Tayeb Salih, Η εποχή της μετανάστευσης στον Βορρά (μτφρ. από τα αραβικά: Βίκυ Μπούτρη), εκδ. Σάλτο (σειρά Κάλλιστος) 2025
Το μυθιστόρημα του Σουδανού Ταγιέμπ Σαλίχ κατατάχθηκε μεταξύ των 100 Σπουδαιότερων Βιβλίων της Ιστορίας, σύμφωνα με δημοσκόπηση συγγραφέων από 54 έθνη. Το 2001, η Αραβική Λογοτεχνική Ακαδημία το χαρακτήρισε ως το «σημαντικότερο αραβικό μυθιστόρημα του 20ού αιώνα». Έχει μεταφραστεί σε πάνω από 30 γλώσσες. Απαγορευμένο για δεκαετίες, πλέον διδάσκεται σε πανεπιστήμια παγκοσμίως, ως κλασικό έργο της λογοτεχνίας και των μεταποικιακών σπουδών. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό, πολιτικό μυθιστόρημα, πολυεπίπεδο, πολυπρισματικό και επίκαιρο, λόγω των τραγικών γεγονότων που συμβαίνουν στις μέρες μας, στο μαστιζόμενο τοπίο που διαμόρφωσε ο πιο μακροχρόνιος εμφύλιος πόλεμος στο Σουδάν, χώρα με μακραίωνη ιστορία και την ιδιαιτερότητα να αποτελεί ένα μείγμα αραβικού και αφρικανικού πολιτισμού.
Πρώτα λίγες πληροφορίες για τον συγγραφέα και τη χώρα καταγωγής του.
Ο Αλ-Ταγιέμπ Σαλίχ ήταν Σουδανός συγγραφέας, μυθιστοριογράφος και δημοσιογράφος, που θεωρείται ένας από τους πιο εξέχοντες Άραβες συγγραφείς του 20ού αιώνα. Γεννήθηκε στο χωριό Καρμακόλ του βόρειου Σουδάν το 1929. Σπούδασε στη Σχολή Επιστημών του Πανεπιστημίου του Χαρτούμ και αργότερα στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Μετά τις σπουδές στη γεωπονία, στράφηκε στη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία, εργαζόμενος στο BBC Αραβικών Προγραμμάτων, και ως γενικός διευθυντής στο Υπουργείο Πληροφοριών του Κατάρ. Χρίστηκε αντιπρόσωπος της UNESCO για τα αραβικά κράτη του Κόλπου. Βραβεύτηκε με πολλά λογοτεχνικά βραβεία, όπως το Βραβείο Δημιουργικότητας για Μυθιστόρημα της Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου του Καΐρου, ενώ δημιουργήθηκαν βραβεία προς τιμήν του, όπως το al-Tayeb Salih Award for Creative Writing και το Βραβείο Νεανικού Διηγήματος Τάγεμπ Σάλιχ. Πέθανε στο Λονδίνο το 2009.
Το Σουδάν είναι χώρα της Αφρικής, με έκταση 1.861.484 τ.χλμ. και πληθυσμό 51.662.000 κατοίκους, σύμφωνα με τη μέση εκτίμηση των Ηνωμένων Εθνών για το 2025. Μέχρι την ανεξαρτητοποίησή του, το 1956, ήταν επί αιώνες στην κυριαρχία των Αιγυπτίων, των Οθωμανών και των Βρετανών. Με την δημιουργία του κράτους, ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Βορρά και Νότου, διαμάχη που υπέθαλψαν οι Βρετανοί, δίνοντας εξουσίες στον αραβοποιημένο Βορρά και περιθωριοποιώντας τον αφρικανικό Νότο. Το μυθιστόρημα του Ταγιέμπ Σαλίχ σχολιάζει επικριτικά την αποικιοκρατία, τη μετανάστευση, τις ταυτότητες και το χάσμα ανάμεσα στους δυτικοποιημένους ηγέτες και στον φτωχό λαό, στηλιτεύοντας την απομάκρυνση των ηγετικών στελεχών από τις αρχικές επαναστατικές τους αξίες, αλλά και τη διαφθορά των κρατικών υπαλλήλων.
Ο Σαλίχ ακτινογραφεί την αλλοτρίωση που επέφερε η αποικιοκρατική εξουσία και ο εθισμός στα πλούτη, σε αντίστιξη με την πείνα των αγροτικών στρωμάτων.
