Απόληψη αμμώδους υλικού από τη θαλάσσια περιοχή του Ακρωτηρίου Επανομής για την κατασκευή του 6ου προβλήτα

Του Γιάννη Κρεστενίτη

Πρόσφατα αναρτήθηκε στο Ηλεκτρονικό Περιβαλλοντικό Μητρώο (ΗΠΜ https://eprm.ypen.gr/) η Τεχνική Περιβαλλοντική Μελέτη (ΤΕΠΕΜ) για την «ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΒΕΛΤΙΣΤΟΥ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΥ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΑΔΡΑΝΩΝ ΚΑΙ ΓΑΙΩΔΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ & ΣΧΕΔΙΟ ΟΔΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ “ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΛΙΜΕΝΙΚΗΣ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΤΑ 6” ΤΟΥ ΛΙΜΕΝΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ», με σκοπό:

• -την τεκμηρίωση του βέλτιστου συνδυασμού τρόπων παραγωγής και μεταφοράς αδρανών και γαιωδών υλικών για την επέκταση της λιμενικής υποδομής του 6^ουπροβλήτα.
• -την εκπόνηση σχεδίου μεταφοράς των αδρανών και γαιωδών υλικών που απαιτούνται για το έργο της επέκτασης.

Στη μελέτη αναφέρεται ότι για τις επιχώσεις που είναι αναγκαίες για το έργο της επέκτασης του 6^ου προβλήτα χρειάζονται συνολικά 4,5 εκατομμύρια κυβικά μέτρα (εκατ. κ.μ.) και επιπλέον άλλα 0,94 εκατ. κ.μ. αδρανών υλικών για τα λίθινα προστασίας και την κάλυψη στραγγιστηρίων. Για την προέλευση των υλικών και την μεταφορά τους έως τη θέση κατασκευής της επέκτασης εξετάστηκαν διάφορα σενάρια και τελικά κρίθηκε (σύμφωνα με την ΤΕΠΕΜ) ως βέλτιστο αυτό που προβλέπει ότι: (α) 4,00 εκατ. κ.μ. θα μεταφερθούν δια θαλάσσης από το Ακρωτήριο Επανομής, και (β) 1,44 εκατ. κ.μ. θα μεταφερθούν οδικά από το Λατομείο Μεσαίου.

Με την ισχύουσα (πριν την κατάθεση της ΤΕΠΕΜ) αδειοδότηση (Κοινή Υπουργική Απόφαση 195175/7.1.2011, που στη συνέχεια αναφέρεται ως ΚΥΑ-195175) έχει εγκριθεί η απόληψη θαλάσσιων ιζημάτων μέγιστης ποσότητας 1,20 εκατ. κ.μ. από θαλάσσια περιοχή,  βορειότερα του Ακρωτηρίου Επανομής (και περίπου 800 μ. νοτιοδυτικά του αλιευτικού καταφυγίου), έκτασης 600 στρεμμάτων. Για να καλυφθεί η συνολική ποσότητα αμμώδους υλικού που αναφέρθηκε προηγούμενα ότι απαιτείται για την επέκταση του 6^ου προβλήτα, στην ΤΕΠΕΜ, προτείνεται και μια νέα θαλάσσια περιοχή απόληψης, λίγο νοτιότερα της αναφερόμενης στην ΚΥΑ-195175, έκτασης 3.000 στρεμμάτων, από τον πυθμένα της οποίας θα γίνει απόληψη 4,00 εκατ. κ.μ. αμμώδους υλικού.

Ας σημειωθεί ότι η πρόταση για τη νέα θαλάσσια θέση απόληψης αμμώδους υλικού δεν αναφέρεται ούτε στον τίτλο της μελέτης, αλλά ούτε και στη σχετική εισηγητική αναφορά (ενότητα 1.1) για το σκοπό της ΤΕΠΕΜ. Επίσης ότι, η νέα θέση απόληψης περιγράφεται και αναφέρεται στις σχετικές εικόνες της ΤΕΠΕΜ, αλλά χωρίς να υπάρχει σαφής προσδιορισμός με αναφορά στις γεωγραφικές συντεταγμένες της θέσης.

