Μάρτα Χάρνεκερ: Η α­γω­νι­στι­κή ε­μπει­ρία ο­δη­γεί στην α­ρι­στε­ρή σκέ­ψη

Με με­γά­λη συμ­με­το­χή ε­πι­στη­μό­νων, δια­νοού­με­νων και νέων αν­θρώ­πων έ­γι­νε στο Σα­ντιά­γο α­πό 22 με 24 Νο­εμ­βρίου το σε­μι­νά­ριο «Μαρ­ξι­σμός του 21ου αιώ­να». Σε έ­να διά­λειμ­μα της συ­νά­ντη­σης, η χι­λια­νή α­κτι­βί­στρια, κοι­νω­νιο­λό­γος και συγ­γρα­φέ­ας Μάρ­τα Χάρ­νε­κε­ρ, μι­λά για την ε­ξέ­λι­ξη της μαρ­ξι­στι­κής σκέ­ψης και την ε­πι­στρο­φή του μαρ­ξι­σμού στη Λα­τι­νι­κή Αμε­ρι­κή.

Πώς μπο­ρεί κά­ποιος να ερ­μη­νεύ­σει τον 21ο αιώ­να α­πό μαρ­ξι­στι­κή σκο­πιά;

Θεω­ρώ ό­τι ο μαρ­ξι­σμός και η σκέ­ψη του Μαρξ έ­χουν ε­ξε­λι­χτεί ό­πως α­ντι­λη­φθή­κα­με στη δε­κα­ε­τία του ‘60 και ό­πως βλέ­που­με σή­με­ρα. Η ση­μα­ντι­κή συμ­βο­λή αυ­τού του με­γά­λου στο­χα­στή εί­ναι ό­τι μας έ­κα­νε να κα­τα­λά­βου­με πώς λει­τουρ­γεί η κοι­νω­νία, και ι­διαί­τε­ρα το κα­πι­τα­λι­στι­κό σύ­στη­μα. Κά­πο­τε ή­μουν η­γέ­της της νε­ο­λαίας, της Κα­θο­λι­κής Δρά­σης, και οι άν­θρω­ποι ή­θε­λαν να α­γα­πούν ο έ­νας τον άλ­λον, ό­πως α­παι­τεί η θε­με­λιώ­δης χρι­στια­νι­κή αρ­χή, αλ­λά ο μαρ­ξι­σμός με έ­κα­νε να συ­νει­δη­το­ποιή­σω ό­τι για να συμ­βεί αυ­τό χρειά­ζε­ται μια κοι­νω­νία η ο­ποία θα ορ­γα­νώ­σει την προώ­θη­ση της αλ­λη­λεγ­γύης και δεν θα εί­ναι δο­μη­μέ­νη έ­τσι ώ­στε να εν­θαρ­ρύ­νει τον α­ντα­γω­νι­σμό. Έτσι πή­γα α­πό τον κα­θο­λι­κι­σμό στο μαρ­ξι­σμό, για­τί με τον Μαρξ μπο­ρού­με να ε­ξη­γή­σου­με για­τί ο κα­πι­τα­λι­σμός δεν εί­ναι δυ­να­τόν να εί­ναι αν­θρώ­πι­νος. Η λο­γι­κή του κα­πι­τα­λι­στι­κού συ­στή­μα­τος χρειά­ζε­ται τον α­ντα­γω­νι­σμό, α­κό­μη και αν έ­νας ερ­γο­δό­της ή­θε­λε να κα­τα­βάλ­λει πε­ρισ­σό­τε­ρα στους ερ­γα­ζο­μέ­νους του, ο «κα­λύ­τε­ρος α­ντα­γω­νι­σμός» τον ε­μπο­δί­ζει να το κά­νει, και αυ­τό συμ­βαί­νει για­τί αν πλη­ρώ­σει πε­ρισ­σό­τε­ρα, θα μειώ­σει την κερ­δο­φο­ρία του, θα αυ­ξή­σει το κό­στος και τε­λι­κά θα κα­τα­λή­ξει σε πτώ­χευ­ση. Δεν έ­χει άλ­λη ε­πι­λο­γή, πα­ρά να ε­πι­διώ­ξει τη μέ­γι­στη πα­ρα­γω­γή που θα του ε­πι­τρέ­ψει να ε­πι­βιώ­νει, και αυ­τό ση­μαί­νει μείω­ση του κό­στους, και πρώ­τα α­π‘ ό­λα των μι­σθών.