Το μυθιστόρημα χαρτογραφεί επίσης τη σουδανική κοινωνία, ψυχογραφεί τους πρωταγωνιστές του και αποκαλύπτει το σύνθετο και αντιφατικό τοπίο της πορείας τους, ενώνοντας επιδέξια, αλληγορικά και διεισδυτικά το ατομικό με το συλλογικό. Μπορούμε επίσης να πούμε πως είναι και ένα ηθογραφικό, λαογραφικό και ανθρωπολογικό δοκίμιο αυτής της αφρικανικής χώρας, η κοινωνία της οποίας σχηματίστηκε από ένα αμάλγαμα αφρικανικών παραδόσεων και αραβικού πολιτισμού, αφού μας παραδίδει πληθώρα στοιχείων για την γεωγραφία, το τοπίο του ζωοδότη Νείλου, την παραγωγή, τη χλωρίδα και την πανίδα του, την αρχιτεκτονική των σπιτιών, τα μέσα μεταφοράς, τις οικογενειακές σχέσεις, τον κοινοτικό βίο, τη θρησκεία, τα ταφικά έθιμα, τις έμφυλες σχέσεις, τη θέση της γυναίκας και τον γάμο, την εκπαίδευση.
Η ιστορία αρχίζει in media res και με αναδρομική αφήγηση: ο ομοδιηγητικός αφηγητής, που παίρνει μέρος ως πρωταγωνιστής στα γεγονότα, εξιστορεί σε πρώτο πρόσωπο την επιστροφή του στην πατρίδα, ένα αγροτικό χωριό στις όχθες του Νείλου, και την πρώτη γνωριμία με τον έτερο πρωταγωνιστή, τον Μουστάφα, μια μυστηριώδη προσωπικότητα. Το κοινό στοιχείο που συνδέει τα δύο πρόσωπα είναι η εκπαίδευσή τους σε αγγλικά ιδρύματα και η μακρόχρονη επαφή με τη δυτική κουλτούρα.
Αναμφίβολα ο συγγραφέας ενσωματώνει στο μυθιστόρημά του αυτοβιογραφικά στοιχεία από τη ζωή του στην Αγγλία, όπου εργάστηκε ως δημοσιογράφος, και την παραμονή του εκεί, ως το θάνατό του.
Από την πρώτη σελίδα και την πρώτη μέρα της επιστροφής του μορφωμένου ξενιτεμένου στο αγροτικό χωριό, είναι διάχυτη η νοσταλγία και η συγκίνηση για το αντάμωμα με τα αγαπημένα πρόσωπα, με τους συγχωριανούς του, η αναγνώριση του οικείου τόπου, το ζωντάνεμα των εικόνων της παιδικής ηλικίας. Συνήθειες του καθημερινού βίου, όπως π.χ. η παρασκευή και το σερβίρισμα του τσαγιού, περιγράφονται γλαφυρά με πλήθος επιθέτων. Η απουσία αλλαγών στον τρόπο ζωής τους, του χαρίζει ηρεμία και ψυχική γαλήνη. Ο κοινοτικός βίος της μικρής, ειρηνικής κοινότητας των φτωχών αγροτών και οι οικογενειακοί δεσμοί τους θυμίζουν πολύ και τις δικές μας κοινότητες της υπαίθρου. Αξιοσημείωτος είναι ο σεβασμός που αποτίνει στους γηραιότερους, ως φορείς της ιστορίας και της προφορικής παράδοσης, προπάντων στον παππού του, μια θυμόσοφη, λαϊκή φιγούρα που αγαπά να συναντά τους συνομηλίκους της και να συζητά, συχνά με διαβρωτικό χιούμορ, τα περασμένα ή τα προβλήματα που ενσκήπτουν στο χωριό καθώς και σημαντικά γεγονότα που αφορούν όλους. Στην παρέα των γεροντότερων παίρνει μέρος και μια γυναίκα, η Μπιντ Ματζδούμπ, που μας εκπλήσσει με την ελευθεροστομία της και την άνεση να μιλάει με τους άντρες για ερωτικά ζητήματα, παρά το γεγονός ότι υπερασπίζεται την επαίσχυντη και καταστροφική κλειτοριδεκτομή. Κυριολεκτικά ανατρέπει εν μέρει τη στερεοτυπική αντίληψη που έχουμε οι δυτικοί για τη γυναίκα στο Ισλάμ. Στον λόγο της συμφύρονται πεποιθήσεις της αφρικανικής παράδοσης και της ισλαμικής θρησκείας που επέβαλαν οι Άραβες κατακτητές, κατά τον τρόπο του θρησκευτικού και πολιτισμικού συγκρητισμού που παρατηρούμε σε όλες τις χώρες που κατακτήθηκαν, π.χ. ήθη και τελετές των ιθαγενών της Λατινικής Αμερικής ή των Αφρικανών δούλων στα νησιά της Καραϊβικής που συγχωνεύθηκαν με τα αντίστοιχα της ρωμαιοκαθολικής θρησκείας των Ισπανών κατακτητών.
