όλα τα ευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα (με την τιμητική εξαίρεση των μπολσεβίκων της Ρωσίας και των σοσιαλδημοκρατών της Σερβίας) συντάχτηκαν στην «πατριωτική» γραμμή” (σελ. 17).
Ο Ζίζεκ επιλέγει να σκεφτεί την Ρωσική Επανάσταση με άξονα αυτά τα κείμενα του Λένιν. Αυτό, ωστόσο, σημαίνει πως θα ανακαλέσει και τον Ροβεσπιέρο και τον Σεν Ζιστ. Και τον «άγριο» Τζον Μπράουν, τον εν όπλοις σύντροφο των νέγρων, και τον Θορώ, τον φανατικό οπαδό της μη βίας, που θα υπερασπιστεί μέχρι τέλους τον Μπράουν.
Ο Ζίζεκ δεν ξεπέφτει σε ευκολίες. Ο σταλινισμός, αυτή η τερατώδης πολιτική απόφυση, δεν ήταν μια δευτερογενής απόκλιση· υπήρχε ως δυνατότητα στο πρόταγμα των μπολσεβίκων. Γι’ αυτό, κατά την άποψή του, το πρόταγμα ήταν γνήσια τραγικό: ένα αυθεντικό όραμα χειραφέτησης, που το καταδίκαζε στην αποτυχία η ίδια του η νίκη.
Προσοχή! Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως ήταν πρόταγμα χειραφέτησης, το πιο μεγάλο στην ιστορία. Η τραγική του κατάληξη μας υποχρεώνει να σκεφτούμε καλά τι πήγε στραβά. Ο Ζίζεκ, για παράδειγμα, θα επιμείνει, μια και δυο φορές, πως η απαγόρευση των τάσεων στο εσωτερικό του κομμουνιστικού κόμματος, τον Μάρτιο του 1921, υπήρξε μια καθοριστική καμπή – μαζί, υποθέτω, και με τη συντριβή της Κροστάνδης. Πολλά αντίστοιχα καθόρισαν την πορεία που πήραν τα πράγματα· και που δεν ήταν νομοτελειακή.
Ο Ζίζεκ δεν «απορρίπτει» την τρομοκρατία, δεν «παγώνει» μπροστά στη βία, έχει πλήρη επίγνωση πως οι μειοψηφίες εκφράζουν την «αλήθεια» συχνά στις μεγάλες ιστορικές στιγμές, υπογραμμίζει πως οι καθοριστικές επιλογές είναι πάντοτε «επικίνδυνες». Από την άλλη, δεν χαϊδεύει ούτε «απαλλάσσει».
Θεωρεί καλό, ωστόσο, να επιδιώξει η σημερινή Αριστερά να «επαναλάβει» τον Λένιν.
“Αυτό δεν σημαίνει μια επιστροφή στον Λένιν. Επαναλαμβάνω τον Λένιν θα πει δέχομαι ότι «ο Λένιν είναι νεκρός», ότι η συγκεκριμένη λύση του απέτυχε -και απέτυχε, μάλιστα, τερατωδώς. Επαναλαμβάνω τον Λένιν σημαίνει ότι χρειάζεται κανείς να διακρίνει ανάμεσα σε ό,τι όντως έκανε ο Λένιν και το πεδίο δυνατοτήτων που διάνοιξε, να αναγνωρίσει την ένταση στον Λένιν ανάμεσα στις πράξεις του και μια άλλη διάσταση, τι «περισσότερο υπήρχε στον Λένιν από τον ίδιο τον Λένιν». Επαναλαμβάνω τον Λένιν θα πει επαναλαμβάνω όχι ό,τι έκανε ο Λένιν, αλλά ό,τι απέτυχε να κάνει, τις χαμένες του ευκαιρίες” (σελ. 18).
Ο Ζίζεκ διαβάζει τον Λένιν γιατί έχει πολλά να μας πει ακόμα· και δεν χρειάζεται να είμαστε «λενινιστές». Ο Λένιν ήταν επαναστάτης, στ’ αλήθεια. Γι’ αυτό, κιόλας, οπωσδήποτε, θα «ήταν στη Βαρσοβία».
Ο Ζίζεκ δεν θα ήταν ο Ζίζεκ αν απέφευγε ολοκληρωτικά την ανεκδοτολογική πρόκληση. Να, λοιπόν:
“[Σ]ε μια καθεστωτική γκαλερί της Μόσχας εκτίθεται ένας πίνακας με τον τίτλο Ο Λένιν στη Βαρσοβία, που δείχνει τη Ναντέζντα Κρούπσκαγια, τη σύζυγο του Λένιν, στο δωμάτιό της στο Κρεμλίνο, να κάνει άγριο σεξ με ένα νεολαίο της Κομσομόλ. Ένας έκπληκτος επισκέπτης ρωτάει την ξεναγό: «Μα ο Λένιν πού είναι;». Για να πάρει τη γαλήνια απάντηση: «Ο Λένιν είναι στη Βαρσοβία».
Ας φανταστούμε μια αντίστοιχη έκθεση στη Μόσχα το 1980, όπου υπάρχει ένας πίνακας με τον ίδιο τίτλο, ο οποίος όμως δείχνει μια ομάδα υψηλά ιστάμενων της σοβιετικής νομενκλατούρας να συζητούν για τον «κίνδυνο» που αποτελεί το πολωνικό κίνημα της Αλληλεγγύης για τα συμφέροντα της Σοβιετικής Ένωσης. Ένας έκπληκτος επισκέπτης ρωτάει τον ξεναγό: «Μα ο Λένιν πού είναι;», και ο τελευταίος απαντά: «Ο Λένιν είναι στη Βαρσοβία». Παρά τις δυτικές επεμβάσεις που συντόνισαν ο πάπας, ο Ρέιγκαν κ.ά., ο Λένιν ήταν στη Βαρσοβία τις δεκαετίες του 1970 και του 1980: το πνεύμα του εμψύχωνε τις διαδηλώσεις των εργατών, από τις οποίες γεννήθηκε η Αλληλεγγύη” (σελ. 90).
ΥΓ.: Ένας από τους σημαντικότερους δείκτες της έκπτωσης της Αριστεράς είναι το γεγονός πως τα στελέχη (sic) νιώθουν πως είναι πολιτικοί – επαγγελματίες της πολιτικής. Δεν εννοούν, προφανώς, πως είναι «επαγγελματίες επαναστάτες». Ο Μαρκ Τουέιν το είπε καλά, στον καιρό του: «Μην πείτε στη μάνα μου πως ασχολούμαι με την πολιτική. Νομίζει πως είμαι πιανίστας σε μπουρδέλο».