Το γε­γο­νός αυ­τό α­ντι­κα­το­πτρί­ζε­ται και στην α­νι­σό­τη­τα που βιώ­νου­με.

Αυ­τή εί­ναι μια αό­ρα­τη λο­γι­κή, για ό­σους δεν βλέ­πουν. Ο ερ­γα­ζό­με­νος πι­στεύει ό­τι αν προσ­λη­φθεί ε­πί πλη­ρω­μή, αυ­τή εί­ναι μια δί­καιη α­μοι­βή, ή, μάλ­λον, εί­ναι η κα­τάλ­λη­λη α­μοι­βή για την ερ­γα­σία που του ζη­τούν. Ακό­μα, πολ­λοί ερ­γα­ζό­με­νοι θεω­ρούν σω­στό που οι κα­πι­τα­λι­στές παίρ­νουν το με­γα­λύ­τε­ρο μέ­ρος της πί­τας, την πλε­ο­να­σμα­τι­κή πα­ρα­γω­γή. Δεν συ­νει­δη­το­ποιούν ό­τι αυ­τοί εί­ναι που πα­ρά­γουν τον πλού­το και ό­τι οι κα­πι­τα­λι­στές κερ­δί­ζουν χά­ρη σε αυ­τούς. Σύμ­φω­να με τη σκέ­ψη του Μαρ­ξ, ο πλού­τος πα­ρά­γε­ται α­πό την ερ­γα­σία και ό­χι α­πό το κε­φά­λαιο. Ακό­μα και το κε­φά­λαιο που εί­ναι το α­πο­τέ­λε­σμα της συσ­σώ­ρευ­σης προ­η­γού­με­νων ερ­γα­σιών, δη­μιουρ­γεί­ται α­πό τον ι­διο­κτή­τη του κε­φα­λαίου κυ­ρίως λό­γω των α­σύμ­με­τρων σχέ­σεων ε­ξου­σίας, ως α­πο­τέ­λε­σμα της α­ποι­κια­κής κυ­ριαρ­χίας και της πο­λι­τι­κής ή στρα­τιω­τι­κής υ­πε­ρο­χής. Με μια προ­σε­κτι­κή πα­ρα­τή­ρη­ση δια­πι­στώ­νου­με ό­τι η σκέ­ψη του Μαρξ μας δί­νει μια σα­φή ερ­μη­νεία της κοι­νω­νίας μας και χω­ρίς με­γά­λη δυ­σκο­λία θα βλέ­πα­με τι γί­νε­ται κά­θε μέ­ρα στη ζωή μας.

Ωστό­σο, υ­πάρ­χουν διά­φο­ρα εί­δη των μαρ­ξι­σμών…

Υπάρ­χουν πολ­λοί που α­ντι­λαμ­βά­νο­νται το μαρ­ξι­σμό σαν μια μη­χα­νι­στι­κή αι­τιο­κρα­τία, κα­τά την ο­ποία δεν υ­φί­στα­ται α­πο­τε­λε­σμα­τι­κή αν­θρώ­πι­νη δρά­ση, και ό­που οι αλ­λα­γές εί­ναι το προϊόν μιας μη­χα­νι­κής ε­ξέ­λι­ξης στην ι­στο­ρία. Υπάρ­χουν και ε­κεί­νοι που υ­πο­στη­ρί­ζουν ό­τι η δυ­να­μι­κή των κοι­νω­νιών και των αν­θρώ­πων, και η ε­πα­να­στα­τι­κή πρα­κτι­κή, εί­ναι ση­μα­ντι­κά στοι­χεία στις δια­δι­κα­σίες της αλ­λα­γής και του με­τα­σχη­μα­τι­σμού του κα­πι­τα­λι­σμού. Γι‘ αυ­τό το λό­γο μπο­ρεί να έ­χει σκα­μπα­νε­βά­σμα­τα, να ση­μειώ­νει πρόο­δο και ο­πι­σθο­δρό­μη­ση, τις ε­πα­να­στά­σεις και τις α­ντε­πα­να­στά­σεις. Τί­πο­τα δεν εί­ναι εγ­γυη­μέ­νο. Αυ­τό δεν ή­ταν δυ­να­τό να φα­ντα­στεί κα­νείς στα φοι­τη­τι­κά μου χρό­νια. Σή­με­ρα γί­νε­ται έ­ντο­νη συ­ζή­τη­ση και α­ντι­πα­ρά­θε­ση γύ­ρω α­πό αυ­τά τα ζη­τή­μα­τα και αυ­τό εί­ναι πο­λύ εν­δια­φέ­ρον, για­τί στο πα­ρελ­θόν μπο­ρεί να σκε­φτή­κα­με και να θεω­ρή­σα­με κά­ποιον ως εχ­θρό, αλ­λά τώ­ρα πρέ­πει να συ­νη­θί­σου­με στο διά­λο­γο για να οι­κο­δο­μή­σου­με τη σκέ­ψη μέ­σα στη συ­ζή­τη­ση.