Η αινιγματική προσωπικότητα του Μουστάφα που είναι «ξένος» στο χωριό (έμμεσο σχόλιο για την ξενότητα και την αντιμετώπισή της) κινεί την περιέργεια του αφηγητή και θα γίνει ο καταλύτης της εξέλιξης, ώστε σταδιακά να εκλάβει και χαρακτήρα νουάρ μυθιστορήματος. Ο λόγος παραδίδεται πρωτοπρόσωπα σαν εξομολόγηση από τον ίδιο τον Μουστάφα, καθώς εξιστορεί τον βίο του. Γεννήθηκε στο Χαρτούμ, ορφανός από πατέρα, τον μεγάλωσε η ψυχρή και ανέκφραστη μητέρα του, γεγονός που του χάρισε ένα αίσθημα ελευθερίας και ανεξαρτησίας. Ως χαρισματικό και ευφυέστατο παιδί μπαίνει υπό την προστασία ενός ζευγαριού Άγγλων εποίκων. Θα του χαρίσουν λαμπρή εκπαίδευση ενώ η Αγγλίδα κυρία Ρόμπινσον θα τον αγκαλιάσει με τη μητρική τρυφερότητα που τόσο του έλειψε, αλλά θα του ξυπνήσει και το πρώτο ερωτικό σκίρτημα. Ωστόσο η ενσωμάτωση και η αφομοίωση των κατακτημένων στην κουλτούρα του κατακτητή επιτυγχάνονται κυρίως μέσα από τον ιδεολογικό μηχανισμό της εκπαίδευσης, που ενσταλάζει αξίες, κώδικες ηθικής, αρχές, εξουσιαστικές σχέσεις.
Ο Μουστάφα μεταναστεύει στο Λονδίνο όπου θα συνεχίσει τις σπουδές του, αποκαλύπτοντας σε δεύτερο επίπεδο, με τον μονόλογό του, και τα αναγνώσματα του ίδιου του Σαλίχ. Στην πορεία θα εξελιχθεί σε έναν ψυχρό άντρα, σχεδόν χωρίς ενσυναίσθηση, που μελετά, ενστερνίζεται τη δυτική σκέψη, αρέσκεται στις ανέσεις και την τρυφηλότητα της ευρωπαϊκού βίου και αφήνεται στη λαγνεία των σχέσεων με διάφορες γυναίκες. Ο τρόπος που φέρεται στις ερωμένες του, ομολογουμένως με απώθησε, μολονότι λειτουργεί συμβολικά. Υποθέτω πως οι Αγγλίδες ερωμένες του, που οδήγησε στην αυτοκτονία με την αδιαφορία ή την σκληρότητά του, και γι΄ αυτό δικάστηκε και καταδικάστηκε, υποκαθιστούν σε επίπεδο συμβολισμού την ίδια την Βρετανία, την εξουσία των αποικιοκρατών, τη νέα πατρίδα.
Από την άλλη πλευρά, με λεπτή ειρωνεία, αναδύει τον οριενταλισμό των Δυτικών, αποτυπώνοντας τον στα λόγια μιας από τις ερωμένες του, η οποία βλέπει στο πρόσωπό του το εξωτικό, το ανατολίτικο στοιχείο, έτσι όπως το συνέλαβε η δυτική σκέψη. Πολύ πριν διατυπώσει τον ορισμό του οριενταλισμού ο Έντουαρντ Σαΐντ στο μνημειώδες βιβλίο του, ο Ταγιέμπ Σάλιχ τον διατύπωσε περιγραφικά και ανάγλυφα στο μυθιστόρημά του.
