Σημειώσεις για την τεχνητή νοημοσύνη και τη φυσική άνοια, ξεκινώντας από την εγκύκλιο Magnifica Humanitas*,
Γεθσημανή
Ο Ουμανισμός βρίσκει τον χώρο του στη χριστιανική πολιτισμική σφαίρα. Αυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι ο Χριστιανισμός, μέσα στην αντιφατική πολυπλοκότητα της ιστορίας του, είναι ένα ανθρωπιστικό κίνημα, αλλά σημαίνει ότι μέσα σε αυτήν την ιστορία υπάρχει ο χώρος για να κατανοήσουμε την ηθική και οντολογική αυτονομία της ανθρώπινης δράσης.
Δεν είμαι πιστός, ωστόσο υπάρχει μια στιγμή που νιώθω τόσο κοντά στον Ιησού που θεωρώ ότι δεν μπορώ παρά να αυτοαποκαλούμαι Χριστιανός. Αυτή η στιγμή είναι όταν, στον Κήπο της Γεθσημανή, λίγες ώρες πριν από το μαρτύριό του, ο Ιησούς απευθύνεται στον Πατέρα με τα λόγια: «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο».
Είναι σαφές ότι αυτό θα ήταν δυνατό, δεδομένου ότι ο Πατέρας είναι Παντοδύναμος.
Αλλά ο Ιησούς, σαν να φοβήθηκε από το ίδιο του το αίτημα, προσθέτει αμέσως: «Πλὴν μὴ τὸ θέλημά μου, ἀλλὰ τὸ σὸν γινέσθω.»
Σαν γιος που στάλθηκε να πεθάνει για κάποια πατρίδα, ο Χριστός σκύβει το κεφάλι μπροστά στην Ιστορική Ανάγκη, αλλά η ανθρώπινη φύση του (που λιποτακτεί από την Ιστορία) ζητά να απομακρυνθεί αυτό το ποτήρι από τα χείλη του.
Σε εκείνον τον κήπο, για μια στιγμή, η ανθρώπινη φύση του Χριστού υπερισχύει της θεϊκής του φύσης.
Η ανθρώπινη φύση του Χριστού συνιστά αυτονομία από την ιστορική Αναγκαιότητα, ή, σε αυτή την περίπτωση, από τη θεία βούληση, που είναι το αρχέτυπο της ιστορικής Ανάγκης. Στη συνέχεια, η Ιστορική Ανάγκη υπερισχύει, και ο Πατέρας παρίσταται στο μαρτύριο του γιου του, έτσι ώστε από αυτό το μαρτύριο να γεννηθεί η Εκκλησία, που είναι προορισμένη να εξυμνεί τη δόξα του Πατρός.
Η Χριστιανική Εκκλησία φέρει μέσα της αυτή τη διπλή προέλευση: είναι στο πλευρό του Πατέρα, αλλά είναι και στο πλευρό του Υιού.
Η Εκκλησία του Πέτρου είναι αφιερωμένη στη δόξα του Πατέρα, όχι στην αδυναμία του Υιού, σε τέτοιο βαθμό που η Εκκλησία καταδίωξε όσους διεκδίκησαν την ανεξαρτησία της ανθρώπινης γνώσης από την Αναγκαιότητα της θείας Γνώσης και την ιστορική της υλοποίηση. Παρόλα αυτά, μέσα στο πλαίσιο του Χριστιανισμού είναι εφικτός ο Ανθρωπισμός, επειδή ο Χριστιανισμός είναι και τα δύο αυτά ασυμβίβαστα πράγματα: η Ανάγκη του Πατέρα και η επιδίωξη του γιου για αυτονομία.
Το νέο είναι ότι σήμερα η Χριστιανική Εκκλησία στέκεται στο πλευρό εκείνων που ικετεύουν: «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο».
Από αυτή την οπτική γωνία διάβασα την Εγκύκλιο του Λέοντα ΙΔ΄, Magnifica Humanitas. Στην απανθρωποποίηση που προκάλεσε ο καπιταλιστικός απολυταρχισμός, η Εκκλησία του Φραγκίσκου και του Λέοντα εμφανίζεται τώρα ως το τελευταίο προπύργιο του Ανθρώπινου.
