Του Πάρη Χρυσού*
Πολλές είναι οι αναλύσεις που περιγράφουν την αρχιτεκτονική του ευρώ ως ένα μηχανισμό υποστήριξης και επέκτασης ενός συγκεκριμένου οικονομικού μοντέλου, του νεοφιλελευθερισμού. Άλλωστε, όπως ανέφερε και η Ναόμι Κλάιν, τα «παιδιά του Σικάγο» μιλούσαν για «τεχνική δημοκρατία» που προστατεύει το επιχειρηματικό καθεστώς με μια σειρά θεσμών – αρχής γενομένης από τον «εκδημοκρατισμό» της Χιλής του Πινοσέτ. Προχωρώντας λοιπόν αυτή την αναλογία του μηχανισμού, ας κάνουμε ένα παραλληλισμό με την τεχνολογία.
Οι Ευρωπαϊκές Συνθήκες, λοιπόν, περιγράφουν τις «προδιαγραφές» λειτουργίας του με μια σειρά πολιτικές, όπου τα κριτήρια επίδοσης περιλαμβάνουν κάποιους δείκτες (π.χ. δημοσιονομικό έλλειμμα) αγνοώντας άλλους (πχ. επίπεδο της φτώχειας). Η έξοδος από το ευρώ – ΚΚΕ – προτείνεται συνεπώς από κάποιους ως η μόνη λύση απαλλαγής από τη «μηχανή του νεοφιλελευθερισμού», σε μια περίοδο που τα αδιέξοδά του είναι κάτι παραπάνω από προφανή.
Ωστόσο, οι εξελίξεις στην Ελλάδα φανερώνουν ένα άλλο ενδεχόμενο, που σίγουρα δεν το είχαν προβλέψει οι αρχικοί σχεδιαστές: αυτό της άρνησης του νεοφιλελευθερισμού, υπέρ μιας δίκαιης κατανομής εισοδήματος, με ταυτόχρονη παραμονή στο ευρώ. Αν δει κανείς το κοινό νόμισμα σαν ένα μηχανισμό επιβολής συγκεκριμένων πολιτικών, τότε υπάρχει ένα χοντρό bug: μια χώρα μπορεί να φύγει μόνο αν το επιθυμεί η ίδια. Προφανώς, κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού του οι νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις στηρίζονταν σε ένα πολιτικό κατεστημένο, το δικομματισμό, που φάνταζε ακλόνητο αποκλείοντας τέτοια ενδεχόμενα.
Οικονομία χωρίς πολιτική
Από την άλλη, φαίνεται ότι όσοι είχαν τη λαμπρή ιδέα να κάνουν την Ελλάδα «πειραματόζωο», μάλλον ήταν οικονομολόγοι. Ως γνωστόν, τις τελευταίες δεκαετίες η οικονομική επιστήμη (κυριαρχούμενη από τους φιλελεύθερους) αντιμετωπίζει τις κοινωνίες σαν εξισώσεις που κάνουν τους μαθηματικούς να σκίζουν τα πτυχία τους. Έχοντας αφαιρέσει τον καταστατικό όρο «πολιτική» από την επιστήμη τους, περνάνε το χρόνο τους γράφοντας άρθρα με βάση θεωρητικά μοντέλα ισορροπίας: πολύ μεγάλος αριθμός δημοσιεύσεων στα οικονομικά περιοδικά έχει μια σειρά από εξισώσεις, οι οποίες δεν είναι ανάγκη να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα. Εκεί, ο άνθρωπος γίνεται ένας αριθμός, που έχει να επιλέξει μεταξύ ενός πεπερασμένου συνόλου ομογενών αγαθών με συγκεκριμένα βάρη – τιμές. Όσον αφορά τα κριτήρια επιλογής του, αυτά πηγάζουν από το χαρακτήρα του, που ποτέ δε δηλώνεται αλλά πάντα εννοείται: είναι ένας σπαγκοραμμένος προτεστάντης που πάντα επιλέγει μόνος του, με μέτρο το ατομικό του συμφέρον, το οποίο έχει αποκλειστικό κριτήριο τη βέλτιστη αξιοποίηση του πορτοφολιού του (δεν υπάρχουν γείτονες, φίλοι ή άλλες επιρροές, η τιμή είναι το μοναδικό χαρακτηριστικό ενός προϊόντος κ.ά.).
Κατά συνέπεια, οι πειραματισμοί στην (κυρίαρχη,α-πολίτικη) οικονομική επιστήμη, γίνονται με βάση τα υπάρχοντα μοντέλα, όπου κάποιος μπορεί να αλλάξει τις μεταβλητές (πόσο μεγάλο πορτοφόλι; πόσα προϊόντα; τι εξέλιξη τιμών; κτλ) και να φτιάξει γραφικές παραστάσεις που θα λένε πότε και πώς θα έρθει η (σίγουρη) ισορροπία.
