Θανάσης Γάλλος, Η Ιστορία της Τρομοκρατίας, Κέδρος 2025, σελ. 604
Ούτε ακόμη και οι νεκροί δεν θα ’ναι ασφαλείς από τον εχθρό, εάν αυτός νικήσει. Και ο εχθρός αυτός δεν έχει πάψει να νικά
Βάλτερ Μπένγιαμιν
Πράγματι, όπως έχει δείξει η ιστορία, ούτε οι νεκροί δεν είναι ασφαλείς από τον εχθρό. Είναι θεμελιώδες για την αντεπανάσταση να τους σκοτώνει και να τους ξανασκοτώνει. Μεταξύ άλλων, για να δείχνει στους τωρινούς, τους ζωντανούς, ακόμα, αντιπάλους, ότι το μέλλον τους θα είναι το ίδιο.
Η σιωπή στην καλύτερη περίπτωση, η συκοφάντηση στη χειρότερη.
Ίσως η πιο συκοφαντημένη στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας είναι η διαβόητη Τρομοκρατία των ετών 1793 -1794. Ήταν τότε που η επικράτηση, στους κόλπους της Γαλλικής Επανάστασης, των Ορεινών, των αριστερών Γιακωβίνων, σήμανε την σημαντικότερη σύγκρουση γιατί, στο πλαίσιο ενός μανιασμένου εμφυλίου πολέμου και υπό την άμεση και τρομερή απειλή των εξωτερικών εχθρών της Επανάστασης, κρίνονταν η ίδια η τύχη της. Η σκληρή αντιμετώπιση των αντιπάλων, αναγκαία ιστορικά, έχει καταχωριστεί στην επίσημη ιστορία ως θηριώδης και πρωτοφανής. Ο Ροβεσπιέρος, ο Κουτόν, ο Σεν Ζυστ δεν είναι παρά τέρατα, που ικανοποιούσαν την αιμοδιψή τους ψυχοπαθολογία.
Πρόκειται για ψέμα.
Πρώτα απ ’όλα είναι εύκολο να τεκμηριωθεί πως οι σφαγές των πληβείων από τις άρχουσες τάξεις υπήρξαν πάντοτε πολύ αιματηρότερες από την αντίσταση, που επέδειξαν οι τελευταίες. Μόνο που οι ζωές των κατώτερων τάξεων μετρούν πολύ λιγότερο από αυτές των βασιλιάδων, των πλούσιων, των εκμεταλλευτών όλων των ειδών.
Από την άλλη, οι εμφύλιοι πόλεμοι είναι πάντοτε «τρομοκρατικοί». Ο κύριος λόγος είναι η μανιασμένη αντίδραση των αρχουσών τάξεων. Οι επαναστατημένοι «τρομοκρατούν», για να μην σφαγούν αλύπητα -όπως συνέβη σε όλες τις αντίστοιχες περιπτώσεις στο παρελθόν. Η βία των πληβείων είναι σχεδόν πάντοτε αμυντική. Και ήταν σίγουρα τέτοια στα 1793 -94.
Είναι δεδομένο, για παράδειγμα, ότι οι εκτελέσεις μετά την Παρισινή Κομμούνα, ένα γεγονός πολύ μικρότερης έκτασης και διάρκειας, ήταν ίσως περισσότερες από ό,τι σε όλη τη διάρκεια της Τρομοκρατίας. Σίγουρα δε οι δολοφονίες ήταν πολύ περισσότερες το 1648 στην Αγγλική Επανάσταση. Για να μη μιλήσουμε για τον Αμερικανικό Εμφύλιο, μεταξύ 1861 -1865, όταν σκοτώθηκαν το 10% όλων των Βορείων και το 30% των Νοτίων! Μόνη η σφαγή του Γκέτισμπεργκ έκανε τη Γαλλική «Τρομοκρατία» ασήμαντο πραγματικά επεισόδιο.