Ποια εί­ναι η γνώ­μη σας για την ε­πι­στρο­φή στη μαρ­ξι­στι­κή σκέ­ψη που ση­μειώ­νε­ται τώ­ρα, ι­διαί­τε­ρα στη νέα γε­νιά των δια­νοου­μέ­νω­ν;

Η δι­κτα­το­ρία στη Χι­λή προ­σπά­θη­σε να σβή­σει και να στρε­βλώ­σει την ε­μπει­ρία της Λαϊκής Ενό­τη­τας (Unidad Popular) με τον ι­σχυ­ρι­σμό ό­τι ή­ταν κα­τα­στρο­φι­κή για την α­νά­πτυ­ξη της χώ­ρας, α­πό κά­θε ά­πο­ψη. Στη συ­νέ­χεια η πτώ­ση του σο­βιε­τι­κού σο­σια­λι­σμού και η με­τα­τρο­πή του σε κα­πι­τα­λι­σμό. Για να μην α­να­φέ­ρου­με αυ­τό που εί­ναι τώ­ρα ο κι­νε­ζι­κός κομ­μου­νι­σμός: μια μορ­φή κα­πι­τα­λι­σμού, που ορ­γα­νώ­νε­ται και προω­θεί­ται α­πό το Κι­νε­ζι­κό Κομ­μου­νι­στι­κό Κόμ­μα. Προ­συ­πο­γρά­φω τα λό­για του Εντουάρ­ντο Γκα­λεά­νο: «Μας έ­χουν κα­λέ­σει στην τα­φή ε­νός νε­κρού που δεν εί­ναι δι­κός μας». Δεν ή­ταν αυ­τός ο σο­σια­λι­σμός που θέ­λα­με. Ήταν έ­να κα­θε­στώς που ε­ξα­φα­νί­στη­κε ε­πει­δή δεν ή­ταν η ου­το­πία μας, οι κομ­μου­νι­στές εί­χαν μια άλ­λη ι­δέα στο κε­φά­λι τους, που ή­ταν πο­λύ δια­φο­ρε­τι­κή α­πό το στα­λι­νι­σμό της Σο­βιε­τι­κής Ένω­σης. Αυ­τό που έ­πε­σε δεν ή­ταν το ι­δα­νι­κό του σο­σια­λι­σμού, ή­ταν έ­νας σο­σια­λι­σμός πα­ρα­μορ­φω­μέ­νος. Εάν έ­πε­σε τό­σο εύ­κο­λα, ή­ταν ε­πει­δή κα­νείς δεν τον αι­σθάν­θη­κε σαν δι­κό του. Εκεί­νη την ε­πο­χή υ­πήρ­χαν πολ­λοί άν­θρω­ποι που ε­πέ­κρι­ναν το γρα­φειο­κρα­τι­κό σο­σια­λι­σμό, την έλ­λει­ψη συμ­με­το­χής και ε­λευ­θε­ριών. Αυ­τό που θέ­λα­με ή­ταν μια πιο δί­καιη, πιο ί­ση και με­γα­λύ­τε­ρη προ­βο­λή των αν­θρώ­πων. Όπως ή­ταν α­να­με­νό­με­νο, οι νέ­οι δια­νοού­με­νοι ε­πι­στρέ­φουν στον Μαρ­ξ, α­φού η σκέ­ψη του, ι­διαί­τε­ρα η κρι­τι­κή του κα­πι­τα­λι­σμού, πα­ρα­μέ­νει σε ι­σχύ πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό πο­τέ. Η δια­νο­η­τι­κή συμ­βο­λή του εί­ναι α­ξε­πέ­ρα­στη.