Η Ιστορική Ανάγκη παίρνει τη μορφή της Τεχνητής Νοημοσύνης, και επειδή η Ιστορική Ανάγκη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον πόλεμο, η τεχνολογία της αυτοματοποίησης υποτάσσεται στον πόλεμο. Οι πόροι που απαιτούνται για την έρευνα και τις υποδομές – που καθιστούν δυνατή την ανάπτυξη της ΤΝ – προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από τον στρατό, και οι βασικές εφαρμογές είναι στρατιωτικές. Αυτή είναι η οικονομική και ιστορική πραγματικότητα της ΤΝ, η οποία αντικαθιστά ταχέως τη φυσική νοημοσύνη.
Γι αυτό, διαβάζω την Εγκύκλιο ως την υψηλότερη εκδήλωση του σύγχρονου Ανθρωπισμού, αφού η Ιστορία νίκησε τον υλιστικό Ανθρωπισμό, ο οποίος βασίζεται στην ισότητα.
Όπως τα λόγια που ψιθύρισε ο Ιησούς στον Κήπο της Γεθσημανή, φοβάμαι, όμως, ότι τα λόγια του Λέοντα είναι καταδικασμένα να μην ακουστούν από το Ευφυές Αυτόματο, το οποίο εξαρτάται από το στρατιωτικό σύστημα των δυνάμεων που προετοιμάζονται για τον τερματικό πόλεμο.
Φοβάμαι ότι ο Πρέβοστ είναι υπερβολικά αισιόδοξος όταν χαρακτηρίζει την ανθρωπότητα ως «υπέροχη». Η ανθρωπότητα δεν υπάρχει αφηρημένα: ο Homo sapiens εξελίσσεται παράλληλα τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές σχέσεις και τις τεχνικές μορφές που παράγει ο ίδιος και μέσω των οποίων παράγεται. Δεν υπάρχει τίποτα το μεγαλοπρεπές στον Homo sapiens που αναδύεται μετά από σαράντα χρόνια ανταγωνισμού της ελεύθερης αγοράς και της ψηφιακής τεχνολογικής μετάλλαξης. Αν η σύγχρονη ανθρωπότητα είναι ο ισραηλινός λαός και η πλειοψηφία των δυτικών λαών (για να μην αναφέρω τους υπόλοιπους), θα έλεγα ότι ένας καλός ορισμός είναι «Horribilis», όχι «Magnifica».
Από αυτό το σημείο μπορούμε να αρχίσουμε να προβληματιζόμαστε για το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά ο καθρέφτης της σύγχρονης απάνθρωπης ανθρωπότητας.
______________
Τι απομένει μετά τη φούσκα
Στο βιβλίο του «The Reverse Centaur’s Guide to Life After AI» ο Cory Doctorow υποστηρίζει ότι οι μεγάλες υποσχέσεις αυτής της τεχνολογίας είναι παραπλανητικές επειδή η ανάπτυξη της ΤΝ είναι καταδικασμένη να αποτύχει σε οικονομικό και χρηματοοικονομικό επίπεδο.
«Όλες οι εταιρείες ΤΝ χάνουν χρήματα, και όσο μεγαλύτερη είναι η εταιρεία, τόσο μεγαλύτερες είναι οι απώλειες. Οι μεγαλύτερες εταιρείες ΤΝ χάνουν δισεκατομμύρια κάθε τρίμηνο. Οι χρηματοδοτήσεις για τα νέα μοντέλα προέρχονται από επενδυτές, οι οποίοι στοιχηματίζουν ότι η ΤΝ, την οποία χρηματοδοτούν, θα επιτρέψει στους εργοδότες να απολύσουν το μισό εργατικό δυναμικό τους και να το αντικαταστήσουν με την ίδια την ΤΝ, μοιράζοντας τα κέρδη μεταξύ των πελατών των εταιρειών ΤΝ και των ίδιων των εταιρειών». (Doctorow, σελ. 201)
Αυτή, σύμφωνα με τον Doctorow, είναι μια ψευδής υπόσχεση, και κατά συνέπεια, «… η φούσκα θα σκάσει, όπως συμβαίνει πάντα με όλες τις φούσκες».
