του Γιάννη Γκλαρνέτατζη
Στις 10.6.1944 αφήνει την τελευταία του πνοή στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης χτυπημένος από την ΟΠΛΑ ένας από τους διαβόητους αδελφούς Μελεμενλή, πρωτοπαλίκαρο του δωσιλογικού Ελληνικού Εθελοντικού Σώματος.[1] Τα τρία αδέλφια (Θεόδωρος, Παναγιώτης και Ιωάννης) από τη Σμύρνη βρέθηκαν από την πρώτη στιγμή στο πλευρό του αντισυνταγματάρχη Πούλου, προσφέροντας υπηρεσίες στα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής. Βέβαια, ήδη από τον Μεσοπόλεμο, είχαν αναπτύξει πλούσια δράση σε τραμπουκισμούς και δολοφονίες ως μέλη της φασιστικής οργάνωσης ΕΕΕ (Εθνική Ένωση «Ελλάς»)
Τον Αύγουστο του 1932, ένα χρόνο μετά το πογκρόμ στον εβραϊκό συνοικισμό Κάμπελ και πέντε μήνες από την απαλλαγή όλων των κατηγορούμενων γι’ αυτή την πράξη, οι τριεψιλίτες έχουν αποθρασυνθεί και επιτίθενται συνέχεια εναντίον αυτών που θεωρούν εχθρούς του έθνους, τους Εβραίους και τους κομμουνιστές. Η αστυνομία, πάλι, τους «κλείνει το μάτι» κι ερευνά για όπλα τους καπνεργάτες. «Εξ αφορμής των διαδοθέντων περί εξοπλισμού των κομμουνιστών και γενικώς των καπνεργατών, κατόπιν των εναντίον των επιθέσεων των εθνικιστών εργατών, η Αστυνομική Διεύθυνσις διέταξε την σωματικήν έρευναν τούτων, η οποία και εγένετο υπό ισχυρών δυνάμεων του 5ου και 6ου αστυνομικών τμημάτων […] Αμφότεραι αι έρευναι δεν απέδειξαν κανένα οπλοφορούντα»,[2] μας πληροφορεί Το Φως (17.8.1932). Το βράδυ της ίδιας μέρας οι φασίστες επιτέθηκαν στα γραφεία του συνδικάτου οικοδόμων. «Την 10ην νυκτερινήν εις τα παρά την οδόν Παπαμάρκου 35 [περιοχή πλ. Άθωνος] γραφεία των εργατών οικοδόμων συνεδρίαζον περί τους 15 οικοδόμους […] Η συνεδρίασις έληξε μετά ημίωρον οπότε και ανεχώρησαν οι δέκα εκ αυτών και απέμειναν μόνον 5 μέλη του διοικητικού συμβουλίου […] Δεν παρήλθον περί τα 10 λεπτά από της αποχωρήσεως των πρώτων οπόταν, ως ισχυρίζονται οι εργάται, εν αυτοκίνητον εσταμάτησε προς της Λέσχης. Τα μέλη του διοικ. συμβουλίου, ήκουσαν τότε από τους αγνώστους που απεβιβάσθησαν του σταθμεύσαντος αυτοκινήτου και οίτινες εν τω μεταξύ ανήρχοντο θορυβωδώς την ξυλίνην μικράν κλίμακα να λέγη ο είς εις τον άλλον: – Μη αφήστε κανένα. Χτυπάτε στο σταυρό. Δεν επρόλαβον όμως να λάβουν τα κατάλληλα προφυλακτικά μέτρα και εφορμούν τρεις κρατούντες οι δύο μεν εξ αυτών πιστόλια, ο δε τρίτος γκλομπ […] Εν τω μεταξύ ανήλθον εις την Λέσχην έτεροι πέντε άγνωστοι και ήρχισεν η επίθεσις. Το γκλομπ κατέπιπτε επί των κεφαλών των εργατών. Ως να μην ήρκει όμως τούτο, οι άγνωστοι ήρχισαν να πυροβολούν κατ’ αυτών ρίψαντες 5 