Η περίπτωση του έγκλειστου Ιρανού σκηνοθέτη, που κέρδισε τη Χρυσή Άρκτο στην Μπερλινάλε
Ενα δεκάχρονο κοριτσάκι από το Ιράν, η Χάνα Σαϊντ, πρέπει να κατέχει το ρεκόρ της μικρότερης παλάμης που κράτησε όρθια τη Χρυσή Άρκτο – και οποιοδήποτε άλλο βραβείο μεγάλου Φεστιβάλ – γιά την καλύτερη ταινία της Μπερλινάλε. Προφανώς, δεν πρόκειται γιά το παιδί θαύμα της σκηνοθεσίας, αλλά όταν ο δημιουργός του βραβευμένου φιλμ “λείπει γιά δουλειές” ( όπως αιτολογούσαν, κατά Κουστουρίτσα, τους πολιτικά εξόριστους), τότε ένα παιδικό χεράκι εκπροσωπεί με τον καλύτερο τρόπο την αθωότητα της τέχνης. Ωστόσο, ο πραγματικός κατακτητής της Χρυσής Άρκτου, ο Ιρανός Τζαφάρ Παναχί , διάγει εξόριστος από τους διεθνείς κινηματογραφικούς διαγωνισμούς και έγκλειστος σε μιά πατρίδα που την τιμά με την… απουσία του.
Ο Παναχί έχει καταδικαστεί αρχικά, το 2010, σε εξαετή εγκλεισμό και σε εικοσαετή απαγόρευση ενασχόλησης με την τέχνη του από το ιρανικό καθεστώς γιά προπαγάνδα εναντίον του και γιά αθέμιτη παρουσίαση των γυναικείων προβλημάτων στη χώρα του. Πράγματι, οι γυναίκες και τα παιδιά χρησιμοποιούνται στο έργο του ως πομποί μιάς καταπίεσης που με κατάλληλους χειρισμούς μπορούν να μετατραπούν σε επαναστατική μαγιά. Από το 1995 ακόμη, με την πρώτη του ταινία το “Λευκό μπαλόνι”, κερδίζει τη Χρυσή κάμερα στις Κάννες (βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη) με ήρωες δυό μικρούς πρωταγωνιστές. Μιά πρόσκαιρα καταπιεσμένη μειονότητα, τα παιδιά, δίνουν το δικό τους αγώνα να πετύχουν τους στόχους τους κόντρα στις πιθανότητες. Κι όταν το 2000 σήκωνε το Χρυσό Λιοντάρι στη Βενετία, με τον “Κύκλο”, οι οκτώ γυναίκες ηρωίδες του σχημάτιζαν με τις ζωές τους έναν κύκλο ανθρώπινου εγκλεισμού, ως τη στιγμή που κάποια αποφασίζει να τον σπάσει. Το αντίθετο στα 2006, όταν με το “Offside” η ηρωίδα του αποπεειράται να διαρρήξει το “ανδρικό καθεστώς” των γηπέδων της πατρίδας της και να εισέλθει στο στάδιο γιά την παρακολούθηση ενός ποδοσφαιρικού αγώνα. Ένας κύκλος που πρέπει να σπάσει απ´ έξω…
Λίγο μετά την καταδίκη του, το 2010, ο Παναχί γίνεται ο ίδιος κέντρο ενός κύκλου, που προσπαθεί να τον διατρυπήσει. Το 2011 σκηνοθετεί το ντοκιμαντερίστικο “This is not a film” , το οποίο το φυγαδεύει στο εξωτερικό μέσα σε ένα κέικ. Και το 2013 κερδίζει την Αργυρη Άρκτο σεναρίου με την “Κλειστή κουρτίνα”. Σχεδόν εγκάθειρκτος ο ίδιος γυρίζει όλο το φιλμ στο εσωτερικό του σπιτιού- κύκλου όπου η κάμερα κι ο ίδιος στριφογυρνούν, αναζητώντας διέξοδο και επικοινωνία. Ως το 2015, ο κόσμος μικραίνει ακόμη περισσότερο. Γίνεται ένα “Ταξί”, όπως τιτλοδοτείται το βραβευμένο φιλμ και δύο dv κάμερες το περιτρέχουν σα να είναι ο κόσμος όλος. Οι “πελάτες” του ταξί εκπρόσωποι τάξεων και τάσεων: μιά χειραφετημένη δασκάλα, ένας συντηρητικός οδοκαθαριστής, ένας μεταπράτης παράνομων dvd, ένα ζευγάρι ταλαιπωρημένο από τη σαρία, δύο θρησκόληπτες γυναίκες, η δικηγόρος – κατά κυριολεξία – του Παναχί και η μικρή Χάνα, η πραγματική ανιψιά του. Δυό dv κάμερες, διαρκώς ανήσυχες και περιστρεφόμενες, ευφυής συρραφή του λόγου και των διαδοχικών ιστοριών… και έτοιμο το σινεμά. Η τέχνη απαιτεί γιά συστατικά της τη φαντασία και την επαφή με την πραγματικότητα, είναι το δόγμα Παναχί.
Το 2011 ο Ιρανός σκηνοθέτης προσκλήθηκε από την Μπερλινάλε να αποτελέσει μέλος της Κριτικής Επιτροπής. Φυσικά, το καθεστώς της χώρας του δεν του επέτρεψε την έξοδο και έκτοτε, στις απονομές, η θέση του παραμένει συμβολικά κενή. Ο Τζαφάρ Παναχί βρισκόταν στη θέση του ταξιτζή, να οδηγεί και να χειρίζεται τις κάμερες. Από εκεί, ως γεννήτορας τέχνης, έσπασε τον κύκλο και ταξίδεψε σε ολόκληρο τον κόσμο. Μαζί του κι εμείς…