Τόσο η παλαιά θέση απόληψης αμμώδους υλικού, όσο και η προτεινόμενη στην ΤΕΠΕΜ, γειτνιάζουν με ευαίσθητες περιβαλλοντικά περιοχές:

• –του Δικτύου Natura 2000, που είναι (i) η Ζώνη Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) GR1220011 «ΛΙΜΝΟΘΑΛΑΣΣΑ ΕΠΑΝΟΜΗΣ», που βρίσκεται 290 μ. βορειοανατολικά της νέας θέσης (και 660 μ. ανατολικά-νοτιοανατολικά της θέσης της ΚΥΑ-195175), και (ii) η Ειδική Ζώνη Διαχείρισης (ΕΖΔ) GR1220012 «ΛΙΜΝΟΘΑΛΑΣΣΑ ΕΠΑΝΟΜΗΣ ΚΑΙ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΖΩΝΗ», που βρίσκεται 215 μ. βορειοανατολικά της νέας θέσης απόληψης (και 500 μ. ανατολικά-νοτιοανατολικά της θέσης της ΚΥΑ-195175),  και
• –λιβαδιών Ποσειδωνίας (Posidoniaoceanica), που απέχουν 450 μ. βορειοανατολικά της νέας θέσης απόληψης (και 200 μ. βόρειο-βορειοανατολικά της θέσης της ΚΥΑ-195175).

Επομένως είναι εύλογο ότι χρειάζεται πλήρης και επαρκής τεκμηρίωση για την επιλογή της νέας θαλάσσιας θέσης απόληψης του αμμώδους υλικού, όταν μάλιστα η ποσότητα του υλικού που θα αφαιρεθεί από τον θαλάσσιο πυθμένα είναι τετραπλάσια από αυτήν που θα λαμβανόταν από την θέση της ΚΥΑ-195175, και αντίστοιχα η έκτασής της πενταπλάσια αυτής της ΚΥΑ-195175. Παρόλα αυτά:

• -Η περιγραφή των βενθικών βιοκοινοτήτων (δηλαδή στο θαλάσσιο πυθμένα) στην ΤΕΠΕΜ στηρίζεται στη μελέτη του ΕΛΚΕΘΕ «Εκτίμηση της ποιότητας των βυθοκορημάτων του έργου “6ος Προβλήτας, Επέκταση λιμενικής υποδομής” του Λιμένα Θεσσαλονίκης και αναζήτηση κατάλληλης θέσης για θαλάσσια διάθεση (Σεπτέμβριος, 2021)». Όμως η μελέτη του ΕΛΚΕΘΕ αφορά άλλες περιοχές: (α) τη θέση κατασκευής της επέκτασης του 6ου προβλήτα και του διαύλου προσέγγισης και περιοχής ελιγμών πλοίων, και (β) τις περιοχές απόρριψης των βυθοκορημάτων που θα προκύψουν από τα έργα της επέκτασης και του διαύλου, και οι οποίες βρίσκονται σε διαφορετικές περιοχές του Θερμαϊκού Κόλπου και με διαφορετικά βάθη από την προτεινόμενη στην ΤΕΠΕΜ περιοχή για την απόληψη του αμμώδους υλικού.
• -Αν και αναφέρεται ότι η απόληψη του αμμώδους υλικού θα γίνει με βυθοκόρο τύπου THSD (Trailing Suction Hopper Dredger, βυθοκόρος με ρυμουλκούμενη αναρροφητική κεφαλή και δεξαμενή φόρτωσης – χοάνη), δεν παρουσιάζεται διερεύνηση των επιπτώσεων που η χρήση της προκαλεί. Η αναρροφητική κεφαλή της βυθοκόρου THSD δημιουργεί επαναιώρηση των λεπτόκοκκων υλικών του θαλάσσιου πυθμένα, προκαλώντας αύξηση της θολερότητας του νερού, όχι μόνον τοπικά, αλλά και σε όλη την περιοχή στην οποία μεταφέρεται και διασπείρεται από τα θαλάσσια ρεύματα το νέφος των αιωρούμενων λεπτόκοκκων υλικών, μειώνοντας τη φωτεινότητα και τη φωτοσύνθεση, επηρεάζοντας με αυτό τον τρόπο και τα γειτονικά λιβάδια Ποσειδωνίας. Αντίστοιχα και από την υπερχείλιση/απόρριψη από το σκάφος του πλεονάζοντος νερού, που αντλείται μαζί με το υλικό πυθμένα, δημιουργείται επίσης νέφος λεπτόκοκκων αιωρούμενων υλικών που αυξάνει τη θολότητα του θαλασσινού νερού, μειώνει τη διείσδυση του ηλιακού φωτός, επηρεάζοντας τη φωτοσύνθεση των υδρόβιων φυτών. Στην ΤΕΠΕΜ η διερεύνηση των επιπτώσεων της αμμοληψίας στις περιοχές NATURA και στα λιβάδια Ποσειδωνίας είναι «στατική», δηλαδή αναφέρεται μόνον η απόσταση της περιοχής απόληψης από τις περιοχές ενδιαφέροντος (NATURA & λιβάδια) και όχι οι τυχόν επιπτώσεις από τις διεργασίες που προηγούμενα περιγράφηκαν.
• -Η ακτομηχανική διερεύνηση των τυχόν επιπτώσεων της απόληψης του αμμώδους υλικού (που μπορεί να φτάσει και έως 6,00 εκατ. κ.μ.), από τη νέα θέση στην παράκτια περιοχή του Ακρωτηρίου Επανομής (όπως π.χ. διάβρωση ακτής, χρόνος πλήρωσης της υποθαλάσσιας εκσκαφής, επιπτώσεις σε θαλάσσιους οργανισμούς και στο βενθικό υποσύστημα, κ.α.) αναφέρεται ότι έγινε στα πλαίσια της «Τεχνικής Έκθεσης Thessaloniki Port Authority S.A. Call for Bids for the Project “Expansion of the Marine Works Infrastructure of Pier 6” 1. Περίληψη σχεδίου ΜΠΕ πρόσθετης αμμοληψίας στην Επανομή (2021)», που όμως δεν συμπεριλαμβάνεται στα αρχεία που είναι αναρτημένα στο ΗΠΜ. Από δε τα στοιχεία της έκθεσης αυτής που συμπεριλαμβάνονται στην ΤΕΠΕΜ δεν προκύπτουν σαφείς απαντήσεις σε ερωτήματα όπως:
• –Πόσο είναι το αναφερόμενο μακροχρόνιο διάστημα της αναπλήρωσης του υποβρυχίου ορύγματος (οι διαστάσεις του οποίου δεν αναφέρονται πουθενά στην ΤΕΠΕΜ) που θα δημιουργηθεί από την απόληψη του αμμώδους υλικού;
• -Πόσο είναι το χρονικό διάστημα αποκατάστασης των οικολογικών συνθηκών εντός του υποβρυχίου ορύγματος, αλλά και στις γειτονικές σε αυτό θαλάσσιες περιοχές που θα επηρεαστούν από τη μεταφορά και διασπορά του νέφους των αιωρούμενων λεπτόκοκκων υλικών που θα δημιουργηθούν στη διάρκεια των βυθοκορήσεων;
• -Τι είδους βιοκοινότητες συναντώνται στην θαλάσσια περιοχή όπου θα γίνουν οι βυθοκορήσεις;
• -Στην «ΕΚΘΕΣΗ ΠΕΠΡΑΓΜΕΝΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΓΚΕΚΡΙΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ 6ΟΥ ΠΡΟΒΛΗΤΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΛΙΜΕΝΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΑΜΜΟΛΗΨΙΑΣ ΣΤΗΝ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΒΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΑΚΡΩΤΗΡΙΟΥ ΕΠΑΝΟΜΗΣ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΘΕΡΜΑΪΚΟΥ (2022)», που επίσης αναφέρεται στην ΤΕΠΕΜ χωρίς να είναι συνημμένη σε αυτήν, (αλλά με αρκετά στοιχεία της να έχουν συμπεριληφθεί), παρουσιάζονται τα συμπεράσματα από τις εργασίες πεδίου και τη διερεύνηση για τα είδη χλωρίδας και τους τύπους οικοτόπων στην προστατευόμενη περιοχή NATURA2000 ΕΖΔ GR Αλλά, αναφορικά με το θαλάσσιο περιβάλλον οι εργασίες πεδίου αφορούν 3 μόνον θέσεις κατά μήκος της ακτογραμμής του Ακρωτηρίου Επανομής, μία μόνον από τις οποίες βρίσκεται στην βορειοδυτική του πλευρά του Ακρωτηρίου (δηλαδή από την πλευρά που γειτνιάζει με την προτεινόμενη θέση απόληψης). Οι περιοχές που εξετάστηκαν είναι εκτός της περιοχής απόληψης του αμμώδους υλικού και βρίσκονται σε ρηχά νερά, και σίγουρα δεν μπορεί από τις επιτόπου παρατηρήσεις που έγιναν σε αυτές τις περιοχές να προκύψουν ασφαλή συμπεράσματα αναφορικά με την εξάπλωση των λιβαδιών Ποσειδωνίας (που ως γνωστόν μπορούν να καλύψουν περιοχές με μικρά βάθη, αλλά και με βάθη έως 30 – 40 μέτρα), είδος ευαίσθητο στην ελάττωση της διαύγειας του νερού.
• -Η συνολική επιβάρυνση από τις εργασίες βυθοκορήσεων για την απόληψη του αμμώδους υλικού μάλλον υποτιμάται αφού αναφέρεται ότι οι εργασίες θα έχουν διάρκεια 175 εργάσιμες ημέρες, δηλαδή περίπου 7 μήνες, όταν στους ήδη εγκεκριμένους περιβαλλοντικούς όρους αναφέρεται ότι οι εργασίες αυτές θα πρέπει να γίνονται στη διάρκεια της ημέρας, εκτός του διαστήματος Νοεμβρίου – Μαρτίου και βέβαια μόνον όταν οι καιρικές συνθήκες είναι κατάλληλες, με χαμηλής έντασης ανέμους και θαλάσσιους κυματισμούς.

Είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο το γεγονός ότι στην όλη διαδικασία αναζήτησης του απαραίτητου αμμώδους υλικού για τις ανάγκες της επέκτασης του 6^ου προβλήτα, ενώ π.χ. λαμβάνεται υπόψη ποσότητα αδρανών (μικρή μεν) που μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τις εκσκαφές για το Flyover της Εσωτερικής Περιφερειακής, δεν γίνεται καμία αναφορά στο υλικό που θα προκύψει από την βυθοκόρηση για τη δημιουργία του διαύλου προσέγγισης και περιοχής ελιγμών πλοίων στο λιμένα Θεσσαλονίκης. Με βάση προγενέστερη μελέτη και σχετική αδειοδότηση (ΥΠΕΝ/ΔΙΠΑ/3139/190/25-01-2023), από τις βυθοκορήσεις για την κατασκευή του διαύλου θα προκύψουν 1,15 εκατ. κ.μ. αδρανών υλικών που χαρακτηρίζονται ως υγιή», ενώ εκτιμάται ότι θα υπάρξουν και «μη υγιή» βυθοκορήματα όγκου 295.054 κ.μ. Τα «υγιή» βυθοκορήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τις ανάγκες της επέκτασης του 6^ου προβλήτα. Αυτή δεν η χρήση τους θα έχει ως αποτέλεσμα: (α) ο όγκος των υλικών που χρειάζεται να ληφθούν από τη θαλάσσια περιοχή του Ακρωτηρίου Επανομής να είναι μικρότερος και άρα και η περιοχή απόληψης μικρότερη και οι τυχόν περιβαλλοντικές επιπτώσεις μειωμένες, και (β) δεν θα χρειάζεται να γίνει η μεταφορά και η απόρριψη των «υγειών» βυθοκορημάτων του διαύλου σε περιοχή με βάθος μεγαλύτερο των 50 μέτρων που βρίσκεται (με βάση τη μελέτη του διαύλου) στον Εξωτερικό Θερμαϊκό Κόλπο, οπότε δεν θα υπάρχουν και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις από τη μεταφορά και απόρριψη των υλικών αυτών.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ΤΕΠΕΜ δεν τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση, αφού δεν υπάρχει η σχετική υποχρέωση όταν επιλέγεται αυτή η κατηγορία μελετών. Παρόλα αυτά ξενίζει το γεγονός ότι επιλέχθηκε να ζητηθεί η γνωμοδότηση μόνον από τρείς (3) υπηρεσίες, ενώ σίγουρα θα μπορούσε και έπρεπε να ζητηθεί και  από άλλες υπηρεσίες και φορείς, όπως είναι ο ΟΦΥΠΕΚΑ, η Μητροπολιτική Ενότητα Θεσσαλονίκης κ.α., που σίγουρα έχουν (ή πρέπει να έχουν) λόγο για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τέτοιων έργων και διεργασιών που βρίσκονται εντός ή γειτνιάζουν με την περιοχή ευθύνη τους.

Από τα παραπάνω δημιουργείται το βασικό ερώτημα: γιατί έχει επιλεγεί ως διαδικασία για την περιβαλλοντική τεκμηρίωση της νέας θέσης απόληψης του αμμώδους υλικού που απαιτείται για την επέκταση του 6^ου προβλήτα η σύνταξη Τεχνικής Περιβαλλοντικής Μελέτης (ΤΕΠΕΜ) και όχι η σύνταξη μιας πλήρους Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων που και περισσότερα στοιχεία απαιτεί, αλλά και είναι υποχρεωτικό να ακολουθήσει και τη διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης και της απαίτησης/δυνατότητας εισήγησης και από όλους τους αρμόδιους φορείς;

Είναι προφανές ότι η σπουδαιότητα του έργου και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις του στην προστατευόμενη παράκτια (χερσαία και θαλάσσια) περιοχή του Ακρωτηρίου Επανομή, απαιτούν την εκπόνηση πλήρους Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και την συνακόλουθη διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης και της έγκρισης από τους συναρμόδιους φορείς τόσο της Κεντρικής Διοίκησης όσο και της Αυτοδιοίκησης, Περιφερειακής και Δημοτικής.

*Ο Γιάννης Ν. Κρεστενίτης είναι Ομότιμος Καθηγητής Παράκτιας Τεχνικής & Ωκεανογραφίας στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών, ΑΠΘ