του Γιάννη Γκλαρνέτατζη
«Όσοι θέλετε ησυχίαν, ασφάλειαν, επιβολήν νόμων. Όσοι δεν θέλετε αναρχίαν, αιματοχυσίαν, διαμελισμόν της Ελλάδος. Ψηφίσατε την Κυριακήν ΝΑΙ»,[1] κραγαύζει ο πηχυαίος τίτλος της «Μακεδονίας» στις 9.4.1924. Κατάφαση σε τι πράγμα ζητά άραγε η φιλοβενιζελική εφημερίδα της πόλης; Στην αβασίλευτη δημοκρατία που είναι το ζήτημα του δημοψηφίσματος της 13ης Απριλίου εκείνου του έτους. Πρόκειται για την αρχή της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, της «θνησιγενούς» όπως έχει χαρακτηριστεί στο πολύ γνωστό έργο του George Mavrogordatos. Μετά το στρατιωτικό κίνημα του Σεπτέμβρη 1922, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος παραιτήθηκε υπέρ του αδελφού του Γεωργίου Β΄, αλλά ακολούθησε το αποτυχημένο κίνημα των φιλοβασιλικών Λεοναρδοπούλου και Γαργαλίδη (Οκτώβριος 1923) και οι εκλογές της 16.12.1923, από τις οποίες απείχαν οι αντιβενιζελικοί. Δυο μέρες μετά τις εκλογές οι στρατιωτικοί ηγέτες ουσιαστικά εξεδίωξαν τον Γεώργιο Β΄. Λίγους μήνες κατόπιν, ανήμερα της εθνικής επετείου το 1924, η Δ΄ Εθνοσυνέλευση ψήφισε την έξωση της δυναστείας και την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας που είχε εισηγηθεί η κυβέρνηση του αρχηγού της Δημοκρατικής Ενώσεως Αλέξανδρου Παπαναστασίου.[2] Την απόφαση αυτή της εθνικής αντιπροσωπείας κλήθηκε να εγκρίνει το εκλογικό σώμα με δημοψήφισμα στις 13.4. Το αποτέλεσμα ήταν 758.742 ψήφοι (70%) υπέρ της δημοκρατίας και 325.322 ψήφοι (30%) υπέρ της μοναρχίας.[3] Είναι αξιοσημείωτη η αναλογία ψήφων με το τελευταίο δημοψήφισμα για το πολιτειακό ζήτημα μισό αιώνα αργότερα (69,2% υπέρ αβασίλευτης – 30,8% υπέρ της βασιλευομένης δημοκρατίας).[4]
Στη Θεσσαλονίκη τα αποτελέσματα ήταν σε μεγαλύτερο βαθμό υπέρ της δημοκρατίας. Έτσι στην πόλη τα «ναι» έφτασαν τα 43.336 (84%) και τα «όχι» ήταν 8.265 (16%), ενώ στον νομό, που τότε περιελάμβανε όλη σχεδόν την Κεντρική Μακεδονίας (δηλ. τους σημερινούς νομούς Θεσσαλονίκης, Χαλκιδικής, Κιλκίς, Ημαθίας και Πιερίας) υπέρ της αβασίλευτης ψήφισαν 59.399 (83%) και κατά 12.200 (17%).[5] Την επομένη, ενώ ο υπουργός Στρατιωτικών Γεώργιος Κονδύλης (που έντεκα χρόνια αργότερα θα επέβαλλε την επαναφορά του Γεωργίου Β΄ μ’ ένα νόθο δημοψήφισμα), διέταζε «όπως επί τη περιφανεί νίκη της Δημοκρατίας δοθή σήμερον [14 τρέχοντος] εις τους στρατιώτας διπλούν συσσίτιον μετά επιδορπίου και οίνου το δε εγερτήριον σημάνη μίαν ώραν μετά την κεκανονισμένην η δε σημερινή ημέρα πανηγυρισθή ως εορτή»,[6] ο υπουργός Εννόμου Τάξεως Θεόδωρος Πάγκαλος (που ένα χρόνο αργότερα θα γινόταν δικτάτορας μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα) είχε ήδη κηρύξει τον στρατιωτικό νόμο «εις την Μακεδονίαν, Θράκην, Ήπειρον, Κρήτην, Λέσβον και Σάμον».[7]