Αυ­τό που συμ­βαί­νει στη Λα­τι­νι­κή Αμε­ρι­κή, ει­δι­κά στη Βε­νε­ζουέ­λα, το Εκουα­δόρ και τη Βο­λι­βία, έ­χει να κά­νει με αυ­τή την ε­πι­στρο­φή;

Πρώ­τα ήρ­θαν οι συ­γκε­κρι­μέ­νες ε­μπει­ρίες α­πό­πει­ρας ε­ξό­δου α­πό τη νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη μή­τρα, δο­κι­μά­στη­καν στην κοι­νω­νία, και στη συ­νέ­χεια ήρ­θε η εμ­φά­νι­ση της α­ρι­στε­ρής σκέ­ψης. Οι δια­δι­κα­σίες που ση­μειώ­θη­καν σε αυ­τές τις χώ­ρες, δεν εί­χαν το Κομ­μου­νι­στι­κό Κόμ­μα ού­τε τους μαρ­ξι­στές α­γω­νι­στές στην κο­ρυ­φή τους. Μαία τους ή­ταν ο νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμός, δε­δο­μέ­νου ό­τι ή­ταν τέ­τοιες οι α­νι­σό­τη­τες που υ­πήρ­χαν ε­πί νε­ο-κα­πι­τα­λι­σμού, με τη μορ­φή του νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμού, που αυ­τοί οι άν­θρω­ποι αρ­χι­κά α­ντι­στά­θη­καν σκλη­ρά και στη συ­νέ­χεια ξε­ση­κώ­θη­καν για να α­να­τρέ­ψουν προέ­δρους, και με­τά συ­νει­δη­το­ποίη­σαν ό­τι χρειά­ζο­νταν α­ντι-νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρες κυ­βερ­νη­τι­κές πλατ­φόρ­μες. Αυ­τές οι πο­λι­τι­κές δια­δι­κα­σίες και η πα­γκό­σμια κρί­ση του κα­πι­τα­λι­σμού έ­κα­ναν πολ­λούς α­ρι­στε­ρούς δια­νοού­με­νους να ε­πι­στρέ­φουν στη σκέ­ψη του Μαρξ και να δώ­σουν μια νέα ερ­μη­νεία, ώ­στε να δη­μιουρ­γη­θεί έ­νας πιο αυ­θε­ντι­κός μαρ­ξι­σμός, πιο δυ­να­μι­κός, που α­ντι­πα­ρα­θέ­τει μια σύν­θε­τη σκέ­ψη α­πέ­να­ντι στο δογ­μα­τι­σμό ή σε μια συ­ντα­γή πο­λι­τι­κής. Για μέ­να, σή­με­ρα α­πό τη σκέ­ψη του Μαρξ μπο­ρού­με να κρα­τή­σου­με και να ε­πι­νοή­σου­με μια κοι­νω­νία πλή­ρους α­νά­πτυ­ξης των αν­θρώ­πων. Στην ι­δα­νι­κή κοι­νω­νία στην ο­ποία θέ­λου­με να φτά­σου­με, πρέ­πει ο κα­θέ­νας να συ­νει­σφέ­ρει στο βαθ­μό των δυ­να­το­τή­των του, έ­τσι ώ­στε και αυ­τή η ι­δα­νι­κή κοι­νω­νία να δί­νει σε κά­θε μέ­λος ό,τι χρειά­ζε­ται να α­ντα­πο­κρί­νε­ται στην α­νά­γκη του κα­θε­νός. Δη­λα­δή ο κε­ντρι­κός ρό­λος της εί­ναι να κα­λύ­ψει τις α­νά­γκες των αν­θρώ­πων. Η σο­βιε­τι­κού τύ­που ι­σό­τη­τα, ό­πως α­κρι­βώς και ο κο­λε­κτι­βι­σμός, α­κυ­ρώ­νει το ά­το­μο και τη δη­μιουρ­γι­κό­τη­τά του. Εί­ναι α­πο­κλί­σεις α­πό τον μαρ­ξι­σμό. Σή­με­ρα γνω­ρί­ζου­με ό­τι η σκέ­ψη του Μαρξ εί­ναι πο­λύ πιο πε­ρί­πλο­κη και πλού­σια. Εί­ναι α­κό­μα δυ­να­τό να συ­νά­γου­με α­πό το έρ­γο του Μαρξ συ­μπε­ρά­σμα­τα που μας ε­πι­τρέ­πουν μια πιο φω­τι­σμέ­νη, πο­λύ­μορ­φη και ε­ξαν­τλη­τι­κή με­λέ­τη προς α­να­ζή­τη­ση ε­νός μο­ντέ­λου δια­φο­ρε­τι­κού α­πό αυ­τό που συ­νι­στά η κα­πι­τα­λι­στι­κή α­νά­πτυ­ξη. Ανα­γκα­στι­κά πρέ­πει να πε­ρά­σου­με α­πό τον Μαρ­ξ, αν θέ­λου­με να υ­περ­βού­με το κα­πι­τα­λι­στι­κό σύ­στη­μα.

