Ερνέστο Σάμπατο, Άνθρωποι και γρανάζια (μετάφραση: Δήμητρα Παπαβασιλείου), Μάγμα 2025
‘Σύμφωνα με τον Μάρτιν Μπούμπερ, το πρόβλημα του ανθρώπου τίθεται εκ νέου κάθε φορά που φαίνεται να ακυρώνεται η αρχική συμφωνία ανάμεσα στο κόσμο και στο ανθρώπινο ον, σε καιρούς που το ανθρώπινο ον μοιάζει να βρίσκεται στον κόσμο σαν μοναχικός και ανυπεράσπιστος ξένος. Πρόκεται για καιρούς κατά τους οποίους έχει απαλειφθεί μια συγκεκριμένη εικόνα του Σύμπαντος, και μαζί της έχει χαθεί η αίσθηση σιγουριάς που έχει κανείς μπροστά στο οικείο: ο άνθρωπος αισθάνεται ότι βρίσκεται στην ερημιά, ανέστιος. Τότε ακριβώς αναρωτιέται εκ νέου για σχετικά με τον εαυτό του και την ύπαρξη του.’ (σελ.15)
Κατά αυτό το τρόπο ο Sabato ξεκινάει την εισαγωγή του σε αυτό το πολιτικό δοκίμιο που συνέγραψε στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Ομολογώ πως γνώριζα τη σημασία του Sabato ως μια απο τις κατεξοχήν φωνές της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνικής παράδοσης, με το βαθύ φιλοσοφικό έργο του, αγνοούσα ωστόσο την πολιτική του διάσταση και πως αυτή υπήρξε καθοριστική σε προσωπικό επίπεδο και μετακύλισε αναπόφευκτα και στη γραφή του. Έτσι λοιπόν, δεν του ήταν καθόλου δύσκολο να επεκταθεί σε μια δοκιμιακή ανατόμηση του δυτικού πολιτισμού ως ηγεμονικού παραδείγματος για τη διαμόρφωση του κόσμου απο την Αναγέννηση μέχρι σήμερα και να βάλει στο επίκεντρο την έννοια της προόδου και την συνεχή αναζήτηση της απο τον άνθρωπο. Πριν ξεκινήσω καλά καλά το βιβλίο, θεωρούσα πως για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο σε τόσες λίγες σελίδες είναι εξαιρετικά δύσκολο. Όχι όμως για τον Sabato.
Ο αργεντίνος συγγραφέας πιάνει το νήμα απο την Αναγέννηση ως την αρχή του σύγχρονου κόσμου, τότε που ο άνθρωπος στράφηκε εκ νέου στη φύση και στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα μετά την “αποχαύνωση του Μεσαίωνα” (σελ. 26), για να επαναπροσδιορίσει εαυτόν μέσα στο κόσμο. Μαζί του, ακολουθούμε και εμείς ως αναγνώστες μια ανάλυση εμπλουτισμένη με επιστήμη, τέχνη, ανατομία, λογοτεχνία, γλυπτική και την σταδιακή αντικατάσταση του μεταφυσικού απο τη τεχνική γνώση. Σιγά σιγά, όλα ποσοτικοποιούνται, το Θείο δίνει τη θέση του στον εξορθολογισμό, το θρησκευτικό-φεουδαρχικό στοιχείο δίνει τη θέση του στο κοσμικό-αστικό και ο Sabato απελευθερώνει αυτές τις δυνάμεις σαν μια μεγάλη έκρηξη που έδωσε μορφή στη νεωτερικότητα. Όπως επισημαίνει ‘απο την ανακάλυψη της Αμερικής και έκτοτε, η συνδυασμένη δράση του καπιταλισμού και της επιστήμης τυλίγει προοδευτικά ολόκληρο τον κόσμο. Με αυξανόμενη ταχύτητα, σε διάστημα τεσσάρων αιώνων, θα μετατραπεί σε μια γιγαντιαία δίνη που θα παρασύρει τα ανθρώπινα όντα’ (σελ. 47).
