Του Γιάννη Γκλαρνέτατζη
Πριν τη δημιουργία της ΔΕΗ το ηλεκτρικό ρεύμα παράγονταν τοπικά από ιδιωτικές εταιρίες. Για τη Θεσσαλονίκη η σχετική ήταν η Εταιρεία Τροχιοδρόμων και Ηλεκτροφωτισμού Θεσσαλονίκης (ΕΤΗΘ ή Ηλεκτρική εν συντομία, κυρίως βελγικών κεφαλαίων), που από την οθωμανική, ακόμη, εποχή μέχρι το 1940 παρείχε τόσο τη συγκοινωνία όσο και το ηλεκτρικό ρεύμα στην πόλη. Το φθινόπωρο του 1927 οι σχέσεις της εταιρίας με τον Δήμο Θεσσαλονίκης ήταν τεταμένες καθώς ο δεύτερος δεν είχε πληρώσει τους λογαριασμούς του επί μήνες, ενώ υπήρχε και διαφωνία για το ύψος των οφειλών.[1]
Τον Δεκέμβριο επήλθε πλέον ρήξη. «Η Ηλεκτρική Εταιρεία απηύθυνεν έγγραφον εις την Γ. Διοίκησιν δι’ ου γνωρίζει ότι ένα εντός δεκαημέρου δεν διακανονίση ο Δήμος την προς αυτήν οφειλήν του θα διακόψη τον φωτισμόν. Ο κ. Καλεύρας [γεν. διοικητής] συνέστησεν εις την εταιρείαν όπως παρατείνη την προθεσμίαν προς διευθέτησιν της διαφοράς»,[2] διαβάζουμε στο «Φως» στις 10 Δεκεμβρίου. Η δεκαήμερη, όμως, προθεσμία εξανεμίζεται σε δημοσίευμα της «Μακεδονίας» την ίδια ημέρα: «Η Ηλεκτρική Εταιρεία ειδοποίησε τον Δήμον, ότι εάν μέχρι της σήμερον δεν κανονίση τας προς αυτήν οφειλάς του θα διακόψη από της εσπέρας ταύτης τον φωτισμόν των οδών. Ο κ. Γ. Διοικητής παρεκάλεσε την Εταιρείαν, όπως μη εκτελέση την απειλήν της».[3]
Ως προς το ποια πλευρά βαρύνουν οι ευθύνες οι γνώμες του Τύπου, προφανώς, διαφέρουν. Η βενιζελική «Νέα Αλήθεια» επιρρίπτει τις ευθύνες στον Δήμο. «Η Εταιρεία του Ηλεκτροφωτισμού δι’ εγγράφου της προς την Γεν. Διοίκησιν πληροφορεί ότι είνε ηναγκασμένη να διακόψη τον φωτισμόν της πόλεως, εφ’ όσον ο Δήμος δυστροπεί να εκπληρώση τας ανειλλημένας έναντι αυτής υποχρεώσεις του. Είνε αναμφιβόλως πολύ καλαί αι συστάσεις του κ. Γεν. Διοικητού προς την Εταιρείαν. Δια των συστάσεων όμως αυτών η Εταιρεία δεν καλύπτει το λαβείν της. Εκείνο το οποίον χρειάζεται, είνε να εξαναγκασθή ο Δήμος να πληρώση, διότι μοιραίως η Εταιρεία δεν ειμπορεί επ’ άπειρον να πιστώνη τον Δήμον και θα διακόψη κάποτε εξ ανάγκης τον φωτισμόν. Και τότε αν διασαλευθή η τάξις, η λαϊκή οργή δεν θα εκσπάση βεβαίως κατά της Εταιρείας αλλ’ εναντίον εκείνων οι οποίοι εγκαθιδρυμένοι εις την “Βυζαντινήν Στοάν” θυσιάζουν εις τα πείσματα και τας στρεβλάς αντιλήψεις των τα συμφέροντα των δημοτών».[4] Η Βυζαντινή Στοά ήταν το κτίριο του ξενοδοχείου «Μ. Βρετανία» στην Εγνατία, λίγο μετά την Ι. Δραγούμη, όπου στεγάστηκε το δημαρχείο το διάστημα 1927-1931.[5] Η εφημερίδα αυτή, άλλωστε, είναι γενικότερα επικριτική προς τη δημοτική αρχή, καθώς την προηγούμενη μέρα γράφει χαρακτηριστικά πως: «Είνε τοιαύτα τα οικονομικά του Δήμου ώστε ο Ταμίας τρέπεται εις φυγήν οσάκις εμφανισθούν με τας αγριωτέρας των διαθέσεων οι έχοντες λαμβάνειν παρά του Δήμου».[6]