Επιπλέον, κατηγορούνται οι ροβεσπιερικοί, ενώ η Τρομοκρατία υπήρξε, στο σύνολό της, σχεδόν, καθοδηγούμενη σε τοπικό επίπεδο, εκεί, στη Βανδέα ή τη Λιόν, όπου η αντεπανάσταση ήδη πραγματοποιούσε το πολύ αιματηρό της έργο. Πρέπει να σημειωθεί δε ότι, όπου την πρωτοβουλία είχαν μέλη της επαναστατικής κυβέρνησης, της περίφημης Επιτροπής Κοινής Σωτηρίας, αυτά ήταν οι Φουσέ, Κολλό Ντ’ Ερμπουά, Μπιγιό Βαρέν, Φρερόν, οι ίδιοι, δηλαδή, που πρωτοστάτησαν, στις 27 Ιουλίου του 1794, στη θερμοδοριανή αντεπανάσταση, που καρατόμησε την επαναστατική Τριανδρία και τους συντρόφους τους. Οι οποίοι, μάλιστα, είχαν ανοιχτά κατηγορηθεί από τον Ροβεσπιέρο, μέσα στη Συμβατική, πως, με τις αδικαιολόγητες σφαγές που προκαλούσαν, έπλητταν το έργο της επαναστατικής κυβέρνησης. Όλοι ήξεραν πως το μεγαλύτερο μέρος των αληθινών τρομοκρατικών πράξεων είχε σχεδιαστεί και εκτελεστεί από τους ίδιους. Ήταν και ο φόβος τους ότι θα τους ζητηθεί να απολογηθούν για αυτά ένα από τα βασικά κίνητρα για την κίνησή τους να δολοφονήσουν την επαναστατική ηγεσία.
Τι είναι αυτό, λοιπόν, που κάνει τη συγκεκριμένη περίοδο τόσο απεχθή για την κυρίαρχη ιστορία και τις άρχουσες και νικηφόρες, με όλες τις, απαραίτητες και ασύλληπτες, αγριότητές τους;
Νομίζω πως αυτή τους η στάση καθορίζεται, σε μεγάλο βαθμό, από το γεγονός ότι το ’93 –’94 υπήρξε το σημείο μη-επιστροφής της επαναστατικής διαδικασίας, το σημείο πέρα από το οποίο κανείς συμβιβασμός με το Ancien Regime δεν είναι δυνατός, μ’ όλο που ένας τέτοιος συμβιβασμός ήταν η καλύτερη προοπτική για την αστική τάξη. Πράγμα που ήταν άμεσα συνδεδεμένο με το ό,τι τότε εμφανίστηκε, για πρώτη φορά στην ιστορία με τόση δύναμη, μια εξισωτική απαίτηση ευρύτατης κοινωνικής αναφοράς.
Αυτή είναι η αιτία για την ακραία συκοφάντηση της Γαλλικής, σε σχέση με τις άλλες Επαναστάσεις, που καθόρισαν τις απαρχές της νεωτερικότητας: ο κοινωνικός και πολιτικός χαρακτήρας της, ιδίως από την άνοιξη του 1793 μέχρι το καλοκαίρι του 1794. Το έργο που πραγματοποιήθηκε, τόσο σε ό,τι αφορά την ενδυνάμωση των κατώτερων τάξεων όσο και τη μοναδική ιστορικά διεύρυνση της δημοκρατίας, ήταν που «τρόμαξε» τους κυρίαρχους πολύ περισσότερο από τα έκτακτα μέτρα. Η αντεπανάσταση ήρθε ενάντια στην είσοδο των πληβειακών στρωμάτων στην ιστορία. Δεν ήταν η «Τρομοκρατία», αλλά ο εξισωτισμός το θέμα.