Και πράγματι ο Sabato προσλαμβάνει την πρόοδο ως μια δύναμη αποξένωσης και καταστροφής του ουμανιστικού πνεύματος και του ίδιου του ανθρώπου, ως μια πράξη αφαίρεσης (ή καλύτερα θα προσέθετα αφαιρετικότητας) που αντικαθιστά το συγκεκριμένο: ο ορθός λογος έναντι των παθών, ο φετιχισμός της επιστήμης έναντι της αμφιβολίας που φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τις ευθύνες που προκύπτουν απο την απεριόριστη και αχαλίνωτη “πρόοδο”. Αγνοώντας την αδιάρρηκτη σχέση με τη φύση που έχει ο άνθρωπος, επιζητά την επικυριαρχία πάνω της, και μετεξελίσσεται σε ένα όλο και πιο μοναχικό, όλο και πιο κενό όν. Η μηχανή και η επιστήμη δίνουν τέλος στον αναγεννησιακό άνθρωπο και καταλήγουν να υποτάσσουν τον άνθρωπο ‘σαν απλό αντικείμενο’ (σελ. 77), λόγια που αντηχούν ίσως τρομακτικότερα στο σήμερα και στην ψηφιακή εποχή μας.
Ο άνθρωπος όμως αρνείται να αποδεχτεί την κατάσταση στην οποία ο ίδιος έχει περιέλθει. Είναι στη φύση του να εξειγείρεται και να προσπαθεί να πιάσει το χαμένο νήμα της ουμανιστικής σκέψης και της σημασίας που έχει να είσαι άνθρωπος. Μια πρώτη απάντηση για τον Sabato έρχεται στη μορφή του Ρομαντισμού, ως μια ιδεολογική/λογοτεχνική απόπειρα να φέρει το άτομο πίσω στα Αναγεννησιακά του ιδεώδη, και μετέπειτα σε μια πιο συμβιβαστική αλλά και πιο αποτελεσματική μορφή, αυτή του Μαρξισμού. Εκεί ο Sabato βλέπει το πάντρεμα του επιστημονικού σοσιαλισμού με τον ρομαντισμό ως απόρριψη της αστικής κοινωνίας και της πρόοδου που αυτή επικαλείται, μόνο και μόνο για να αντιπαραβάλει τη δική του θεώρηση προς έναν κόσμο πιο ανθρώπινο. Εντέλει, η μηχανή υποδούλωσε τον άνθρωπο και αυτό τον τρόμαξε σύμφωνα με τον Sabato. Ξαφνικά τα τεχνικά θέματα δεν είχαν καμία σημασία μπροστά στην ίδια την ύπαρξη του και αν αυτή έχει κάποιο νόημα, όπως αποπειράθηκε να στοχαστεί ο υπαρξισμός.
Αναπόφευκτα αυτή η πάλη, δηλαδή η αέναη προσπάθεια του ανθρώπου να βρει τον εαυτό του και το νόημά του, έρχεται και αποτυπώνεται στη λογοτεχνία, η οποία πολλές φορές προλογίζει τις νέες εξελίξεις, όταν αυτές αρχίζουν και διαφαίνονται. Εκεί ο Sabato αναδεικνύει τον μετασχηματισμό της έννοιας του χρόνου και της προόδου απο το “μεγάλο μυθιστόρημα του 19ου αιώνα” στο δικό του παρόν και απο τον φυσικό χώρο στην “εμβύθιση στα εσώτατα του ανθρώπου που προσδίδει συνήθως στις καλλιτεχνικές και λογοτεχνικές δημιουργίες του καιρού μας αυτή τη νυχτερινή, φασματική ατμόσφαιρα που ήταν γνωστή μόνο απο τα όνειρα” (σελ. 106).
Διαβάζοντας το βιβλίο ένιωσα την πυκνότητα του επιχειρήματος του, αλλά ταυτόχρονα και την ομορφιά του. Κάπου εκεί σκέφτηκα πως ο Sabato δεν έχει διάθεση για διδακτισμό, αλλά προσπαθεί να μας πείσει ότι το να είμαστε άνθρωποι, είτε ψάχνουμε την Αναγεννησιακή μας ταυτότητα, είτε όχι, είναι δυνατό μέσα απο την προσπάθεια μας. Θα κλείσω αυτό το κείμενο με τα λόγια του ίδιου που πιστεύω ότι είναι ιδανικά αντί κατακλείδας:
“Γιατί να ψάχνουμε το απόλυτο έξω απο το χρόνο και όχι σε αυτές τις φευγαλέες αλλά πανίσχυρες στιγμές κατά τις οποίες, ακούγοντας μερικές μουσικές νότες ή απλώς τη φωνή του πλησίον μας, νιώθουμε πως η ζωή έχει απόλυτο νόημα;”
Γιατί άραγε.
Ο Λάζαρος Καραβασίλης είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Βρέμης
