Της Δήμητρας Κογκίδου*
Σε κανονικές συνθήκες στο Pride –Παρέλαση Υπερηφάνειας της Θεσσαλονίκης (αλλά και της Αθήνας πριν από μια εβδομάδα) φέτος θα έπρεπε να επικρατεί χαρά γιατί το κράτος θα είχε εκτελέσει την απόφαση της Ολομέλειας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) και έτσι το σύμφωνο συμβίωσης –έστω και με καθυστέρηση -θα περιλάμβανε και τα ζευγάρια του ίδιου φύλου.
Δυστυχώς αυτό δεν συνέβη και έτσι πολλά ζευγάρια καταθέτουν ξανά προσφυγή στο ΕΔΔΑ, παραπονούμενα για έλλειψη σεβασμού στην απόφαση του.
Δυστυχώς το 2014 συζητάμε και πάλι αν η ισχύς του συμφώνου συμβίωσης θα επεκταθεί και στα ομόφυλα ζευγάρια τα οποία εξαιρέθηκαν αδικαιολόγητα όταν θεσπίστηκε ο νόμος 3719/2008 και το συζητάμε πάλι μετά από την καταδίκη της χώρας μας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Δυστυχώς το 2014 συζητάμε ακόμα αν η ΛΟΑΤ κοινότητα θα απαρτίζεται από ισότιμους πολίτες σε αυτήν την Ευρωπαϊκή χώρα και αν η Πολιτεία θα νομοθετεί λαμβάνοντας υπόψη τις υπάρχουσες μορφές οικογενειακής οργάνωσης ή δεν θα θεωρεί τις ομογονεϊκές οικογένειες ως ισότιμες οικογένειες. Πρόκειται για θεμελιώδη δικαιώματα που πρέπει να απολαμβάνουν όλοι και όλες ανεξαιρέτως και με τρόπο ισότιμο.
Δυστυχώς το 2014 διατυπώνεται ακόμα το επιχείρημα ότι η κοινωνία δεν είναι έτοιμη για ένα τέτοιο βήμα. Ας αναλογιστούμε ότι το επιχείρημα αυτό καταλήγει στο να στερεί από μια κοινωνική ομάδα τα δικαιώματα που απολαμβάνουν οι υπόλοιποι/ες και κατά συνέπεια να υφίστανται αρνητικές διακρίσεις σε πολλά επίπεδα.
Δυστυχώς τα βήματα για μια δίκαιη και πιο συμπεριληπτική κοινωνία είναι πολύ αργά και η αλλαγή στη δικαιακή αναπαράσταση της οικογένειας έπρεπε ήδη να έχει γίνει καθώς αφορά στις ζωές χιλιάδων πολιτών που ζουν στην Ελλάδα. Το δικαίωμα της αυτόνομης διαμόρφωσης της οικογενειακής ζωής και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας που διατυπώνεται σε πολλά διεθνή κείμενα και συμβάσεις δεν μπορεί να εξαρτάται από εμπόδια διαφόρων ειδών και αντιστάσεις που προέρχονται από την ομοφοβία, την ύπαρξη προκαταλήψεων, από ψηφοθηρικές μικροπολιτικές και αναχρονιστικές αγκυλώσεις, από ακροδεξιές φωνές, ή από πιέσεις εκκλησιαστικών κύκλων.
Δυστυχώς η Εκκλησία της Ελλάδας αποξενώνεται ακόμα περισσότερο από τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα καθώς ανέχεται ακραίες φωνές και φοβέρες για αφορισμούς όσων συντάσσονται στην επέκταση του συμφώνου συμβίωσης και στα ομόφυλα άτομα ή στην πραγματοποίηση των Παρελάσεων Υπερηφάνειας1 . Το ίδιο και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου που πριν από λίγο καιρό καταδίκασε την ομοφυλοφιλία.
Θεωρώ τις δηλώσεις αυτές επικίνδυνες, όχι μόνον γιατί συμβάλλουν στον κοινωνικό αποκλεισμό μιας ομάδας συμπολιτών μας, αλλά και γιατί προωθούν μια ρητορική μίσους που ευνοεί ομοφοβικές πράξεις βίας. Η ορθόδοξη παράδοση δεν κινδυνεύει αλλά επιβεβαιώνεται όταν δεν επιτρέπει την προσβολή του ανθρώπινου προσώπου, αλλά διαφυλάττει χωρίς εξαιρέσεις τα ίσα δικαιώματα όλων.