πυροβολισμούς. Μόλις έπεσαν οιμώζοντες [σπαράζοντας] δύο εκ των εργατών, οι άγνωστοι ετράπησαν εις φυγήν […] Ευθύς μετεφέρθησαν αμφότεροι εις κακήν κατάστασιν εις το Δημοτικόν Νοσοκομείον [σημ. «Άγιος Δημήτριος»]. Ο βαρέως τραυματισθείς ονομάζεται Χαρίτων Σταμπουλής [Σταμπουλίδης για την ακρίβεια, όπως διαβάζουμε σε επόμενα δημοσιεύματα κι άλλες πηγές] και φέρει τραύμα διαμπερές εις την κεφαλήν δια πυροβόλου όπλου. Η σφαίρα έχει διατρύσει το κρανίον και ελάχισται ελπίδες διασώσεώς του υπάρχουν. Ο δεύτερος ονομάζεται Χρ. Παπαδόπουλος και φέρει ελαφρόν τραύμα εις την κεφαλήν δια κλομπ. Αμφότεροι τυγχάνουν οικοδόμοι».[3]
Τελικά ο Σταμπουλίδης «απεβίωσε την 10ην πρωινήν» της επομένης μέρας και η κηδεία του έγινε αμέσως στο διπλανό νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας «εν μέσω γενικής στρατοκρατίας» και «υπό τας διαμαρτυρίας επιτροπής οικοδόμων διότι δεν εδόθη καιρός ούτε εις την μητέρα και την αδελφήν του θύματος να προσέλθουν». Παράλληλα, «εκ των κυριωτέρων μελημάτων της Αστυνομικής Διευθύνσεως ήτο το κλείσιμον των γραφείων του Συνδικάτου Οικοδόμων και η αυστηρά φρούρησις τούτων όπως ακριβώς γίνεται και δια τα γραφεία τους Συνδικάτου Καπνεργατών αφ’ ης εγένετο η πρώτη νυκτερινή επίθεσις. Επίσης, εκ παραλλήλου προς την φρούρησιν των ως άνω γραφείων, διετάχθη η φρούρησις των γραφείων της Εθνικής Ενώσεως Ελλάς δια τον φόβον αντεπιθέσεως των κομμουνιστών κατ’ αυτών». Η φασιστική οργάνωση έβγαλε, μάλιστα, ανακοίνωση που έλεγε πως «παρά τας προκλήσεις των ηγουμένων του κομμουνισμού εις ουδεμίαν ποτέ επίθεσιν προέβη […] Δυστυχώς όμως από μακρού ήδη ευρίσκεται προς θρασείας και προκλητικώτατης αρθρογραφίας και προκηρύξεων εναντίον αυτής, εσχάτως ενταθείσης κατά τρόπον οξύτατον όστις ενώ είναι δυνατόν να επηρεάση πάντα εθνικόφρονα μεμονωμένον, ουδαμώς δικαιολογεί ανάμιξιν της Ε.Ε.Ε., ήτις αντιμετωπίζει τον κομμουνισμόν εις άλλα επίπεδα και όχι εις την εργατικήν τάξιν». Από την πλευρά το Πανεργατικό Κέντρο Θεσσαλονίκης των Ανεξάρτητων Εργατικών Συνδικάτων (ΠΚΘ/ΑΕΣ), δηλαδή το εργατικό κέντρο της πόλης που πρόσκεινταν στους Φιλελεύθερους, σε ψήφισμά του «Στιγματίζει τους οργανωτάς των επιθέσεων τούτων αποσκοπούντας εις την πρόκλησιν εμφυλίου σπαραγμού. Επιρρίπτει την ευθύνην των συμβάντων και συμβησομένων ακεραίαν εις τας αστυνομικάς αρχάς, αίτινες δια της αδιαφορίας των ενισχύουν και ενθαρρύνουν τας τρομοκρατικάς ταύτας μεθόδους».[4]
