Η νέα συμφωνία για την αντιμετώπιση του ελληνικού χρέους και, κατ’ επέκταση, του χρέους των μεσαίων οικονομιών της ευρωζώνης αποτελεί τη σοβαρότερη μέχρι τώρα προσπάθεια των ηγεμονικών δυνάμεων της Ευρώπης να τιθασεύσουν την τυφλή δύναμη της αυτοαναφορικότητας του κεφαλαίου και να περισώσουν το ευρώ. Ακριβώς επειδή είναι και η σοβαρότερη, θέτει το όλο σύστημα στα όριά του. Ας δούμε πώς.
Η λογική που διατρέχει την αντίληψη των ηγεμονικών ευρωπαϊκών κύκλων διακρίνεται από ένα περίεργο μείγμα πολιτικών που υπονομεύει η μία την άλλη.
Ενώ οι μεγάλοι θεσμοί του ευρώ «έσπρωχναν», όλη την προηγούμενη δεκαετία, τα κράτη να δανείζονται από τις αγορές, τώρα βρίσκεται σε εφαρμογή ένα αντίστροφο σχέδιο «προστασίας» των κρατών από αυτές. Η λογική αυτή είναι εντελώς πατερναλιστική και αυταρχική και, όπως κάθε πατερναλισμός, στηρίζεται στο φόβο και την επιτήρηση. Η Ελλάδα εξασφάλισε τη χρηματοδότησή της μέχρι και το 2020, όμως στις αγορές δεν θα επιστρέψει και είναι αμφίβολο το πότε θα δει ξανά σημαντικούς ρυθμούς θετικής ανάπτυξης. Το ίδιο, πάνω κάτω, φαίνεται πως συμβαίνει με την Πορτογαλία και την Ιρλανδία. Οι χώρες αυτές θα είναι εκτός αγορών για μεγάλο διάστημα και αυτό το «εκτός» μοιάζει σαν μια ιστορική ειρωνεία. Η αρχιτεκτονική του ευρώ θεωρούσε «ευλογία» τις χρηματοπιστωτικές αγορές, αλλά τώρα όλα μοιάζουν σαν να οδηγούν σε μια καρικατούρα της κοινωνικής Ευρώπης που δεν κυριαρχούν οι αγορές αλλά μια αυταρχική πολιτική.
Πέρα από τις τεχνικές αναχρηματοδότησης του χρέους, ας δούμε τώρα και τον αναπτυξιακό λογισμό των νέων προτάσεων. Το περίφημο «σχέδιο Μάρσαλ» φαίνεται πως, αν βέβαια έχει κάποια πιθανότητα εφαρμογής, θα κινηθεί σε τρεις άξονες: Θα επαναχρησιμοποιήσει «παλιούς» πόρους του ΕΣΠΑ που λιμνάζουν, θα χρηματοδοτήσει τον τραπεζικό τομέα για να χρηματοδοτήσει και αυτός με τη σειρά του αναπτυξιακές πρωτοβουλίες του κράτους και της ιδιωτικής οικονομίας και θα «καθοδηγήσει» συγκεκριμένες μεγάλες επενδύσεις σε κλασικούς κλάδους της ελληνικής οικονομίας (δηλαδή χωρίς αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου) και σε «θύλακες» προστασίας από κάθε εργατικό δικαίωμα ή περιβαλλοντική ευαισθησία.
Το παραπάνω μοντέλο, εκτός του ότι δεν βάζει το κράτος να δαπανά άμεσα, αλλά το ωθεί να ενισχύει κεφαλαιακά τον τραπεζικό τομέα ώστε αυτός να σηκώσει το βάρος της ανάπτυξης με μοχλεύσεις, φαίνεται πως «μιμείται» το πάγιο αίτημα των ευρωπαίων φεντεραλιστών για κοινό και μεγάλο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Η λογική αυτή όμως δεν έχει πιθανότητα επιτυχίας, μια και οι δύο πρώτοι άξονες απαιτούν ικανοποιητικούς ρυθμούς ανάπτυξης για να πυροδοτηθούν (αφού δεν μπορούν αυτοί να πυροδοτήσουν την ανάπτυξη), ενώ ο τρίτος άξονας εγγυάται επενδύσεις μέσα σε τόσο προστατευτικό από τα εργατικά και περιβαλλοντικά δικαιώματα περιβάλλον, που οι πολλαπλασιαστικές του επιπτώσεις θα είναι μηδαμινές και οι αρνητικές του οικονομίες (externalities) τεράστιες.