Να, πώς το θέτει ο Θανάσης Γάλλος:
“[Ποια ήταν τα πραγματικά αίτια του Θερμιδόρ;] Το επιχείρημα των τρομοκρατικών ακροτήτων έχει ήδη απορριφθεί, πρώτον, διότι, όπως αναφέρθηκε, οι υπεύθυνοι για τις πράξεις αυτές και οι επικεφαλής του πραξικοπήματος ήταν οι ίδιοι άνθρωποι και δεύτερον γιατί η Τρομοκρατία δεν σταμάτησε μετά την πτώση του Ροβεσπιέρου. Απλώς άλλαξε στόχους […] Ωστόσο, στο επίπεδο διεκδίκησης της εξουσίας, αυτό που καθόρισε τη συγκρότηση των στρατοπέδων και τη σύγκρουση ήταν η ανακοίνωση των Διαταγμάτων του Βαντόζ. Μια νομοθεσία κοινωνικού χαρακτήρα, η οποία θεσπίστηκε κατά κύριο λόγο από τον Σεν-Ζιστ, που απαιτούσε τη διανομή των κατασχεθέντων γαιών των εμιγκρέδων στους Αβράκωτους και προοιώνιζε το πέρασμα από την πολιτική στην κοινωνική δημοκρατία, προβλέποντας ακόμα και τη σταδιακή μεταβίβαση της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής από την επιχειρηματική αστική τάξη στα μικροαστικά στρώματα. Αυτό ήταν το όραμα της τριανδρίας. Να εγκαθιδρύσει μια δημοκρατία ελεύθερων μικροϊδιοκτητών. Η θέσπιση μιας τέτοιας νομοθεσίας, που προωθούσε τη μαζική και πρωτοφανή αναδιανομή του πλούτου, σήμανε συναγερμό στους κόλπους της αστικής τάξης” (σελ. 454).
Δεν ήταν, ακόμα, η «κοινωνία των ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών», δεν ήταν ο κομμουνισμός του Μαρξ. Έδειχνε, όμως, προς τα εκεί. Γι’ αυτό και η «Συνωμοσία των Ίσων» του Γράκχου Μπαμπέφ, έχει άμεση αναφορά στους ροβεσπιερικούς. Να το πω κι αλλιώς: η πρώτη κομμουνιστική εταιρία του κόσμου, οι «Ίσοι», το 1797, ζητούσε την επιστροφή στο Σύνταγμα του 1793. Οι θερμιδοριανοί είναι οι πρώτοι ιστορικά «αντικομμουνιστές». Γι’ αυτό άλλωστε το δικό τους Σύνταγμα έχει στον πυρήνα την απαγόρευση των αποκαλούμενων «λαϊκών οργανώσεων».
Στην πραγματικότητα, λοιπόν, ο ταξικός πρωτο-σοσιαλισμός, που εκφράστηκε επιθετικά στο Έτος II, ήταν το πρόβλημα.
Αλλά, πέρα από τη νομοθεσία του Βαντόζ, υπήρχαν άμεσες αποδείξεις πως η πορεία, σε μια κατεύθυνση αποκρουστική για τους μεγαλο-εκμεταλλευτές, είχε ήδη ξεκινήσει. Η θέσπιση και εφαρμογή του Maximum Général, της μέγιστης τιμής για τα αγαθά λαϊκής κατανάλωσης, η απαγόρευση, επί ποινή ακόμη και θανάτου, στους ιδιοκτήτες να κερδοσκοπούν πάνω στην πείνα των κατώτερων τάξεων ήταν πραγματικό ταξικό casus belli.
Με τα λόγια του συγγραφέα και πάλι:
“Οι νόμοι […] που αφορούσαν του αγρότες, και κυρίως το Maximum Général, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στους εξαθλιωμένους κατοίκους της υπαίθρου και στα φτωχά στρώματα των πόλεων […] Μια ελεύθερη οικονομία στηρίζεται στο ατομικιστικό κίνητρο του κέρδους. Ο καθορισμός ανώτατων τιμών, καθώς περιορίζει το ατομικό κέρδος, βρίσκεται αντιμέτωπο με την παθητική αντίσταση των παραγωγών [και των εμπόρων] και καταντά αναποτελεσματικός αν δεν συνοδεύεται από επιτάξεις των αγαθών, οι οποίες προσκρούοντας στο ίδιο εμπόδιο (στην αποθήκευση των παραγόμενων προϊόντων), σύντομα αναγκάζουν το κράτος να αναλάβει πλήρως τον έλεγχο της εθνικής οικονομίας” (σελ. 460). “Προκειμένου να ενισχύσει το Maximum Général, το κράτος είχε συγκεντρώσει σε τεράστιο βαθμό τις οικονομικές δραστηριότητες, γεγονός πρωτοφανές στην ανθρώπινη ιστορία, πλήττοντας τις ιδιωτικές επιχειρήσεις” (σελ. 488).