Τι σχέση έχουν, τώρα, όλα αυτά με τον μετέπειτα ταγματασφαλίτη; «Αι ανακρίσεις δια την ανακάλυψιν και σύλληψιν των φονέων συνεχίσθησαν χθες δι’ όλης της ημέρας υπό του υπομοιράρχου κ. Τσοτάκου διατάξαντος την σύλληψιν και κράτησιν των τριών αδελφών Μενεμενλή κατά των οποίων πολλαί ηγέρθησαν υπόνοιαι».[5] «Ο ανακριτής κ. Καραγιαννόπουλος εξήτασε και χθες περί τους 15 μάρτυρας. Τελευταίος εξητάσθη ο μάρτυς Βαφειάδης όστις εξέφρασε την υπόνοιαν ότι μεταξύ των δραστών των επεισοδίων της Λέσχης των οικοδόμων, συγκαταλέγονται και οι αδελφοί Μενεμενλή […] ούτοι ισχυρίζονται ότι κατά την ώραν του φόνου ευρίσκοντο μεθ’ ενός ενωματάρχου και δύο χωροφυλάκων εις το 8ον αστυνομικόν τμήμα. Επίσης οι αδελφοί Μενεμενλή εδήλωσαν ότι θα αποδείξουν δια μαρτύρων ότι ο Βαφειάδης όστις ισχυρίζεται ότι τους ανεγνώρισε δεν ήτο παρών κατά την ώραν των σκηνών, αλλά έκαμε ψευδή κατάθεσιν δια λόγους εκδικήσεως, διότι κάποτε ούτοι τον είχον καταγγείλει ότι διένειμε κομμουνιστικάς προκηρύξεις».[6] Τώρα, τι δουλειά είχαν τρεις τριεψιλίτες βραδιάτικα σε ένα αστυνομικό τμήμα και πώς ήξεραν ότι ο Μάρκος Βαφειάδης (ναι, περί του γνωστού πρόκειται) δεν ήταν στο χώρο τους εγκλήματος αφού αυτοί ισχυρίζονταν ότι δεν βρίσκονταν εκεί (εκτός αν γνώριζαν κάποιους άλλους που ήταν εκεί κι όχι από την πλευρά των θυμάτων, βέβαια), ήταν ερωτήματα που μάλλον δεν έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ανακριτική διαδικασία. Έτσι, με άλλοθι αστυνομικούς, οι αδελφοί Μελεμενλή (το «Μενεμενλή» είναι ένα ακόμη λαθάκι της εφημερίδας) αφέθηκαν ελεύθεροι να συνεχίσουν το «θεάρεστο» έργο τους.[7] Η ιστορία γίνεται οδυνηρά επίκαιρη, ώρες-ώρες, και αρχίζεις να μπερδεύεσαι μη ξέροντας αν περιγράφεις σκηνές από το παρελθόν ή από το μέλλον!
Η εξέλιξη της οικογενειακής αυτής συμμορίας δεν έκρυβε εκπλήξεις. Υψηλόβαθμοι φαλαγγίτες στην ΕΟΝ επί Μεταξά θα είναι από τους πρώτους που, μέσα από τις στήλες της ναζιστικής Νέας Ευρώπης, θα ανακοινώσουν την προσχώρησή τους στην ΕΕΕ που ανασύστησε ο Γεώργιος Πούλος. Ο Θεόδωρος, που είχε διατελέσει και πρόεδρος του σωματείου αρβυλοποιών «Η Μακεδονία», έγινε λοχαγός στο τάγμα και υπασπιστής του Πούλου, ενώ οι Ιωάννης και Παναγιώτης, ονομάστηκαν ανθυπολοχαγοί, με τον τελευταίο να αναλαμβάνει και επικεφαλής της προσωπικής φρουράς του αρχηγού.[9] Η εθνικόφρων δωσιλογική δράση των τριών αδελφιών δεν μένει, προφανώς, χωρίς ανταμοιβή. Ο Θεόδωρος αποκτά το φαρμακείο του Σαμουέλ Μπεραχιά επί της οδού Π. Μελά, στον ίδιο δρόμο βρίσκεται το κατάστημα τροφίμων του Ιακώβ Μασσαράνο που έρχεται στα χέρια του Ιωάννη, ενώ κι ο Παναγιώτης δεν μένει παραπονούμενος αφού του κατοχυρώνεται το υποδηματοποιείο του Αβραάμ Σιαλώμ στην πλατεία Τερψιθέας.