Η ση­με­ρι­νή Χι­λή εί­ναι α­πό­το­κος του νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμού. Πώς μπο­ρεί να α­να­τρα­πεί αυ­τή η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα και η σο­σια­λι­στι­κή δια­δι­κα­σία/προο­πτι­κή να υ­λο­ποιη­θεί στη Χι­λή;

Το πρώ­το πράγ­μα που πρέ­πει να πού­με, εί­ναι ό­τι η Χι­λή ή­ταν η πρώ­τη χώ­ρα που προ­σπά­θη­σε έ­ναν σο­σια­λι­σμό δια­φο­ρε­τι­κό α­πό το σο­βιε­τι­κό. Ο Αλιέ­ντε εί­χε έ­να ό­ρα­μα του σο­σια­λι­σμού που ε­πρό­κει­το να οι­κο­δο­μη­θεί με δη­μο­κρα­τι­κά μέ­σα. Εί­ναι αυ­τός ο τρό­πος που ε­φαρ­μό­ζουν τώ­ρα οι κυ­βερ­νή­σεις των Τσά­βες, Κο­ρέα και Μο­ρά­λες με­τα­ξύ άλ­λων, και με αυ­τή την έν­νοια ή­ταν πρό­δρο­μος του σο­σια­λι­σμού του 21ου αιώ­να. Τώ­ρα α­να­ρω­τιέ­μαι αν ο ό­ρος «σο­σια­λι­σμός» έ­χει α­πα­ξιω­θεί στη Χι­λή και, υ­πό αυ­τή την έν­νοια, συμ­φω­νώ με τον α­ντι­πρό­ε­δρο της Βο­λι­βίας Αλβά­ρο Γκαρ­σία Λι­νέ­ρα, ο ο­ποίος λέει ό­τι «δεν έ­χει ση­μα­σία το ό­νο­μα του ε­πι­κε­φα­λής της δια­δι­κα­σίας, μου α­ρέ­σει η ζωή που έ­χει πλη­ρό­τη­τα», πε­ρι­γρα­φή που συ­νο­ψί­ζει τις μαρ­ξι­στι­κές α­ξίες.

Το θέ­μα εί­ναι πιο πο­λύ­πλο­κο, προ­φα­νώς.

Εί­ναι έ­νας α­γώ­νας που διαρ­κεί. Ο Μαρξ μί­λη­σε για «το πα­ρελ­θόν της κο­πριάς» και για τον πο­λι­τι­σμό που κλη­ρο­νό­μη­σε σαν έ­να με­γά­λο πρό­βλη­μα. Και αυ­τό δεν νι­κιέ­ται με κη­ρύγ­μα­τα, αλ­λά μό­νο με τον α­γώ­να. Ο με­γα­λύ­τε­ρος θρίαμ­βος της κι­νη­το­ποίη­σης των φοι­τη­τών εί­ναι ό­τι κα­τά­φε­ραν να αλ­λά­ξει ο κυ­ρίαρ­χος λό­γος στη Χι­λή. Δεν έ­χω χά­σει την ελ­πί­δα. Πριν α­πό δύο χρό­νια ή­μουν στη Χι­λή και δεν υ­πήρ­χε τί­πο­τα. Δεν εν­νοώ ό­τι εί­μα­στε σε ε­πα­να­στα­τι­κή κα­τά­στα­ση, αλ­λά τη βλέ­πω να έρ­χε­ται. Πρέ­πει να θυ­μό­μα­στε, ό­μως, ό­τι οι δυ­νά­μεις που δεν θέ­λουν την αλ­λα­γή εί­ναι ι­σχυ­ρές και ό­τι ο κα­τα­κερ­μα­τι­σμός ή­ταν τρα­γι­κός πα­ρά­γο­ντας για την ήτ­τα της Λαϊκής Ενό­τη­τας.

Με­τά­φρα­ση α­πό το «www.rebelion.org»: Δη­μή­τρης Γκι­βί­σης

Πηγή: Εποχή