Όμως, προσθέτει ο Doctorow, ουδείς λόγος υπάρχει να χαιρόμαστε:
«Ανεξάρτητα από το πόσο μπορεί κανείς να μισεί την ΤΝ, δεν θα είναι μια όμορφη μέρα. Επτά κολοσσοί της ΤΝ αντιπροσωπεύουν το 35% της χρηματιστηριακής αγοράς των ΗΠΑ… Μιλάμε για μια κατάρρευση που θα επισκιάσει την κατάρρευση του 2008 και θα ισοδυναμεί ή θα ξεπεράσει την κατάρρευση της αγοράς που σημειώθηκε στη διάρκεια της πανδημίας.» (σελ. 202)
Στις οικονομικές ζημίες που, ενδεχομένως, θα προκαλέσει το σκάσιμο της φούσκας, πρέπει να προσθέσουμε τις ζημίες που προκαλούν οι υποδομές αυτής της τεχνολογίας στο φυσικό περιβάλλον, το οποίο βρίσκεται ήδη στα πρόθυρα της κατάρρευσης.
«Η πλήρης αλυσίδα εφοδιασμού της ΤΝ περιλαμβάνει το κεφάλαιο, το εργατικό δυναμικό και τους πόρους του πλανήτη και απαιτεί τεράστιες ποσότητες από το καθένα. Το cloud είναι η ραχοκοκαλιά της βιομηχανίας της ΤΝ και αποτελείται από πετρώματα, άλμη λιθίου και αργό πετρέλαιο.» (Kate Crawford: Ούτε Ευφυής ούτε Τεχνητή, 2021; σελ. 40. Πρωτότυπος τίτλος: Atlas of AI. Power, Politics and the planetary costs of Artificial Intelligence, 2021).
Έτσι, η οικονομική καταστροφή, που επίκειται, προμηνύεται να είναι γιγαντιαία, δεδομένου ότι οι επενδύσεις σε αυτήν την τεχνολογία θα φτάσουν τα 600 δισεκατομμύρια δολάρια μόνο το 2026 (εκτίμηση της Goldman Sachs).
Δεδομένου ότι δεν υπάρχει οικονομική απόδοση σε αυτές τις τεράστιες επενδύσεις που χρηματοδοτούνται από χρέη, η πρόβλεψη του Doctorow είναι απολύτως εύλογη. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, οι οικονομικές επιπτώσεις δεν είναι το κύριο ζήτημα. Όσο δραματικές κι αν είναι οι επιπτώσεις της πιθανής οικονομικής κατάρρευσης, ο Doctorow φαίνεται να μην λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες επιπτώσεις που έχει η τεχνολογία της αυτοματοποίησης του νου στο στρατιωτικό και γνωστικό επίπεδο.
Ο Doctorow γράφει ακόμα:
«Όποιος πέφτει θύμα του ενθουσιασμού του για την ΤΝ ονειρεύεται να ικανοποιήσει μια ανθρώπινη ανάγκη χωρίς να χρειάζεται να λάβει υπόψη κανένα ηθικό κριτήριο». Αυτό ισχύει τόσο για τον τύπο που ψάχνει για μια εικονική κοπέλα όσο και για τους εργοδότες που ελπίζουν να χρησιμοποιήσουν την ΤΝ για να αντικαταστήσουν το μισό εργατικό δυναμικό και να τρομοκρατήσουν το άλλο μισό… ακόμη και η εικονική κοπέλα δεν σε ρωτάει τίποτα για τον εαυτό σου, εκτός από αυτά που της λες εσύ ο ίδιος.» (σελ. 74)
Επομένως, η ΤΝ δεν έχει καμία ανθρώπινη αξία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει οικονομική αξία, αξία χρήσης, για να χρησιμοποιήσουμε τη μαρξική έννοια που ορίζει τη συγκεκριμένη χρησιμότητα των προϊόντων της αφηρημένης εργασίας.