Για την επίσης βενιζελική «Μακεδονία», από την άλλη, οι ευθύνες μοιράζονται σε αμφότερους τους εμπλεκόμενους. «Η νότα της ηλεκτρικής εταιρείας προς τον Δήμον επαναλαμβάνεται σήμερον εντονωτέρα. Καθίσταται σχεδόν τελεσίγραφον. Και δε γνωρίζομεν, αν πράγματι έχη τοιαύτα δικαιώματα η Εταιρεία ή ελήφθη φροντίς κατά την σύνταξιν της περιφήμου συμβάσεως να εξισούνται οι Δήμοι και το Κράτος με το τελευταίο τσαγκαράδικο της γειτονιάς. Αλλά ούτε εις τον Δήμον επιτρέπεται να παρέχη αυτήν την ελεεινότητα, ενώ ο φωτισμός είναι από τας απαραιτήτους δαπάνας και τα επιδόματα των ανεψιών των συμβούλων από τας μη απαραιτήτους».[7] Για το φιλομοναρχικό «Φως», τέλος, φταίει αποκλειστικά η ΕΤΗΘ. «Η Εταιρία Τροχιοδρόμων ηξίωσε τελεσιγραφικώς παρά του Δήμου την εξόφλησιν των καθυστερουμένων απειλούσα να διακόψη τον φωτισμόν. Δεν νομίζομεν ότι ευρίσκεται εν δικαίω. Και ο κ. Γεν. Διοικητής, εις ον κατέφυγεν οφείλει να υπομνήση εις αυτήν τούτο. Η Εταιρία έχει διαφοράν με τον Δήμον διότι θέλει ν’ αποδώση παλαιόν χρέος με τιμήν λίρας 23.50 δρ. ενώ ανεγνωρίσθη η τρέχουσα τιμή δια τα παλαιά χρέη. Έχει ακόμη και μίαν διαφοράν δια το ζήτημα των εργατών, τους οποίους πληρώνει ο Δήμος δι’ εργασίαν της Εταιρίας. Έχει λαμβάνειν ακόμη και ένα υπόλοιπον το οποίον δεν το έλαβε διότι δεν είχεν εγκριθή ο προϋπολογισμός. Νομίζομεν ότι αντί να απειλή η Εταιρία είναι προτιμώτερον να δεχθή την διαιτησίαν».[8]
Οι απειλές της εταιρίας έγιναν πράξη το απόγευμα του Σαββάτου 10.12 όταν συνεργεία της ΕΤΗΘ έκοψαν τα καλώδια του δημόσιου φωτισμού στη διασταύρωση των οδών Εγνατίας και Αγ. Σοφίας βυθίζοντας την περιοχή στο σκοτάδι. Συνεργείο του Δήμου, όμως, επανασυνέδεσε πολύ γρήγορα τα καλώδια.[9] Το σχετικό ρεπορτάζ του «Φωτός» αναφέρει: «Η Εταιρεία Ηλεκτροφωτισμού σύμφωνα με την δήλωσιν αυτής περί διακοπής της παροχής του δημοτικού φωτός εις περίπτωσιν καθ’ ην ο Δήμος δεν ήθελε διακανονίση οριστικώς τον υπάρχοντα λογαριασμόν μεταξύ Δήμου και Εταιρείας προέβη χθες εις την αποκοπήν των ηλεκτροφόρων συρμάτων εις τινα σημεία της πόλεως. Ο Δήμαρχος κ. Πατρίκιος εις γνώσιν του οποίου περιήλθεν η ενέργεια αύτη της Εταιρείας διέταξεν όπως ειδικά συνεργεία του Δήμου ενώσουν άπαντα τα ηλεκτρικά σύρματα τα οποία οι υπάλληλοι της Εταιρείας έκοπτον. Εκτός τούτου ο κ. Δήμαρχος ανελθών εις το Διοικητήριον διεμαρτυρήθη εις τον κ. Νομάρχην δια την ενέργειαν ταύτην της Εταιρείας. Ο κ. Καπιτσίνης συνεννοήθη τηλεφωνικώς μετά του κ. Γεν. Διοικητού, κατά τας πληροφορίας μας δε ο κ. Καλεύρας συνέστησε και σήμερον εις την Εταιρείαν να έχη υπομονήν. Εκ παραλλήλου εντός της αύριον δεν αποκλείεται να συνέλθη εκτάκτως και το Δημ. Συμβούλιον ίνα συζητήση επί της στάσεως της Εταιρίας Ηλεκτροφωτισμού».[10]
