Ο 25ος μεσημβρινος είναι ενα ντοκιμαντέρ για την Ίμβρο του χθες και του σήμερα, σε σκηνοθεσία Χρύσας Τσελέπη και Τάνιας Χατζηγεωργίου. Το ντοκιμαντέρ, που προβλήθηκε πριν λίγες μέρες στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ, καταγράφει ζωές, στιγμές που έφυγαν, που ζουν, που υπάρχουν ακόμα στο νησί. Το alterthess είχε την χαρά να συναντηθεί με την Χρύσα Τζελέπη για μία συνέντευξη την οποία δημοσιεύουμε σήμερα.
Τι ήταν αυτό που σας κίνησε το ενδιαφέρον να ασχοληθείτε με ένα νησί που η ιστορία του αποτελεί ακόμα ταμπού; Ποιες οι δυσκολίες που αντιμετωπίσατε;
Η εικόνα του νησιού, εικόνα εγκατάλειψης και ερήμωσης, αλλά και η δύναμη ψυχής των ανθρώπων που προσπαθούσαν να κρατήσουν ζωντανή στη μνήμη τους την εικόνα του τόπου που γεννήθηκαν και γνώρισαν ως πατρίδα ήταν ένα δυνατό κίνητρο.
Η προσπάθεια των Ιμβρίων να ζουν με τις μνήμες του παρελθόντος, για να ξορκίσουν το κακό που τους βρήκε αλλά και από φόβο μην χάσουν την ταυτότητά τους μας άγγιξε και αποφασίσαμε να φτιάξουμε μια ταινία που οι άνθρωποι ξεπερνούν την ιστορία και αποκαλύπτουν μια νέα διάσταση της κατάστασης που βιώνουν και που πράγματι αποτελεί θέμα ταμπού.
Όπως και σε κάθε άλλη παρόμοια περίπτωση, δηλαδή της εφαρμογής προγράμματος για την συστηματική διάλυση του ντόπιου πληθυσμού που συνέβη στην Ίμβρο, αποτελεί ταμπού όταν επικρατεί η διάθεση να εξετάσεις τα γεγονότα με όρους πολιτικής στρατηγικής, εξαιρώντας σχεδόν πάντα τον παράγοντα άνθρωπο και τον παράγοντα βίωμα.
Το ντοκιμαντέρ επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στους ανθρώπους που βίωσαν την απώλεια ενός τόπου – ενός κόσμου και μέσα από την προσπάθεια να διαχειριστεί την μνήμη και να την τοποθετήσει στην παρούσα πραγματικότητα φτιάχνει έναν κόσμο που ουσιαστικά διαπραγματεύεται ίσως και πιο εύστοχα το πολιτικό ζήτημα που υπάρχει. Έτσι καταφέρνει να ξεπεράσει τον σκόπελο που βάζει το ευαίσθητο της παρούσας πολιτικής -ιστορικής κατάστασης.
Η άγνοια που υπάρχει στο πως βιώνουν οι άνθρωποι τα αποτελέσματα πολιτικών αποφάσεων που καταλήγουν σε κατάστασης παρόμοιας παρακμής, είναι ένα κίνητρο για να θέσεις μέσα από μια ταινία τα ερωτήματα αυτών των ανθρώπων.
Η αλήθεια είναι ότι η δύναμη της μαρτυρίας και της κατάθεσης βιωματικών παραστάσεων αγγίζει το υποσυνείδητο όλων των ανθρώπων και αφήνει ένα στίγμα επίσης βιωματικό που δύσκολα σβήνει. Είναι μια μέθοδος που χρησιμοποιεί το ντοκιμαντέρ για να επικοινωνήσει θέματα που αφορούν τον άνθρωπο σε όποιο μήκος και πλάτος της γης βρίσκεται.
Οι περισσότεροι ειδικοί που συναντήσαμε στη διάρκεια της έρευνας επισήμαναν πάντα την ανάγκη να αναφερθούμε στα πολιτικά δεδομένα και να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα των κατοίκων χρησιμοποιώντας τη γνωστή διαλεκτική των ορθά διατυπωμένων επιχειρημάτων με αναφορές σε διατάξεις και συνθήκες.
Όταν αντιλαμβάνονταν ότι δε μας ενδιαφέρει η καταγραφή σε αυτό το επίπεδο των ειδικών αλλά των βιωματικών εμπειριών, υπήρχε μία δυσκολία κατανόησης και απόρριψης της συγκεκριμένης μεθόδου με την αιτιολόγηση ότι αυτή είναι αδύνατο να φέρει αποτελέσματα.
Υπήρχε επίσης δυσκολία της πρόσβασης στο νησί. Είναι μια απομακρυσμένη περιοχή.
Γιατί το ντοκιμαντέρ ονομάστηκε 25ος μεσημβρινός; Είναι μόνο γεωγραφικός προσδιορισμός;
Αντικρίζοντας την εικόνα του νησιού με τα σπίτια ερείπια και τους ανθρώπους σκιές που ανακαλούν εικόνες του παρελθόντος για να προσδιορίσουν την πραγματικότητα και τον τόπο τους ένοιωσα σαν να βρισκόμουν στο “Χαμένο νησί ” του Καραγάτση. Ένα νησί χαμένο στον χρόνο και στον χώρο γιατί οι αναμνήσεις των ανθρώπων σταματούν τη στιγμή τις απώλειας αλλά και γιατί η πρόσβαση είναι αρκετά δύσκολη. Αισθάνθηκα την ανάγκη να προσδιορίσω με τις γεωγραφικές συντεταγμένες για να τονίσω ότι υπάρχει, είναι ένας τόπος πραγματικός.