Οι διακηρύξεις για σχέδια Μαρσαλ φαίνεται πως επιδιώκουν, μέσω της «μίμησης», την αποφυγή του αναπότρεπτου. Ένας κοινοτικός προϋπολογισμός με πραγματικά και ουσιαστικά αποτελέσματα ανάπτυξης σημαίνει ένα και μόνο πράγμα: μεταφορά πόρων από πλεονασματικές οικονομικές περιφέρειες σε ελλειμματικές – και αυτό μπορεί να συμβεί μόνο στη βάση ενός φορολογικού φεντεραλισμού.
Το αδιέξοδο της πατερναλιστικής διαχείρισης του χρέους των χωρών του Νότου φαίνεται έκδηλα αν σκεφτούμε την εξής υπόθεση: Ας υποθέσουμε ότι στην Ελλάδα δεν επικρατεί ο, εθνικά προσδιορισμένος, φορολογικός φεντεραλισμός και απαιτείται ένας ισχυρός μηχανισμός επιτήρησης της μεταφοράς των φορολογικών εσόδων από περιφέρεια σε περιφέρεια. Έτσι, στο παράδειγμα μας, όταν χρηματοδοτείται μια ελληνική περιφέρεια από φόρους που προέρχονται από τις άλλες περιφέρειες ξεδιπλώνεται παράλληλα και ένα πολυδαίδαλο δίκτυο ελέγχων και επιτηρήσεων, έτσι ώστε να διασφαλίζεται η σωστή και αποδοτική κατανομή των πόρων σύμφωνα με τους στόχους που έχει βάλει ένα εθνικό σχέδιο πριν τη συλλογή πόρων. Με βεβαιότητα και μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα θα μπλοκαριστεί κάθε ευεργετικό αποτέλεσμα ανάπτυξης και κάθε περιφέρεια δεν θα μπορεί να απορροφήσει, παρά μόνο ένα ελάχιστο τμήμα των συνολικών διαθέσιμων πόρων. Το κόστος συναλλαγών (transaction costs) που επιβάλλει ένα τέτοιο αυστηρό σύστημα επιτήρησης είναι τεράστιο και δημιουργεί φαύλους κύκλους ύφεσης.
Η συμφωνία της Συνόδου Κορυφής για το χρέος ήρθε για να αντικατασταθεί. Και ήρθε πολύ αργά και με λάθος μορφή. Ήρθε πολύ αργά για τις μεσαίες οικονομίες της Ευρώπης, οι οποίες μάλλον δεν θα αποφύγουν τη δική τους κρίση χρέους, αλλά και δεν θα μπορέσουν να υποστούν την πατερναλιστική πολιτική που επιβάλλουν οι ηγεμονικές δυνάμεις στις μικρές οικονομίες. Η κρίση τους θα είναι πολύ «ακριβή» και τα εργαλεία αντιμετώπισης ανεπαρκή και μη αποδεκτά από δυτικές οικονομίες αυτού του επιπέδου ανάπτυξης. Από την άλλη, στις χώρες του Νότου οι μνημονιακές πολιτικές που βρίσκονται σε εξέλιξη εγγυώνται την αποτυχία της συμφωνίας που επιτεύχθηκε στη Σύνοδο καθιστώντας συνεχώς πιο «ακριβή» τη διατήρηση ενός «χώρου» εκτός αγορών. Τα συνεχή και υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα του προϋπολογισμού που απαιτούνται για τη διατήρηση του χρέους σε συνθήκες αρνητικών ρυθμών ανάπτυξης δεν θα είναι ποτέ επιτεύξιμα. Αυτό θα δημιουργεί συνεχώς ανάγκες αναχρηματοδότησης του χρέους τους.
Συμπερασματικά, η ευρωπαϊκή συμφωνία για το χρέος προσπαθεί να μιμηθεί με πατερναλιστικό και αυταρχικό τρόπο τα αιτήματα και τα εργαλεία ενός ριζοσπαστικού κεϋνσιανισμού για μια ενοποιημένη νομισματική ζώνη. Επιχειρεί να σώσει το ευρώ, θέτοντας εκτός αγορών ολόκληρες περιοχές της Ευρώπης. Το ζητούμενο, όμως, για μια αριστερή και πέρα από τον κεϋνσιανισμό ευρωπαϊκή πολιτική δεν είναι απλά η αναζήτηση μιας θέσης εκτός των αγορών. Πολύ περισσότερο είναι η δημόσια εξουσία πάνω στο χρήμα, η καθυπόταξη των αγορών μέσω της δημόσιας εξουσίας του χρήματος και η αμφισβήτηση της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το ενωμένο μέλλον της Ευρώπης δεν βρίσκεται στον πατερναλιστικό καπιταλισμό, αλλά στην ελεύθερη ανάπτυξη της δημιουργικότητας της εργασίας, των δημόσιων αγαθών, των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και στη διαφορετική σχέση με τη φύση.
Αναδημοσίευση από Red Notebook