Πάντως, δεν αντιλαμβάνονται όλες οι χριστιανικές εκκλησίες με τον ίδιο τρόπο το ζήτημα. Για παράδειγμα ο Πάπας Φραγκίσκος μελετά το ζήτημα της συμβίωσης και παλαιότερα όταν ρωτήθηκε για το θέμα της ομοφυλοφιλίας απάντησε, “Ποιος είμαι εγώ για να κρίνω ένα γκέι αν αναζητά τον Κύριο και έχει καλές προθέσεις;” στέλνοντας με αυτό τον τρόπο το μήνυμα της αποδοχής και της αγάπης προς όλους.
Ας αναλογιστούμε ότι τα ομόφυλα ζευγάρια είναι και αυτά ζευγάρια, δηλαδή άνθρωποι που ερωτεύθηκαν και ίσως κάνουν σχέδια για κοινή ζωή. Ενώ τα ετερόφυλα ζευγάρια, εφόσον το επιθυμούν, έχουν στη διάθεση τους αρκετές επιλογές ( θρησκευτικό /πολιτικό γάμο και σύμφωνο συμβίωσης), τα ομόφυλα ζευγάρια δεν έχουν καμιά επιλογή για να αναγνωρισθούν ως οικογένεια. Οι ομογονεϊκές οικογένειες είναι, όμως, υπαρκτές και διεκδικούν την επίσημη αναγνώριση έτσι ώστε να κατοχυρωθούν τα δικαιώματά τους.
Ας αναλογιστούμε ότι οι ομογονεϊκές οικογένειες, παρά τις διαφορές που έχουν στη δομή τους, έχουν πολλές κοινές λειτουργίες με όλες τις άλλες μορφές οικογενειακής οργάνωσης αλλά και αντιμετωπίζουν ορισμένες πρόσθετες δυσκολίες στην καθημερινότητά τους. Ένα μεγάλο τμήμα αυτών των δυσκολιών σχετίζεται και με τη μη δυνατότητα διευθέτησης ορισμένων ζητημάτων λόγω της μη νομικής αναγνώρισής τους. Επίσης, η θέση τους στη κοινωνία είναι διαφορετική και εξαιτίας του διαφορετικού βαθμού αποδοχής τους, τόσο στο επίπεδο της κοινής γνώμης, όσο και στην αντιμετώπισή τους μέσω της οικογενειακής /κοινωνικής πολιτικής.
Ας αναλογιστούμε τι σημαίνει για ένα παιδί να μεγαλώνει σε μια ομογονεϊκή οικογένεια που δεν είναι νομικά αναγνωρισμένη με ένα τραγικό παράδειγμα. Η 10χρονη Μαρία μετά το θάνατο σε τροχαίο της βιολογικής της μητέρας έπαψε να έχει και την οποιαδήποτε επαφή και με την άλλη της μαμά με την οποία μεγάλωνε και βρέθηκε με μια γιαγιά που είχε δει 2-3 φορές στη ζωή της καθώς αυτή αρνιόταν την επαφή με την οικογένεια της κόρης της. Στην Ελλάδα οι ομογονεϊκές οικογένειες δεν έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα και έτσι προς το παρόν δεν γνωρίζουμε από μελέτες πως η εμπειρία της μη τυπικής αναγνώρισης της ομογονεϊκής οικογένειάς επιδρά στις αντιλήψεις των παιδιών για τη ζωή τους και πως τα παιδιά μεταφράζουν αυτές τις εμπειρίες. Δυστυχώς, γενικά, δεν βάζουμε τα παιδιά στο επίκεντρο του προβληματισμού μας και αυτό δεν μας δίνει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε μερικά από τα θέματά τους και τη πραγματικότητα της ζωής τους από μια παιδοκεντρική οπτική. Η έλλειψη αυτής της γνώσης έχει ως συνέπεια οι όποιες παρεμβάσεις στο επίπεδο της κοινωνικής πολιτικής να μην έχουν ως βάση την γνώση του φαινομένου και να υπάρχει λιγότερη μέριμνα για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής τους στο παρόν.