Υπήρχε βέβαια και η γνώση του ιδιαίτερου γεωγραφικού σημείου όπου βρίσκεται και όπου επιβεβαιώνει την αίσθηση ότι το νησί ανήκει στο όριο μεταξύ ανατολής και δύσης.
Ο 25ος Μεσημβρινός είναι λοιπόν γεωγραφικός προσδιορισμός αλλά και τρόπος παρουσίασης του πολιτικού προβλήματος μέσα από μια άλλη εικόνα, του φανταστικού συνόρου μεταξύ δύο κόσμων – δύο κρατών που ορίζει ο συγκεκριμένος μεσημβρινός.
Οι σκέψεις των ανθρώπων που επέστρεψαν ή επιμένουν ακόμη να ζουν στο νησί αυτό εμφανίζονται με την μορφή φωνών που χάνονται και επανέρχονται στο χώρο και στο χρόνο. Τι εξυπηρετεί η τεχνική αυτή;
Από την πρώτη επαφή με τον τόπο αυτό αλλά και με τους ανθρώπους του υπήρχε έντονη η αίσθηση του ” χαμένου χρόνου”. Σαν να μην υπήρχε ο πραγματικός χρόνος και όλες οι μνήμες και οι εικόνες να ανακαλούνται από το παρελθόν, και πιο συγκεκριμένα μόνο από την περίοδο πριν την επερχόμενη ερήμωση και εγκατάλειψη του νησιού. Ο χρόνος είχε σταματήσει να τρέχει ακόμη και για τους ανθρώπους που συνέχισαν να ζουν στο νησί και το έβλεπαν καθημερινά να μεταμορφώνεται. Σαν να ήθελαν όλοι να κρατήσουν τον τόπο τους ζωντανό ξορκίζοντας το κακό παρόν και σταματώντας να ζουν στον πραγματικό χρόνο. Χρησιμοποιούσαν μόνο μνήμες του παρελθόντος. Αυτή την αίσθηση του ετεροχρονισμού που αισθάνονται αλλά και της ασυνέχειας στο χρόνο προσπάθησα να την μεταφέρω με την ιδιαίτερη αυτή χρήση των φωνών.
Συχνά στην ταινία εμφανίζεται η έννοια τη πατρίδας απόλυτα συνδεδεμένη με το νησί, με το γκρεμισμένο σπίτι, με τη θάλασσα με τον ουρανό και ειδικά με τα παιδικά χρόνια των ηρώων. Τι σημαίνει η επιστροφή στην Ίμβρο;
Η έννοια της πατρίδας είναι σε αυτούς τους ανθρώπους άρρηκτα συνδεδεμένη με την εικόνα του νησιού όπως την κράτησαν στη μνήμη τους πριν την ερήμωση του νησιού. Η πατρίδα είναι χαραγμένη στην ψυχή τους με τα χρώματα, τις μυρωδιές και τις εικόνες εκείνης της περιόδου. Κάθε τι διαφορετικό, όπως είναι η εικόνα του παρόντος, δεν το αναγνωρίζουν, δεν είναι οικείο. Οπότε η προσπάθεια επιστροφής στις καλές στιγμές καταγράφει την ανάγκη τους να αντλήσουν θετική ενέργεια και δύναμη από τις καλές αναμνήσεις για να αντιμετωπίσουν την σκληρή πραγματικότητα. Είναι η ανάγκη να αυτοπροσδιοριστούν όταν καθετί οικείο χάνεται, αντλώντας δύναμη και εικόνες από το παρελθόν. Είναι λογικό να επιστρέφουν στην παιδική τους ηλικία όπου πλάθεται η ταυτότητα κάθε ανθρώπου για να μπορέσουν να προσδιορίσουν ποιοι είναι και για πιο λόγο συνεχίζουν τον αγώνα να ξαναδούν τον τόπο -πατρίδα τους όπως τότε. Είναι η ανάγκη να επιβιώσουν της καταστροφής που έχει συμβεί στον τόπο τους αλλά και στην ψυχή τους.
Πως αντιμετώπισαν οι ντόπιοι την προσπάθειά σας να καταγράψετε πλευρές του νησιού αυτού στην κατάσταση που βρίσκεται τώρα; Υπήρχαν αντιδράσεις;
Ουσιαστικά δεν υπήρχαν αντιδράσεις και από την αρχή μας αγκάλιασαν σε αυτή την προσπάθεια. Πάντα όμως, αισθανόμασταν ότι υπήρχε από μεριάς τους ένας μικρός φόβος για το πως θα χρησιμοποιήσουμε τις μαρτυρίες τους – αναμνήσεις τους. Είχαν χάσει την πίστη ότι η καταγραφή της υπάρχουσας εικόνας θα μπορέσει να ευαισθητοποιήσει τους θεατές αλλά και τους ιθύνοντες για να σκύψουν επάνω στο πρόβλημά τους . Υπήρχε επίσης έντονα η ανάγκη να μην δείξουμε μόνο εικόνες εγκατάλειψης και ερήμωσης αλλά να παρουσιάσουμε μια εικόνα αισιοδοξίας για να ξορκίσουμε το κακό της παρούσας κατάστασης. Δική τους προσωπική ανάγκη ήταν να νιώσουν ότι ο τόπος τους θα έχει ένα μέλλον “αλλιώτικο από τούτη δω τη στιγμή”, επιμένοντας να περιγράφουν τις καλές στιγμές του παρελθόντος με την ελπίδα ότι θα ξανάρθουν σύντομα.
Συνέντευξη-Επιμέλεια: Σταυρούλα Πουλημένη