Όλοι οι άλλοι επιστήμονες όμως ξέρουν ότι όταν μπαίνεις σε μια διαδικασία πειραματισμού, ανοίγεσαι σε φαινόμενα που δεν μπορείς να τα προβλέψεις και, ενδεχομένως, ούτε να τα ελέγξεις.
Από τη θεωρία του αυτοματισμού στη θεωρία του χάους
Με βάση τις παραπάνω παρατηρήσεις γίνεται νομίζω φανερό ότι ο άνθρωπος της (φιλελεύθερης) Οικονομίας και η χώρα του σχεδίου του ευρώ μάλλον δεν υπάρχουν, και σίγουρα όχι στην Ελλάδα (αν δεν κάνω λάθος, το Λουξεμβούργο είναι η μόνη χώρα που πληροί όλα τα κριτήρια αξιολόγησης). Άλλα ίσως η «αρχιτεκτονική» του ευρώ να μην οδηγεί – ούτε αυτή τελικά – στη δημιουργία ενός απόρθητου νεοφιλελεύθερου, αυταρχικού ή ό,τι άλλο κάστρου.
Από την άλλη, ο ίδιος ο κόσμος της τεχνολογίας αναδεικνύει ότι κανένας σχεδιασμός δεν μπορεί καθορίσει ντετερμινιστικά τα αποτελέσματα μιας διάταξης. Στο επιστημονικό επίπεδο, η θεωρία του χάους ήρθε σαν απάντηση στην θεωρία του αυτοματισμού. Το χάος προκύπτει από μια επιλογή που δεν είχε προβλεφθεί, ενώ η ανάδραση αναλαμβάνει τα υπόλοιπα.
Ωστόσο, η θεωρία του χάους δεν είναι η μόνη κριτική στη ντετερμινιστική προσέγγιση των μηχανισμών. Η ίδια η καινοτομία αποτελεί έναν «ύμνο στη ρήξη» τόσο στο γνωστικό επίπεδο όσο και σε αυτό των διατάξεων. Και συχνά η καινοτομία προκύπτει σε πείσμα των προδιαγραφών. Ένα πολύ γνωστό παράδειγμα είναι το GPS, που εφευρέθηκε και χρησιμοποιήθηκε για την πλοήγηση πυρηνικών υποβρυχίων και όχι για να το έχουμε στο κινητό μας να κόβουμε βόλτες. Οι χρήστες – και οι χρήσεις – είναι συχνότατα πηγή καινοτομίας, τουτέστιν αμφισβήτησης της (αρχικής) ταυτότητας των αντικειμένων και των μηχανισμών. Ο προσωπικός υπολογιστής δεν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει, αν δεν υπήρχαν οι «χάκερ», που μεταμόρφωσαν ένα μιλιταριστικό ή επιστημονικό εργαλείο σε αγαθό (όπου η έννοια του χάκερ ταυτίζεται με αυτή του γνώστη ενός συστήματος που δεν έχει σχεδιάσει ο ίδιος, αλλά γνωρίζει πώς να μετασχηματίσει τη λειτουργία του).
Η αντιστροφή του μηχανισμού
Πριν λίγες μέρες, η γαλλική εφημερίδα «Liberation» φιλοξενούσε ένα άρθρο δύο πανεπιστημιακών, που σχολίαζαν ότι οι εξελίξεις στην Ελλάδα ανοίγουν το ερώτημα αν «μια διαδικασία εκ νέου νομιμοποίησης της Ευρώπης» είναι εφικτή «υποτάσσοντας τις μορφές οικονομικής ολοκλήρωσης στην προτεραιότητα της επίτευξης της κοινωνικής σύγκλισης και του οικολογικού μετασχηματισμού».
Μια συνταρακτική εξέλιξη στην Ελλάδα μπορεί να είναι ένα δώρο σε όσους στην Ευρώπη θέλουν αλλαγή πορείας, ένας «Δούρειος Ίππος» για όσους τη φοβούνται. Είναι ξεκάθαρο σήμερα ότι το ευρώ απέχει πολύ από το να αποτελεί ένα «κοινό αγαθό» των ευρωπαίων πολιτών, όπως αυτό προβαλλόταν στην αρχή. Σε κάθε περίπτωση όμως αποτελεί ένα μηχανισμό σύνδεσης των ευρωπαϊκών λαών, του οποίου οι προδιαγραφές αξίζει να «χακαριστούν». Σε μια τέτοια περίπτωση ενδέχεται ο μηχανισμός να λειτουργήσει αντίστροφα απ’ ό,τι έχει σχεδιαστεί.
*Ο Πάρης Χρυσός είναι καθηγητής στο Ανώτατο Ινστιτούτο Εμπορίου στο Παρίσι.
Πηγή: Η εποχή