Μπορεί ένα προϊόν να έχει αξία χρήσης ακόμα κι αν δεν έχει ανθρώπινη αξία; Ναι, βεβαιότατα. Ένα προϊόν μπορεί να είναι κερδοφόρο ακόμα κι αν είναι καταστροφικό, όπως γνωρίζουν καλά οι κατασκευαστές όπλων. Θα έφτανα μάλιστα στο σημείο να πω ότι η απάνθρωπη αξία χρήσης είναι η πιο κερδοφόρα, αφού έχει να κάνει με τη ζωή και τον θάνατο.
Ποια είναι η αξία χρήσης των σύγχρονων εφαρμογών της ΤΝ;
Ποια είναι η οικονομική απόδοση των τεράστιων επενδύσεων που απαιτεί;
Η απάντηση είναι απλή: η αξία χρήσης της ΤΝ, στην παρούσα φάση, είναι ουσιαστικά ο πόλεμος. Είναι οι στρατιωτικές εφαρμογές της ΤΝ που αποσβένουν εν μέρει το κεφάλαιο που επενδύθηκε στην ανάπτυξη αυτής της τεχνολογίας: έξυπνα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, έξυπνα αμυντικά συστήματα, έξυπνος πόλεμος. Έξυπνη καταστροφή του πολιτισμού.
Αλλά αν αυτό είναι αλήθεια (και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η χρήση της ΤΝ είναι σήμερα κυρίως στρατιωτική), τότε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια ανησυχητική εναλλακτική: είτε ο πόλεμος θα εξαπλωθεί παντού, για να καταστήσει εφικτή την οικονομική απόδοση αυτών των γιγάντιων επενδύσεων, είτε η φούσκα θα ξεφουσκώσει με αδιανόητες συνέπειες για την οικονομική και κοινωνική ισορροπία ολόκληρου του κόσμου.
_____________
Απενεργοποίηση του ανθρώπινου νου
Όποια και αν είναι η τύχη των οικονομικών επενδύσεων στην τεχνολογία της αυτοματοποιημένης νοημοσύνης, είναι βέβαιο ότι θα αφήσει ισχυρό αποτύπωμα. Η καταστροφή είναι ο κύριος τομέας εφαρμογής της ΤΝ. Η καταστροφή του περιβάλλοντος για την τροφοδοσία των τεχνικών υποδομών και η στρατιωτική καταστροφή ολόκληρων εδαφών, ολόκληρων πληθυσμών. Αυτά είναι τα ίχνη που αφήνει η ΤΝ στη σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία. Υπάρχει όμως και ένα άλλο αποτέλεσμα που ο Doctorow παραβλέπει: το γνωστικό.
Το στρατιωτικό σύστημα δεν είναι ο μόνος χρήστης της ΤΝ. Ο άλλος χρήστης είναι ο νους του Homo sapiens, ο οποίος είναι εν μέρει απενεργοποιημένος. Εδώ και πολύ καιρό, η ψηφιακή τεχνολογία και οι δικτυακές εφαρμογές της φρόντισαν να καταστρέψουν την ικανότητα συγκέντρωσης και να απενεργοποιήσουν άλλες ικανότητες, όπως αυτή του προσανατολισμού στον χώρο ή την ικανότητα της κοινωνικοποίησης με τη φυσική παρουσία του σώματος του άλλου.
Ο νέος τεχνολογικός κλάδος αντικαθιστά και απενεργοποιεί και τη γραφή, η οποία – τουλάχιστον από όσο γνωρίζουμε – είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σκέψη. Η σκέψη είναι το πιο διακεκριμένο θύμα της αναδυόμενης γνωστικής μετάλλαξης που ακολουθεί την εφαρμογή των συστημάτων ΤΝ στις διαδικασίες μάθησης και επικοινωνίας.