Ας αναλογιστούμε τι σημαίνει για ένα παιδί να μεγαλώνει σε μια ομογονεϊκή οικογένεια όταν το εκπαιδευτικό μας σύστημα δεν λαμβάνει υπόψη του το ζήτημα της ποικιλομορφίας των οικογενειών και ιδιαίτερα της ομογονεικότητας –ενώ άλλες κοινωνίες είναι πολύ πιο εξοικειωμένες και έχουν κάνει βήματα μπροστά εδώ και χρόνια. Για παράδειγμα, οι απεικονίσεις της οικογένειας στα σχολικά εγχειρίδια είναι μακριά από τη σύγχρονη ελληνική κοινωνική πραγματικότητα των οικογενειών, πιστά στην παραδοσιακή πυρηνική οικογένεια. Ελάχιστα λογοτεχνικά βιβλία για παιδιά και εφήβους υπάρχουν που στηρίζονται στις σύγχρονες αντιλήψεις για την οικογενειακή ζωή και εμπεριέχουν την οικογενειακή ποικιλομορφία – με εξαίρεση το παιδικό βιβλίο με τίτλο «Τα δύο μικρά αβγά» από τις Οικογένειες Ουράνιο Τόξο. Η ομογονεικότητα θα συναντήσει πάρα πολλές δυσκολίες για να ενταχθεί στο παιδαγωγικό υλικό ενός σχολείου που προωθεί τις σεξουαλικές ‘’κανονικότητες’’ με πολλούς τρόπους. Μπορούν όμως να αναπτυχθούν πρωτοβουλίες από εκπαιδευτικούς για την εισαγωγή θεμάτων που έχουν σχέση με όλες τις οικογένειες σε πολλές περιοχές του αναλυτικού προγράμματος. Μπορεί να δημιουργηθεί ένα θετικό κλίμα στη τάξη που να μην αφήνει περιθώρια για ομοφοβικό και τρανσφοβικό εκφοβισμό, ούτε να γίνεται χρήση ομοφοβικής γλώσσας. Μπορεί η εκπαίδευση/μετεκπαίδευση των εκπαιδευτικών να περιλαμβάνει μαθήματα σχετικά με όλες τις μορφές οικογενειακής οργάνωσης στις σύγχρονες κοινωνίες.
Ας αναλογιστούμε τι σημαίνει το χιλιοειπωμένο ερώτημα ‘’Τι σημαίνει να είσαι γονιός’’. Νομίζω ότι εκεί πρέπει να εστιάσουμε κυρίως και όχι στη μορφή της οικογένειας στο πλαίσιο της οποίας ασκείται η γονεϊκότητα. Κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να γίνει γονιός ανεξάρτητα από σεξουαλικό προσανατολισμό και ταυτότητα φύλου και κάθε παιδί έχει το αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα να έχει μια οικογένεια που να του παρέχει στοργή, φροντίδα και προστασία. Ένα lgbt άτομο μπορεί να είναι γονιός στο πλαίσιο μιας ομόφυλης συμβίωσης, ή μόνος –γονιός ή στο πλαίσιο μιας ετερόφυλης συμβίωσης. Σε πολλές ομογονεϊκές οικογένειες για κάποιο διάστημα μεγαλώνουν παιδιά που προέρχονται από προηγούμενη ετερόφυλη σχέση ενός γονιού, ή από τεκνοθεσία, ή από αναγνώριση, ή από δότη σπέρματος με μεθόδους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, ή με παρένθετη μητρότητα.
Η βασική επιχειρηματολογία ότι δεν είναι «προς το συμφέρον του παιδιού» να μεγαλώνει σε μια οικογένεια με ομόφυλους γονείς είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα προκαταλήψεων καθώς δεν ανταποκρίνεται στα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα που καταδεικνύουν ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ομογονεϊκές οικογένειες δεν υστερούν σε τίποτα. Τα δεδομένα των επιστημονικών ερευνών συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι οι gay και λεσβίες γονείς είναι εξίσου κατάλληλοι και επαρκείς με τους ετεροφυλους γονείς και ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν μαζί τους είναι εξίσου ψυχολογικά υγιή. Πολύ μεγάλες επιστημονικές ενώσεις στον τομέα της ψυχικής υγείας στις ΗΠΑ, τον Καναδά και την Αυστραλία τεκμηριώνουν ότι δεν υπάρχει αξιόπιστη εμπειρική έρευνα που δείχνει το αντίθετο. Έρευνες για τις επιδράσεις της LGBT γονεικότητας στα παιδιά διεξάγονται από τη δεκαετία του 70 διεθνώς, αυξήθηκαν τη δεκαετία του 80 καθώς υπήρξαν πολλές περιπτώσεις διεκδίκησης της επιμέλειας των βιολογικών παιδιών τους από gay και λεσβίες γονείς. Σχετικά πρόσφατα αυξήθηκε το φαινόμενο να μεγαλώνει ένα παιδί εξαρχής σε μια ομογονεική οικογένεια. Σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα η οικονομική κατάσταση, η ψυχολογική και σωματική ευεξία των γονιών ενισχύεται μέσα από την νομική επικύρωση της συμβίωσης και τα παιδιά ωφελούνται μεγαλώνοντας από δύο γονείς στο πλαίσιο μιας επικυρωμένης σχέσης. Ήδη από τη δεκαετία του 70 είναι σαφές με βάση τα ερευνητικά δεδομένα ότι σημαντικός παράγοντας για την ευεξία των παιδιών είναι οι οικογενειακές διεργασίες και όχι η δομή της οικογένειας (όπως ο αριθμός των γονιών, το φύλο, ο σεξουαλικός προσανατολισμός και το αν μένουν μαζί ή όχι οι γονείς). Από το τέλος της δεκαετίας του 80 όλα τα δεδομένα συγκλίνουν ότι τα παιδιά και οι έφηβοι μπορούν να προσαρμοσθούν και να μεγαλώσουν εξίσου καλά σε συμβατικές και μη συμβατικές μορφές οικογενειακής οργάνωσης.