Αυτά -και όχι η Τρομοκρατία- ήταν τα ανεπίτρεπτα για τους εκμεταλλευτές. Αυτά ήταν τα αδιανόητα.
Το έργο της Συμβατικής, το έργο της περιόδου της Τρομοκρατίας είναι πραγματικά απίστευτο, θαυμαστό για μια περίοδο αμείλικτου πολέμου, εμφύλιου και εξωτερικού, χάους στην οικονομία και ανάγκης να δοθούν απαντήσεις σε άμεσα επιβιωτικά προβλήματα. Εγκαινιάστηκαν τα πρώτα σχολεία πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, κοσμικά και δωρεάν: μέσα στο χάος, ιδρύθηκαν 6831 σχολεία! Εγκαινιάστηκε το μουσείο του Λούβρου. Τα πρώτα δημόσια ωδεία. Έγιναν διαγωνισμοί για τις επιστήμες και τις τέχνες, που γέμισαν με ελπίδα τους καλλιτέχνες και τους συγγραφείς. Κυρίως όμως η Συμβατική, με πλειοψηφία των Ορεινών, υπήρξε διαρκώς απασχολημένη με τη βελτίωση της ζωής των στερημένων, είτε ήταν Γάλλοι είτε ήταν ξένοι.
Το μεγαλύτερο μέρος του επαναστατικού έργου πραγματοποιήθηκε στο εκπληκτικό Έτος II της Επανάστασης: η πρωτοφανής και για πολύ καιρό στο μέλλον καθολίκευση του εκλογικού δικαιώματος, η γενναία νομοθέτηση κοινωνικών δικαιωμάτων, οι νόμοι για την ίση διανομή των φεουδαρχικών γαιών στους ακτήμονες, όπως ήδη είπαμε.
Όπως σημείωνε ο Ουγκό, η Συμβατική, στη διάρκεια του έτους ΙΙ, «άλλαζε την αντιμετώπιση των μαύρων, καταργούσε τη δουλεία. Κήρυσσε τη συλλογική αλληλεγγύη. Θέσπιζε τη δωρεάν παιδεία […] Έδινε στην επικοινωνία τηλέγραφο, στην τρίτη ηλικία γηροκομεία, στην ασθένεια καθαρά νοσοκομεία, στην εκπαίδευση πολυτεχνική σχολή, στην επιστήμη γραφείο γεωγραφικών συντεταγμένων, […] Και όλα αυτά η Συμβατική τα έκανε έχοντας στα σπλάχνα της αυτή τη Λερναία Ύδρα, τη Βανδέα, και στους ώμους της αυτόν τον εσμό των τίγρεων, τους βασιλιάδες».
Αυτοί που ηγήθηκαν στο θερμιδοριανό πραξικόπημα και οι ταξικοί πάτρωνές τους ανατρίχιαζαν όταν άκουγαν τον Σεν-Ζιστ να κηρύττει πως «η Δημοκρατία δεν μπορεί να έχει πλούσιους και φτωχούς».
Περί αυτού επρόκειτο -και περί αυτού πρόκειται ακόμη.
Ο Θανάσης Γάλλος μας προσφέρει μια θαυμάσια συνηγορία της Επανάστασης, όλων των Επαναστάσεων. Πράγμα αληθινά πολύτιμο στη ζοφερή εποχή, που ζούμε.