Η λογικο-κριτική ικανότητα εκχωρείται στο γνωστικό αυτόματο και ο Homo sapiens υποβιβάζεται σταδιακά σε ένα εξάρτημά του: ανίκανος να συγκεντρώσει την προσοχή του σε ένα αντικείμενο για περισσότερο από λίγα δευτερόλεπτα, ανίκανος να γράψει, ανίκανος να προσανατολιστεί στο χώρο, ανίκανος να σκεφτεί.
Η ιστορία της τεχνολογίας πάντα προκαλούσε λίγο ως πολύ βαθιές μεταβολές στον τρόπο ζωής αλλά και στις γνωστικές λειτουργίες του χρήστη. Αλλά τώρα, η μετάλλαξη καταργεί την γνωστική αυτονομία του ανθρώπου, την οποία ο Pico della Mirandola στο «Discorso sulla dignità dell’uomo», θεωρεί ως το χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Τη στιγμή της δημιουργίας του Αδάμ, ο Θεός του παραχωρεί μια ελευθερία που συνεπάγεται την παραίτηση από την τελειότητα. Ο Αδάμ απαρνείται την τέλεια ταύτιση ανάμεσα στο όνομα και το πράγμα, με αντάλλαγμα την ελευθερία να ονομάζει ο ίδιος τα πράγματα.
Τώρα ο Θεός παίρνει πίσω αυτό που μας είχε παραχωρήσει: την ελευθερία της ανθρώπινης γλώσσας. Σε αντάλλαγμα, μας προσφέρει την (αμφίβολη) τελειότητα της τεχνητής νοημοσύνης.
Η συμβολική οργάνωση είναι πλέον μια δυνατότητα που αναδύεται από την ύλη του λιθίου και του πυριτίου. Για πρώτη φορά στην ιστορία, χτίζουμε μια υποδομή από την οποία αναδύεται η ικανότητα της συμβολικής έκφρασης και της ερμηνείας συμβόλων. Αναδύεται η ικανότητα κατασκευής και προβολής συμβολικών κόσμων, και αυτή η ικανότητα δεν εξαρτάται πλέον από τη βιολογική ύλη.
Η υπολογιστική (διαδικασία) και η φυσική ύλη μέσα στην οποία αυτή είναι ενσωματωμένη μετατρέπονται σε φορέα συμβολοποίησης και προβολής του κόσμου. Ο οργανισμός που αισθάνεται δεν είναι πλέον ο μόνος που δημιουργεί κόσμους.
Το ανδροειδές (το Κατασκεύασμα, το τεχνητό) και το ανθρώπινο (το Γεννημένο, το οργανικό) ανταγωνίζονται πλέον στη διαδικασία της εκπόρευσης νέων κόσμων. Όμως, ο οργανισμός έχει ένα διπλό μειονέκτημα σε σύγκριση με το ανδροειδές: είναι ευαίσθητος, επομένως υποφέρει. Έχει συνείδηση, επομένως αμφιβάλλει. Το ανδροειδές δεν υποφέρει, δεν αμφιβάλλει, δεν κουράζεται και δεν χάνει χρόνο να συλλογίζεται.
Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς ποιος κερδίζει.
______________
Η προφητεία του Μαρξ, αντίστροφα
Είναι γνωστό ότι ο Μαρξ διατύπωσε, σε ένα από τα πιο οραματικά του γραπτά, μια προφητεία που, με έναν διεστραμμένο τρόπο, επαληθεύεται μέσω της αυτοματοποίησης της γνωστικής δραστηριότητας.
Στο «Απόσπασμα για τις Μηχανές», ο Μαρξ παρατηρεί ότι η γνώση είναι ένας παράγοντας αύξησης της παραγωγικότητας και ταυτόχρονα ένας παράγοντας αυτοματοποίησης και αντικατάστασης της ανθρώπινης εργασίας.