Τα δυο επιζώντα μετά την Κατοχή αδέλφια δεν αντιμετώπισαν ιδιαίτερα προβλήματα παρότι για τα εγκλήματά τους είχαν καταδικαστεί –ερήμην– σε θάνατο (ο Παναγιώτης) και σε τρις ισόβια (ο Ιωάννης) από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων το 1947. Αυτοί εξακολούθησαν να προσφέρουν «ανεκτιμήτους υπηρεσίας Εθνικής Ασφαλείας […] εντελώς ανιδιοτελώς», όπως βεβαίωνε ο «υπογεγραμμένος Μοίραρχος Κ. Αριστείδης ήδη Διοικητής Αστυνομικού Τμήματος Ν. Φιλαδελφείας», ο οποίος συμπλήρωνε πως οι ανωτέρω «τεθέντες εις την απόλυτον διάθεσιν της υπηρεσίας μη φεισθέντες κόπων και αψηφήσαντες τους κινδύνους, όντες πολύτιμοι συμπαραστάται της Αστυνομικής Αρχής ήτις αντιμετώπιζεν σοβαράν λειψανδρίαν και πολύπλοκα σοβαρά ζητήματα. Είναι ακραιφνείς πατριώται άξιοι παντός επαίνου, πιστεύοντες εις την ιδέαν της πατρίδος χάριν της οποίας τα πάντα δύνανται να διαθέσουν άνευ ιδιοτελών υπολογισμών». Παρόμοια βεβαίωση, αν κι όχι του ίδιου επικολυρικού ύφους, εξασφάλισαν οι Μελεμενλήδες κι από τον Μοίραρχο Π. Νικήτα, διοικητή του τμήματος Ασφαλείας Ν. Ιωνίας. Αυτές τις βεβαιώσεις (που τους αναφέρουν επίσης ως «Μενεμενλή») τις χρησιμοποίησαν όταν εμφανίστηκαν, από μόνοι τους, ενώπιον των δικαστικών αρχών (που δεν μπορούσαν να τους εντοπίσουν αφού αυτοί συνεργάζονταν «ανιδιοτελώς» με τις διωκτικές αρχές!), για να ανακόψουν τις επιβληθείσες ποινές. Έτσι στις 26.6.1952 καταδικάστηκαν σε δωδεκαετή κάθειρξη. Όμως, «με διαγωγή καλή, μη εμφορούμενοι “υπό αναρχικών ιδεών”, επίδειξη εργατικότητας, μεταμεληθέντες για την συνεργασία τους με τον εχθρό, με τις νευροφυτικές διαταραχές και άλλα προβλήματα υγείας να τους ταλαιπωρούν και με την ευχή ότι δεν θα απασχολούσαν στο εξής τις αρχές και τη δικαιοσύνη κατάφεραν να υπαχθούν στις ευεργετικές διατάξεις του Ν. 2058/52 και να πετύχουν την αναστολή του υπολοίπου της ποινής τους και την υπό όρους απόλυσή τους». Ο Ιωάννης βγήκε από τις φυλακές τον Αύγουστο του 1953 κι ο Παναγιώτης τον Φεβρουάριο του 1954.[9]
Το συμπέρασμα είναι, νομίζουμε, αρκετά γνωστό. Οι φασίστες –παντού και πάντα– όταν δεν είναι κράτος, είναι παρακρατικοί. Δεν μπορούν να δράσουν χωρίς την προστασία και την ενίσχυσης των κατασταλτικών μηχανισμών. Και μια τελευταία λεπτομέρεια· κι ο Θεόδωρος Μελεμενλής καταδικάστηκε από το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων σε θάνατο και δις ισόβια, ερήμην –βέβαια– αφού η ΟΠΛΑ το είχε προλάβει.[10]
Παραπομπές:
[1] Στράτος Δορδανάς, Η γερμανική στολή στη ναφθαλίνη: Επιβιώσεις του δοσιλογισμού στη Μακεδονία, 1945-1974, Εστία, Αθήνα 2011, σ. 512-513.
[2] Το Φως, 17.8.1932.
[3] Το Φως, 18.8.1932.
[4] Το Φως, 19-20.8.1932.
[5] Το Φως, 19.8.1932.
[6] Το Φως, 20.8.1932.
[7] Κώστας Τομανάς, Χρονικό της Θεσσαλονίκης (1921-1944), Νησίδης, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 146.
[8] Στράτος Δορδανάς, Έλληνες εναντίον Ελλήνων: Ο κόσμος των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατοχική Θεσσαλονίκη 1941-1944, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 119, 178-179.
[9] Στρ. Δορδανάς, Η γερμανική στολή στη ναφθαλίνη…, ό.π., σ. 192-194.
[10] Στρ. Δορδανάς, Η γερμανική στολή στη ναφθαλίνη…, ό.π., σ. 512.