Η απαγόρευση, βέβαια, των συγκεντρώσεων που προέβλεπε ο στρατιωτικός νόμος δεν περιελάμβανε τη συγκέντρωση που κάλεσαν στην πλατεία Λευκού Πύργου για να γιορτάσουν τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος η Δημοκρατική Παράταξις Μακεδονίας, η Δημοκρατική Νεολαία Μακεδονίας, ο Εργατικός Δημοκρατικός Σύλλογος και η Δημοκρατική Ένωσις Θεσσαλονίκης, δυο μέρες μετά το δημοψήφισμα. «Χθες το απόγευμα πολλαί χιλιάδες κόσμου συνεκεντρώθησαν εις την πλατείαν του Λευκού Πύργου, ίνα πανηγυρίσουν τον θρίαμβον της Δημοκρατίας», αναφέρει το ρεπορτάζ της «Νέας Αλήθειας». Ομιλητές στη συγκέντρωση ήταν ο νέος γενικός διοικητής Μακεδονίας Βαλαλάς, καθώς και οι βουλευτές Φίλανδρος, Μπιράκης, Ιασονίδης και Πασαλίδης.[8] Όλοι, βέβαια, ανήκουν στο χώρο των Φιλελευθέρων, με εξαίρεση τον γιατρό Γιάννη Πασαλίδη (μεταπολεμικά πρόεδρο της ΕΔΑ), που είχε εκλεγεί για πρώτη φορά και στη σύνθεση της Δ΄ Εθνοσυνέλευσης ήταν ο μοναδικός εκπρόσωπος της Αριστεράς, καθώς το νεαρό Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας δεν είχε καταφέρει να εκλέξει βουλευτή.[9]
Αξιοσημείωτη, τέλος, είναι και η αναφορά της «Νέας Αλήθειας» στη στάση των Ισραηλιτών ψηφοφόρων. «Το βέβαιον είνε», γράφει η επίσης βενιζελική εφημερίδα, «ότι όλαι αι Ισραηλιτικαί εφημερίδες, γαλλόφωνοι και ισπανόφωνοι, προ του Δημοψηφίσματος παρώτρυναν τον λαόν να ψηφίση υπέρ της Δημοκρατίας, τα αγαθά της οποίας εξύμνουν, μεγάλα δε τοιχοκολλήματα με ισπανικά γράμματα παρεκίνουν τον λαόν προς τούτο. Αι Κοινοτικαί Ισραηλιτικαί αρχαί και την φοράν ταύτην εστάθησαν εις το ύψος των ουδόλως αναμιχθείσαι εις την πολιτικήν διαμάχην. Εξ άλλου έχομεν εξηκριβωμένας πληροφορίες ότι όχι μόνον αι εργατικαί τάξεις, αλλά και οι πρόκριτοι και άλλοι αστοί εψήφισαν υπέρ της Δημοκρατίας».[10]
Παραπομπές:
[1] Μακεδονία, 9.4.1924.
[2] George Mavrogordatos, Stillborn Republic: Social Coalitions and Party Strategies in Greece, 1922-1936, University of California Press, Μπέρκλεϋ 1983, σ. 29-32· Ιστορία, έκδοσις «Πρωίας», Αθήναι 1935, σ. 949-950.
[3] G. Mavrogordatos, Stillborn Republic…, ό.π., σ. 32.
[4] http://el.wikipedia.org/wiki/Δημοψήφισμα_του_1974.
[5] Νέα Αλήθεια, 15.4.1924.
[6] Νέα Αλήθεια, 15.4.1924.
[7] Νέα Αλήθεια, 13.4.1924.
[8] Νέα Αλήθεια, 16.4.1924.
[9] G. Mavrogordatos, Stillborn Republic…, ό.π., σ. 31.
[10] Νέα Αλήθεια, 16.4.1924.