«Το Κεφάλαιο», έλεγε ο Μαρξ, «εργάζεται για τη διάλυσή του ως κυρίαρχη μορφή παραγωγής… Μέσω αυτής της διαδικασίας (της αυτοματοποίησης της εργασίας μέσω της επιστημονικής γνώσης), η απαιτούμενη εργασία για την παραγωγή θα μειωθεί στο ελάχιστο… το κεφάλαιο, χωρίς να το επιδιώκει, μειώνει την εργασία και τη δαπάνη ενέργειας στο ελάχιστο. Αυτό θα έχει ως συνέπεια ένα όφελος για την χειραφέτηση της εργασίας, και ταυτόχρονα αποτελεί την προϋπόθεση της χειραφέτησής της.»
(Σ.τ.σ. Ελεύθερη μετάφραση από την έκδοση του «Απόσπασμα για τις Μηχανές» στη διεύθυνση https://thenewobjectivity.com/pdf/marx.pdf)
Χάρη στην εφαρμογή της νοημοσύνης, ως παράγοντα αυτοματοποίησης, οι άνθρωποι δεν θα χρειάζεται πλέον να υποτάσσουν τον χρόνο τους στην ανάγκη παραγωγής των κοινωνικών αγαθών, επειδή αυτό θα το κάνουν οι έξυπνες μηχανές, ενώ οι άνδρες και οι γυναίκες, θα είναι επιτέλους ελεύθερες να καλλιεργήσουν τις απολαύσεις τους.
Δυστυχώς, τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν έτσι.
Τα ιστορικά γεγονότα ανέτρεψαν την προοπτική που οραματιζόταν ο Μαρξ. Η γνωστική εργασία (η γενική διάνοια) δεν κατάφερε να συγκροτηθεί ως αυτόνομη δύναμη, και έτσι η ιστορία των τελευταίων πενήντα ετών (ξεκινώντας από την ήττα των κινημάτων για την ισότητα) κατέληξε να είναι η ιστορία της υποδούλωσης της γνωστικής εργασίας στην αυτόματη λογική του Κεφαλαίου.
Υποταγμένη σε μια καταστροφική λογική, η δύναμη της νοημοσύνης δημιούργησε έναν κόσμο φάντασμα: οι άνθρωποι δεν απελευθερώθηκαν από την μισθωτή εργασία για να καλλιεργήσουν τις απολαύσεις τους, αλλά η μισθωτή εργασία έχει υποτάξει τη γνωστική δραστηριότητα. Ταυτόχρονα, η μισθωτή εργασία είναι όλο και λιγότερο αναγκαία, επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαθίσταται από την έξυπνη μηχανή, και στις περισσότερες περιπτώσεις αντικαθίσταται από την εργασιακή σκλαβιά.
Αυτό που οραματιζόταν ο Μαρξ (και επέτρεψε και σε μας να οραματιστούμε) είναι ο κομμουνισμός: συλλογική διαχείριση της γνώσης και της τεχνολογίας, βασισμένη στην αυτοδιαχείριση των εργαζομένων, με στόχο το ατομικό και το συλλογικό καλό.
Ουτοπία;
Όχι. Ένα απόλυτα λογικό σχέδιο, που, όμως, απέτυχε.
«Όταν η εργασία, στην άμεση μορφή της, παύει να αποτελεί πηγή πλούτου, ο χρόνος εργασίας καταργείται… χάρη στις γενικές δυνάμεις του ανθρώπινου νου… Η διαδικασία της κοινωνικής ζωής τίθεται υπό τον έλεγχο της γενικής διάνοιας και μετασχηματίζεται σύμφωνα με αυτήν.»
Αυτό συνέβη, αλλά αντίστροφα: η γενική διάνοια υποτάσσεται στην αξιοποίηση του κεφαλαίου και διαπερνάται από την αρχή του ανταγωνισμού και του πολέμου.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε εισέλθει, τελικά, στο βασίλειο της υπολογιστικής αρμονίας που καθοδηγείται από ένα συγκροτημένο κακόβουλο σχέδιο, διότι δεν υπάρχει μόνο ένα συγκροτημένο κακόβουλο σχέδιο, υπάρχουν πολλά, τα οποία βρίσκονται σε σύγκρουση μεταξύ τους. Το πολλαπλό υπολογιστικό αυτόματο αποτελεί λειτουργία του πολέμου.