Η ομογονεϊκή οικογένεια είναι μια οικογένεια σαν όλες τις άλλες και το παιδί που μεγαλώνει στο πλαίσιό της δεν παύει να είναι ένα παιδί που η ευεξία του εξαρτάται από τη λειτουργικότητα της οικογένειας. Και είναι γνωστό ότι υπάρχουν λειτουργικές και δυσλειτουργικές οικογένειες σε όλες τις μορφές οικογενειακής οργάνωσης. Άρα η προσοχή μας πρέπει να στραφεί από τη δομή της οικογένειας στις ανάγκες των παιδιών –την ικανοποίηση των οποίων η δομή της οικογένειας δεν μπορεί από μόνη της να διασφαλίσει. Χρειάζεται να αναπτύξουμε πλουραλιστικές προσεγγίσεις στην κοινωνική πολιτική που θα εκτιμούν τον πλούτο όλων των οικογενειών, που θα τις αναγνωρίζουν και θα τις υποστηρίζουν σε θεσμικό επίπεδο και να εμπιστευθούμε περισσότερο τις επιλογές που κάνουν οι ίδιοι οι γονείς για τους ίδιους και τα παιδιά τους.
Το δικαίωμα των ομόφυλων ζευγαριών στη συμβίωση ή/και στον πολιτικό γάμο
Θεωρώ ότι η κοινωνία μας έχει προχωρήσει και έχει ωριμάσει πολύ περισσότερο στο ζήτημα της αναγνώρισης του δικαιώματος των ομόφυλων ζευγαριών στη συμβίωση ή/και στον πολιτικό γάμο από ότι ορισμένοι πολιτικοί θέλουν να μας πείσουν. Η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να συμμορφωθεί χωρίς άλλη καθυστέρηση στην απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για το σύμφωνο συμβίωσης, τροποποιώντας τη νομοθεσία της και συμπεριλαμβάνοντας στις ρυθμίσεις του σχετικού νόμου και τα ομόφυλα ζευγάρια2 . Ήδη στην Κύπρο κατατέθηκε από το υπουργείο Εσωτερικών προσχέδιο νομοσχεδίου που θα κατοχυρώνει νομικά τη συμβίωση ετερόφυλων και ομόφυλων ζευγαριών. Υπέρ του Σύμφωνου Συμβίωσης τάσσονται τα περισσότερα πολιτικά κόμματα –πλην του ακροδεξιού ΕΛΑΜ.
Η άμεση συμμόρφωση -πέρα από τα νομικά προβλήματα που θα επιλύσει σε ομογονεϊκές οικογένειες – θα σηματοδοτήσει και άλλα πράγματα στην ελληνική κοινωνία. Η αναγνώρισή τους ως οικογένειας θα λειτουργήσει καταξιωτικά για τα μέλη της, θα συμβάλλει στη μείωση των διακρίσεων και στη μεγαλύτερη αποδοχή τους ως θεμιτών επιλογών οικογενειακής οργάνωσης. Ταυτόχρονα, η μείωση του κοινωνικού στίγματος θα στρέψει την προσοχή μας από τη δομή της οικογένειας στο πως λειτουργούν οι οικογένειες. Η υποχρέωση ίσης μεταχείρισης των ομόφυλων ζευγαριών δεν εξαντλείται στη συμπερίληψή τους στο σύμφωνο συμβίωσης. Το αν η αναγνώριση της οικογενειακής ζωής για τα ΛΟΑΤ άτομα θα προκύπτει με σύμφωνο συμβίωσης ή με πολιτικό γάμο είναι αυτονόητο ότι θα πρέπει να είναι και αυτό στη διακριτική τους ευχέρεια –όπως συμβαίνει και στα ετερόφυλα ζευγάρια3. Ο γάμος ως θεσμός, συνεπώς, πρέπει να είναι ουδέτερος ως προς το φύλο των συμβαλλομένων.