Οι παρεμβάσεις του δημάρχου είχαν αποτέλεσμα όπως δείχνει και η σχετική ανακοίνωση που εξέδωσε η εταιρία. «Η Εταιρεία Τροχιοδρόμων και Ηλεκτροφωτισμού Θεσ)νίκης ανακοινοί εις το κοινόν ότι του Δήμου Θεσσαλονίκης μη εξοφλήσαντος μέχρι της εσπέρας της χθες ουδ’ εν μέρει τας προς την Εταιρείαν οφειλάς αυτού εκ καταναλώσεως ρεύματος κατά τους τελευταίους μήνας η Εταιρεία προέβη χθες εις την μερικήν διακοπήν του δημοτικού φωτισμού όπως μη η ολική τοιαύτη βυθίζουσα την πόλιν εις το σκότος δημιουργήση δυσχερείας εις την κυκλοφορίαν των πολιτών και κινδύνους δια την ασφάλειαν. Τη επεμβάσει όμως τους κ. Εισαγγελέως των Εφετών, του κ. Εισαγγελέως των Πρωτοδικών και του κ. Διευθυντού της Αστυνομίας, οίτινες έκρινον ότι και η μερική διακοπή ηδύνατο να γεννήση τοιαύτας ανωμαλίας και ότι εν πάση περιπτώσει η διακοπή αύτη δέον να εκτελεσθή μετά συνεννόησιν προς τας αρχάς δια την αντιμετώπισιν των ενδεχομένων συνεπείων αυτής, η Εταιρεία εδέχθη την παρά των κ.κ. Εισαγγελέων γενομένην προς αυτήν σύστασιν όπως εξαντλούσα τελευταίον όριον αναμονής αναβάλη την διακοπήν ταύτην έστω και μερικήν μέχρι τέλους Δεκεμβρίου, όπως εν τω μεταξύ αι αρχαί επιλαμβανόμεναι του ζητήματος δυνηθώσι να κανονίσωσι την υπόθεσιν».[11] Πράγματι, φαίνεται πως τελικά η υπόθεση κανονίστηκε.
Έχω ξαναγράψει ότι αναφερόμενος σε γεγονότα του Μεσοπολέμου αναρωτιέμαι αν περιγράφω εικόνες από το παρελθόν ή το μέλλον. Σήμερα –με τη γενικευμένη ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών που παρέχουν δημόσια αγαθά– η εικόνα εκτεταμένων τμημάτων της πόλης με σκοτεινούς δρόμους, όπου ο μόνος φωτισμός θα προέρχεται από τα οχήματα (όσα ακόμα θα κυκλοφορούν) ή τον εσωτερικό φωτισμό των κτιρίων (όσα ακόμα θα έχουν ρεύμα), δεν μοιάζει για σκηνή ταινίας «μετά την καταστροφή», αλλά για πολύ πιθανή πραγματικότητα.
Παραπομπές:
[1] Ευάγγελος Χεκίμογλου, Ο Νικόλαος Μάνος και ο Μεσοπόλεμος στη Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών – University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 227.
[2] Το Φως, 10.12.1932.
[3] Μακεδονία, 10.12.1932.
[4] Νέα Αλήθεια, 11.12.1932.
[5] http://www.thessaloniki.gr/portal/page/portal/DimosThessalonikis/NewTownHall/ dimarxeio-istoriko.
[6] Νέα Αλήθεια, 10.12.1932.
[7] Μακεδονία, 10.12.1932.
[8] Το Φως, 10.12.1932.
[9] Ευ. Χεκίμογλου, Ο Νικόλαος Μάνος…, ό.π., σ. 227.
[10] Το Φως, 11.12.1932.
[11] Το Φως, 11.12.1932.