Ωστόσο ψήγματα τύψεων ανιχνεύονται στη σκέψη του, τα οποία, μαζί με την άσβεστη φλόγα της επιστροφής και της προσφοράς υπηρεσιών στην πατρίδα του, θα τον φέρουν αρχικά πίσω στο Χαρτούμ και κατόπιν στο χωριό του αφηγητή, όπου τελικά θα δημιουργήσει οικογένεια με μια ντόπια γυναίκα. Εφεξής θα ασχολείται με τις υποθέσεις των χωρικών και θα απολαμβάνει τον σεβασμό τους. Θα γίνει επίσης μέλος του Εθνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και θα αφιερωθεί στην υποστήριξη του αγροτικού κόσμου. Το τραγικό του τέλος μια νύχτα, στα πλημμυρισμένα νερά του Νείλου, θα αφήσει υπόνοιες για τον θάνατό του, αν ήταν ατύχημα ή αυτοκτονία, και θα πυροδοτήσει εκ νέου στον αφηγητή την αναζήτηση των χαμένων κομματιών του παζλ που συνέθεσαν την προσωπικότητά του.
Εν τω μεταξύ ένας φόνος θα γίνει στο χωριό, πρωτόφαντο γεγονός για την ήσυχη κοινότητά του, συνοδευόμενο από ηθικά διλήμματα για τον αφηγητή, που δεν σταματάει να αναρωτιέται για τα επιμελώς κρυμμένα σημεία της ζωής του Μουστάφα. Ο αφηγητής θα βρει ψηφίδες για το παζλ του βίου του σε ένα από τα ταξίδια του με τρένο προς την πρωτεύουσα, καθώς διαλέγεται με συνταξιδιώτες που εξυμνούν τον νεκρό φίλο του. Όμως η πιο σπουδαία τροφοδότηση και οι πιο απρόσμενες απαντήσεις έρχονται όταν ξεκλειδώνει το άβατο δωμάτιο του Μουστάφα, μια κιβωτό της δυτικής βιβλιογραφίας, της ποίησης που αγαπούσε, των σχεδιασμάτων του και των σημειώσεων του, στις οποίες αποκρυσταλλώνεται η πολιτική του σκέψη, τα ερωτήματά του για τα αποτελέσματα της παροχής ελευθερίας στους ανθρώπους, το μέλλον για μια χώρα που ανεξαρτητοποιείται μετά από αιώνες κατοχής.
Ο Μουστάφα ήταν μια βασανισμένη ψυχή. Παραπαίοντας ανάμεσα σε δύο κόσμους που συγκρούονται, θα επιλέξει την σιωπή και την επιστροφή στη γη, στον μόχθο που αυτή απαιτεί, στην αρχέγονη δύναμή της να καταπραΰνει την αγωνία, στην εντιμότητά της, στην απλοϊκότητα της καθημερινότητας. Ωστόσο είναι αδύνατον να ξεριζώσει από μέσα του τις επιρροές του πρότερου βίου, τα βιώματα στη μητρόπολη, με αποτέλεσμα να βασανίζεται διαρκώς από τη σύγκρουση των ρόλων και των καθηκόντων του.
Το ζήτημα της ταυτότητας, όπως αυτή διαμορφώνεται σταδιακά σε ένα αποικιοκρατούμενο περιβάλλον, οι παραλυτικές εσωτερικές συγκρούσεις που βιώνουν οι διανοούμενοι που κρέμονται και από τις δύο άκρες του εκκρεμούς, συνιστούν το κύριο θέμα αυτού του πολυεπίπεδου μυθιστορήματος που αναδεικνύει παλιά και σύγχρονα θέματα, κυρίως όμως το ιστορικό υπόβαθρο που καθορίζει την πορεία των ανθρώπων. Έξω από αυτό δεν νοούνται ως υπάρξεις. Ταυτόχρονα, αναδύει τις ποικίλες όψεις μιας πραγματικότητας που ποτέ δεν είναι μονοσήμαντη, τουναντίον, είναι τόσο περίπλοκη, που καθιστά αδύνατες και τις μονοσήμαντες απαντήσεις και τις βεβαιωμένες αλήθειες.