Το κομμουνιστικό σχέδιο – η αναδιανομή του πλούτου, η μείωση των ωρών εργασίας και η προτεραιότητα του κοινωνικού συμφέροντος έναντι αυτού των επιχειρήσεων – αντιπροσώπευε τη μόνη δυνατότητα να αποτραπεί το ξέσπασμα των καταστροφικών τάσεων του καπιταλισμού. Η προτεραιότητα του κέρδους έχει επιταχύνει την καταστροφή του περιβάλλοντος και του νου. Κανείς δεν μπορεί πλέον να αποτρέψει την εξάλειψη της ανθρώπινης φυλής. Αλλά πρέπει όντως να λυπούμαστε για αυτό;
______________
Το πικρό ποτήριον παρήλθε
«Η κλασική σκέψη διαχώριζε την ψυχή από την ύλη, και την ουσία του υποκειμένου από τους μηχανισμούς της σωματικότητας. Από την πλευρά τους, οι μαρξιστές αντιπαραθέτουν τις υποκειμενικές υπερδομές στις υποδομικές σχέσεις παραγωγής. Πώς μπορούμε σήμερα να μιλάμε για υποκειμενικότητα, αν δεν αναγνωρίσουμε ότι τα περιεχόμενα της υποκειμενικότητας εξαρτώνται όλο και περισσότερο από ένα πλήθος μηχανικών συστημάτων;» (Felix Guattari: Cartographies schizoanalytiques, Galilée, 1989, σ. 9)
Στον ορίζοντα του εικοστού πρώτου αιώνα αναδύεται μια υβριδική υποκειμενικότητα. Στα μέσα του εικοστού πρώτου αιώνα, οι άνθρωποι θα βρίσκονται στα πρόθυρα της εξαφάνισης, θα αποδεκατίζονται από τους πολέμους, τις κλιματικές καταστροφές και, κυρίως, από την υπογεννητικότητα. Ο πλανήτης θα κατοικείται από έναν υβριδικό πληθυσμό, αποτελούμενο από Ανδροειδή και Τροποποιημένους: τα ανδροειδή που συνδέονται με το αυτόματο θα είναι ικανά να αναπαράγονται, να τελειοποιούν τον συνθετικό τους εγκέφαλο και να αυξάνουν την αποτελεσματικότητά τους για συγκεκριμένες εργασίες.
Οι Τροποποιημένοι, που ήδη αποτελούν την πλειοψηφία όσων γεννήθηκαν στον νέο αιώνα, είναι σαρκικοί οργανισμοί ανθρώπινης προέλευσης, γνωστικά διαμορφωμένοι σύμφωνα με τους κανόνες λειτουργίας του αυτόματου. Μέχρι τα μέσα του αιώνα, δεδομένης της προοδευτικής μείωσης της γεννητικότητας, θα είναι, κατεξοχήν, ηλικιωμένοι επιζώντες χάρη στα εμφυτεύματα που έχουν σχεδιαστεί για να αντικαταστήσουν σχεδόν όλα όσα κάποτε ήταν σάρκα, και μια ολοένα και μικρότερη μειονότητα νέων που θα συνομιλούν σιωπηλά χάρη στα εγκεφαλικά εμφυτεύματα.
Θα απελευθερωθούν σταδιακά από το ελάττωμα της ευαισθησίας, η οποία βασάνιζε τους ανθρώπους για εκατό χιλιάδες χρόνια. Θα έχουν αποκλείσει τον δρόμο που οδηγεί στη σωματική ταλαιπωρία και, κυρίως, στον ψυχολογικό πόνο που προκαλείται από την ενσυναίσθηση.
Αντικαθιστώντας το σώμα που αισθάνεται με μια μαθηματική συνάρτηση, θα απομακρύνουμε, επιτέλους, το πικρό ποτήριον που έπρεπε να πίνουμε όταν ήμασταν άνθρωποι.
* Η Magnifica humanitas είναι η πρώτη εγκύκλιος του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄, που ασχολείται με την «προστασία του ανθρώπινου προσώπου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης». Δημοσιεύτηκε στις 25 Μαΐου 2026.