Η επίσημη αναγνώριση των ομογονεϊκών οικογενειών είναι ένα ευαίσθητο κοινωνικά θέμα που οι όποιες νομοθετικές αλλαγές δεν θα έχουν τη συναίνεση όλης της κοινωνίας. θεωρώ ότι οι νομοθέτες νομιμοποιούνται να υπερβούν τις κατεστημένες κοινωνικές αντιλήψεις και να ανταποκριθούν στη βιωμένη εμπειρία πολλών οικογενειών. Αυτό εξάλλου θα συντελέσει στην άρση του στίγματος, στη νομιμοποίηση πολλών οικογενειών και θα δράσει διαπαιδαγωγητικά στην αλλαγή κοινωνικών αντιλήψεων και πρακτικών.
Ας σκεφθούν τα κόμματα και οι νομοθέτες ποιες κοινωνικές αντιλήψεις επιλέγουν να προωθήσουν. Η επιμονή τους στα παραδοσιακά οικογενειακά ήθη είναι μια κατεξοχήν πολιτική επιλογή που εξαναγκάζει πολλές ομογονεϊκές οικογένειες να ζουν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού. Η περαιτέρω καθυστέρηση στην αναγνώρισή τους έχει και άλλες συνέπειες, καθώς συχνά παρεμποδίζεται η λειτουργικότητά τους από τα προβλήματα και τις δυσκολίες της καθημερινότητας που αποτελούν συνέπεια της μη αποδοχής τους σε νομικό επίπεδο. Επίσης, οι αρνητικές αναπαραστάσεις για τις οικογένειες αυτές τροφοδοτούν και τροφοδοτούνται εν μέρει και από τις νομοθετικές ρυθμίσεις, επηρεάζουν την κοινωνική πρακτική των φορέων και των ατόμων και αποτυπώνονται στο δημόσιο λόγο. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η κοινωνική αντιμετώπιση και το περιεχόμενο των πολιτικών επηρεάζει τη ζωή στις οικογένειες καθώς δημιουργεί ανισότητες που αποβαίνουν σε βάρος της ποιότητας ζωής τους. Κατά τη γνώμη μου, δεν χάνεται η αξία της οικογένειας –όπως κινδυνολογούν διάφοροι -με την αναγνώριση του σύμφωνου συμβίωσης για τα ομοφυλα άτομα, απλά προωθούνται οι οικογενειακές αξίες μέσα από διαφορετικές μορφές οικογενειακής οργάνωσης.
* Η Δήμητρα Κογκίδου είναι Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ
—————————————————————————–
1 Η Θεσσαλονίκη αντιστέκεται! Συγκέντρωση-διαμαρτυρία για το gay pride https://www.youtube.com/watch?v=sN1DFbsG2uA
2 Κατά τη γνώμη μου, το υπάρχον σύμφωνο συμβίωσης χρειάζεται αλλαγές καθώς ελάχιστα εξασφαλίζει βασικά δικαιώματα που απολαμβάνουν οι έγγαμοι (λ.χ. δημοσιοϋπαλληλικού, εργατικού, ασφαλιστικού και συνταξιοδοτικού περιεχομένου). Ενδεχόμενα σε ένα μεγάλο βαθμό τα μειονεκτήματα αυτά να αποτρέπουν τα ζευγάρια από την επιλογή του (σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 2012, τα σύμφωνα συμβίωσης ήταν 314, οι πολιτικοί γάμοι 25.730 και οι θρησκευτικοί 23.980). Στην οποιαδήποτε περίπτωση, έπρεπε να έχει περιλάβει και τα ομόφυλα ζευγάρια.
3 Συντάσσομαι με την άποψη για τη κατοχύρωση του γάμου καθώς ο αποκλεισμός της πρόσβασης στο δικαίωμα του γάμου για τα ομόφυλα ζευγάρια, σε συνδυασμό με τη νομιμοποίηση της διακριτικής μεταχείρισης των δύο εννόμων μορφών συμβίωσης, δεν συνάδουν με τη γενική αρχή της ισότητας, την αρχή της ισότητας των φύλων και την απαγόρευση αρνητικών διακρίσεων, σε συνδυασμό με τις αρχές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας.