Αυτή η σημαντική έλλειψη πρασίνου συζητείται εδώ και δεκαετίες στην πόλη και θα περίμενε κανείς οι κεντρικοί και οι τοπικοί φορείς να σχεδιάζουν την αύξησή του. Απεναντίας, κεντρικές αποφάσεις των φορέων της περιοχής δείχνουν όχι απλά να αγνοούν, αλλά και να απορρίπτουν το εύλογο αίτημα κατοίκων και περιβαλλοντικών οργανώσεων για περισσότερο πράσινο.

Το προηγούμενο διάστημα δημιουργήθηκε ένα νέο τοπικό κίνημα στην πόλη, με αίτημα η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης να μεταφερθεί εκτός του αστικού ιστού και στη θέση της να δημιουργηθεί ένα μεγάλο μητροπολιτικό πάρκο, με πυκνή βλάστηση και προσβάσιμους χώρους άθλησης και αναψυχής. Ένα μητροπολιτικό πάρκο, που όπως επισημαίνει και ο περιβαλλοντολόγος και πρώην επισκέπτης καθηγητής του ΑΠΘ, Κώστας Νικολάου, θα συνδέεται νοητά με το πανεπιστημιακό campus και το πάρκο του Ξαρχάκου, δημιουργώντας έτσι μια μεγάλη πράσινη νησίδα στην «καρδιά» της Θεσσαλονίκης. 

Ακούστε το podcast «Η ανάγκη για πράσινα νησιά στην γκρίζα θάλασσα της πόλης» με τον Κώστα Νικολάου

Η κεντρική κυβέρνηση όμως, σε συνεργασία και συμφωνία με τον κεντρικό Δήμο και την Περιφέρεια, σχεδιάζουν την ανάπλαση της ΔΕΘ εκεί που βρίσκεται σήμερα, με τη δημιουργία μεγάλων και ενεργοβόρων εκθεσιακών περιπτέρων, καθώς και ενός πολυώροφου ξενοδοχείου. «Κάνουν real estate, business δηλαδή και λένε θα χτίσουν ένα τεράστιο ξενοδοχείο, το οποίο θα είναι πιο ψηλό από τον Λευκό Πύργο, θα χτίσουν ένα φαραωνικό επίσης εμπορικό κέντρο και θα κάνουν και υπόγειο πάρκινγκ της τάξης των 2 χιλιάδων αυτοκινήτων», τονίζει χαρακτηριστικά ο κ. Νικολάου. 

Πρόσφατα δημιουργήθηκε η «Σύμπραξη – ΟΛΗ η ΔΕΘ ένα πάρκο», με τη συνεργασία δεκάδων οργανώσεων και φορέων μετά από πρωτοβουλία του Δικτύου SOSε τα ΔΕΝΤΡΑ και ζητά να μην οικοπεδοποιηθεί η ΔΕΘ αλλά να γίνει ολόκληρος ο χώρος της Μητροπολιτικό Πάρκο. Τα μέλη της Σύμπραξης απορρίπτουν τα επιχειρήματα της κυβέρνησης, και συγκεκριμένα ότι η ανάπλαση που πρόκειται να γίνει περιλαμβάνει και Μητροπολιτικό Πάρκο, καθώς όπως λένε, θα υπάρχουν μόνο παρτέρια, ανάμεσα σε τεράστια και ενεργοβόρα κτίρια. 

«Το μέλλον του χώρου της ΔΕΘ είναι ένα από τα σημαντικότερα διακυβεύματα και από τους πιο κρίσιμους κοινωνικούς αγώνες για τον δημόσιο χώρο, το περιβάλλον και την ποιότητα ζωής στη Θεσσαλονίκη. Η ανάγκη για δέντρα, δροσιά, οξυγόνο, ελεύθερο χώρο γίνεται περισσότερο επιτακτική όσο επιδεινώνεται η κλιματική κρίση. Η αναχρονιστική λύση της φαραωνικής και εντατικής οικοδόμησης του χώρου με ολίγον γκαζόν, θάμνους και διακοσμητικά δέντρα, βαφτίστηκε «Μητροπολιτικό πάρκο», αλλά δεν κατάφερε να πείσει τους πολίτες», τονίζει χαρακτηριστικά η σύμπραξη των φορέων.

Παράλληλα με την συζήτηση για την μετατροπή της ΔΕΘ σε μητροπολιτικό πάρκο, η προηγούμενη δημοτική αρχή του Κ. Ζέρβα, άνοιξε ακόμη ένα αντιπεριβαλλοντικό μέτωπο στην πόλη, προχωρώντας στην κοπή χιλιάδων δέντρων που βρίσκονται μέσα στον αστικό ιστό, με το πρόσχημα της επικίνδυνης στατικότητάς τους. Ακτιβιστές, ενεργοί πολίτες αλλά και πανεπιστημιακοί αντιτάχθηκαν σθεναρά στο συγκεκριμένο σχέδιο, το οποίο σε μεγάλο βαθμό εφαρμόστηκε χωρίς μελέτες και αδειοδοτήσεις. Μάλιστα, σε ορισμένες διαμαρτυρίες της περιόδου εκείνης πραγματοποιήθηκαν συλλήψεις και διώξεις ακτιβιστών/τριων της πόλης που υπερασπίστηκαν το λιγοστό πράσινο της Θεσσαλονίκης.

Από την αλόγιστη κοπή δέντρων και τις συλλήψεις ακτιβιστών/ακτιβιστριών προέκυψε το συμπέρασμα πως ο κεντρικός Δήμος της Θεσσαλονίκης δεν έχει κανένα οργανωμένο σχέδιο για τη συντήρηση των υπαρχόντων δέντρων αλλά και την αύξηση τους. Για άλλη μια φορά κρίσιμα ζητήματα για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης επαφίονται στην πολιτική βούληση ενός Δημάρχου ή ενός Αντιδημάρχου. 

Τα τελευταία χρόνια στις γειτονιές της Θεσσαλονίκης δημιουργούνται τοπικά κινήματα από τους κατοίκους, οι οποίοι αντιδρούν σε σχέδια οικοδόμησης οικοπέδων που προορίζονταν είτε για πάρκα, είτε για σχολική στέγη. Είναι οι κάτοικοι οι οποίοι διεκδικούν περισσότερο πράσινο και όχι ο ίδιος ο Δήμος Θεσσαλονίκης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η έκταση των πρώην στάβλων Παπάφη, στην περιοχή της Τούμπας. Εκεί όπου σχεδιάζεται να δημιουργηθεί ένα μεγάλης κλίμακας δημοτικό κτίριο, το οποίο θα αφανίσει τα μεγάλα δέντρα και το πράσινο, που σήμερα συμβιώνουν με παλαιότερα δημοτικά κτίρια, ήπιας δόμησης. 

Είναι σαφές πως η δημιουργία νέων χώρων πρασίνου στο πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης αποτελεί ένα στοίχημα. Τα τελευταία χρόνια φάνηκε πως τα πρώην στρατόπεδα που βρίσκονται μέσα στον αστικό ιστό αποτελούν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία, ώστε να μετατραπούν σε Μητροπολιτικά Πάρκα με υψηλή πυκνότητα πρασίνου, αθλητικές και πολιτιστικές εγκαταστάσεις. Η τοπική κοινωνία κάθε περιοχής κινητοποιείται και επιζητά κάτι τέτοιο, μιας και σήμερα τα πρώην στρατόπεδα αποτελούν εγκαταλελειμμένους χώρους. 

Το 2017 το υπουργείο Εθνικής Άμυνας παραχώρησε για 99 χρόνια το πρώην στρατόπεδο Παύλου Μελά στον ομώνυμο Δήμο. Σήμερα, επτά χρόνια μετά, βρίσκονται σε εξέλιξη οι εργασίες διαμόρφωσης του υπαίθριου χώρου του πρώην στρατοπέδου, το οποίο πρόκειται να μετατραπεί σε Μητροπολιτικό Πάρκο. Μέσα στην έκταση βρίσκονται διατηρητέα αλλά εγκαταλελειμμένα κτίρια, για τα οποία έχουν υπάρξει απλά μελέτες ανακαίνισης και εκσυγχρονισμού τους. Η μεγάλη καθυστέρηση στην δημιουργία του εν λόγω Μητροπολιτικού Πάρκου στερεί εδώ και χρόνια από την δυτική Θεσσαλονίκη έναν πνεύμονα πρασίνου, όπου οι πολίτες θα μπορούν να επισκεφθούν και να αθληθούν.

Σε χειρότερη μοίρα βρίσκονται όμως τα υπόλοιπα πρώην στρατόπεδα της πόλης. Το πρώην στρατόπεδο Κόδρα έχει εδώ και χρόνια παραχωρηθεί στον Δήμο Καλαμαριάς, ωστόσο καμία κίνηση δεν έχει υπάρξει για τον σχεδιασμό και την χρηματοδότηση ενός Μητροπολιτικού Πάρκου στην ανατολική πλευρά της πόλης. Στον «πάγο» παραμένει και η συζήτηση για την παραχώρηση του πρώην στρατοπέδου Καρατάσιου, εκεί όπου εδώ και χρόνια επιτροπές κατοίκων και τοπικά κινήματα διεκδικούν έναν χώρο πρασίνου, άθλησης και πολιτισμού.

Αν δεν υπάρξουν πρωτοβουλίες και η απαραίτητη πολιτική βούληση, για να προχωρήσει η δημιουργία των Μητροπολιτικών Πάρκων στη Θεσσαλονίκη, τότε θα μιλάμε για ακόμη μια χαμένη ευκαιρία για την πόλη και τους κατοίκους της. Θα μιλάμε για μια χαμένη ευκαιρία σε σχέση με την προσπάθεια μετριασμού και αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης.

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

Το άρθρο Οι χαμένες ευκαιρίες για περισσότερο πράσινο στη Θεσσαλονίκη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ο Θερμαϊκός αποτελεί ένα θερμό σημείο (hot spot) της Μεσογείου, όπως διαπιστώνει η έρευνα των Γ. Κρεστενίτη, Γ. Ανδρουλιδάκη, Χ. Μακρή, Κ. Κομπιάδου κ.ά, με τη θερμοκρασία των νερών του να έχει αυξηθεί δραματικά τα τελευταία 50 χρόνια λόγω της κλιματικής αλλαγής/κρίσης, προκαλώντας σημαντικές επιπτώσεις σε θαλάσσια είδη και υδατοκαλλιέργειες. 

Πιο συγκεκριμένα, όπως αναφέρει ο Γιάννης Κρεστενίτης, ομότιμος καθηγητής Παράκτιας Τεχνικής και Ωκεανογραφίας του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, «το καλοκαίρι του 2021 είχαμε μια εξαιρετική αύξηση της θερμοκρασίας στα νερά του κόλπου, που οδήγησε σε μεγάλη θνησιμότητα, ακόμα και στις μυδοκαλλιέργειες της δυτικής περιοχής, με τους μυδοκαλλιεργητές να χάνουν πάνω από το μισό της παραγωγής τους».

Πέρα από τις επιπτώσεις στους παραγωγικούς τομείς, όμως, συνέπειες υπάρχουν και στα έμβια όντα του κόλπου – κυρίως λόγω της περιορισμένης ανανέωσης των νερών του – με την άνθιση φυτοπλαγκτού (ερυθρά παλίρροια) και τη συνεπαγόμενη δυσοσμία να συντελεί στη γενικότερη ανησυχητική κατάσταση που βρίσκεται ο Θερμαϊκός (παρά την πρόταση για αναβάθμιση της ποιότητάς του στο προσχέδιο της 2ης Αναθεώρησης των Σχεδίων Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών). Παράλληλα η κατάσταση αυτή δυσκολεύει την καθημερινότητα και επιδεινώνει την ποιότητα ζωής των πολιτών της Θεσσαλονίκης.

Μπορεί πέρσι τον Δεκέμβριο να υπογράφηκε μνημόνιο συνεργασίας μεταξύ ΥΜΑΘ και ΟΦΥΠΕΚΑ για την προστασία και βιώσιμη ανάπτυξη του Θερμαϊκού, ωστόσο, όπως έχει σημειώσει σε παλαιότερη παρέμβασή του ο κ. Κρεστενίτης, ο επιφανειακός καθαρισμός του κόλπου δεν αρκεί για τη βελτίωση της ποιότητας των νερών του.

Βέβαια, πέρα από την κλιματική κρίση, ο Θερμαϊκός επιβαρύνεται σημαντικά και από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις, οι αποστραγγίσεις αλλά και οι βιομηχανικές δραστηριότητες της περιοχής συμβάλλουν επίσης σε σημαντικό βαθμό στη ρύπανση του κόλπου. Παρά την πρόοδο με τους βιολογικούς καθαρισμούς και την επεξεργασία των αποβλήτων, εξακολουθούν να υπάρχουν ανεξέλεγκτες πηγές ρύπανσης, οι οποίες πρέπει να εντοπιστούν και να ελεγχθούν, σύμφωνα με τον καθηγητή.

Ο ίδιος επισημαίνει στο Alterthess την ανάγκη εκπόνησης ενός ολοκληρωμένου masterplan για τη διαχείριση της ρύπανσης του Θερμαϊκού, το οποίο όμως εδώ και χρόνια εκκρεμεί: «Ξέρουμε ήδη από τα Σχέδια Διαχείρισης των Λεκανών Απορροής της Κεντρικής Μακεδονίας ότι προβλεπόταν ένα masterplan για τον Θερμαϊκό Κόλπο. Ουδέποτε εκπονήθηκε, ουδέποτε σχεδιάστηκε και στη νέα αναθεώρηση των Σχεδίων Διαχείρισης Λεκανών Απορροής αναφέρεται ότι εκκρεμεί και ότι θα εκπονηθεί. Ήδη όμως έχουμε μπει στα μέσα του 2024 και δεν υπάρχει καμία πληροφορία γύρω από αυτό το απαραίτητο από το 2018 διαπιστωμένο masterplan».

Και συνεχίζει λέγοντας πως ένα τέτοιο σχέδιο θα αποτύπωνε με σαφήνεια ποιες πηγές συμβάλλουν στη ρύπανση του κόλπου προβλέποντας ταυτόχρονα και τα ανάλογα μέτρα για τη μείωση των ρύπων, είτε αυτοί προέρχονται από γεωργικές εκμεταλλεύσεις, αποστραγγίσεις, όμβρια κ.λπ. Επιπλέον, κρίνει ως ελλιπείς τις μετρήσεις που γίνονται τώρα από τους σταθμούς του Εθνικού Δικτύου Παρακολούθησης Υδάτων και τονίζει την ανάγκη πύκνωσης του δικτύου.

Πέραν της ρύπανσης, ένα επιπλέον πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο κόλπος της Θεσσαλονίκης είναι η διάβρωση των ακτών του λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και των αλλαγών των κυματικών καταστάσεων στην παράκτια ζώνη. Και αυτή η διάβρωση δεν είναι καθόλου «αθώα», καθώς, πέρα από το προφανές πρόβλημα της μείωσης της παραλίας, μπορεί να έχει επιπτώσεις και σε τεχνικά έργα κοντά στην ακτή. Και το τελευταίο υπενθυμίζει την απροθυμία της χώρας μας να ενσωματώσει στην εθνική νομοθεσία το πρωτόκολλο της Βαρκελώνης, που απαγορεύει τη δόμηση στα 100 τουλάχιστον μέτρα του πλάτους της παράκτιας ζώνης.

Το φαινόμενο της διάβρωσης στις ακτές του Θερμαϊκού Κόλπου αναμένεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια λόγω της κλιματικής κρίσης. Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας έχει δημιουργήσει μεν το Παρατηρητήριο για την Πρόληψη και Διαχείριση του Κινδύνου της Διάβρωσης των Ακτών, αλλά δεν έχει ακόμη ανακοινώσει συγκεκριμένα μέτρα ή σχέδια για την αντιμετώπισή της. «Απαιτούνται λύσεις κοντά στη φύση», αναφέρει ο καθηγητής, «όπως η αύξηση του περιθωρίου της ελεύθερης παραλιακής ζώνης, αλλά αυτό δυστυχώς δε φαίνεται να αποτελεί πολιτική προτεραιότητα στην παρούσα φάση».

Ακούστε το podcast «Θερμαϊκός: Βράζει και μολύνεται», όπου συζητάμε αναλυτικά για το θέμα με τον Γ. Κρεστενίτη

Ένα ακόμα ζήτημα που έχει προκαλέσει σφοδρές αντιδράσεις είναι η σχεδιαζόμενη εγκατάσταση Πλωτής Μονάδας LNG στον Θερμαϊκό. Ο κ. Κρεστενίτης επισημαίνει αρχικά ότι μια τέτοια εγκατάσταση έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την ανάγκη απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και τονίζει τον τεράστιο κίνδυνο του να βρίσκεται ένας τέτοιος σταθμός τόσο κοντά στην πόλη. Επιπλέον, με δεδομένο ότι οι σταθμοί μετατροπής LNG χρησιμοποιούν το νερό της θάλασσας (για τη θέρμανση και την απόψυξη του υγρού αερίου) και το επιστρέφουν σε αυτή, είναι σοβαρό το ενδεχόμενο της επιβάρυνσης των νερών του κόλπου.

Για το συγκεκριμένο θέμα μιλήσαμε και με τον Κώστα Νικολάου, διδάκτορα περιβαλλοντολόγο και πρώην επισκέπτη καθηγητή του ΑΠΘ, ο οποίος εκφράζει σοβαρές ανησυχίες για τα εν λόγω σχέδια. Η εγκατάσταση ενός σταθμού LNG τόσο κοντά στην πόλη μπορεί να έχει καταστροφικές συνέπειες (π.χ. πρόκληση φωτιάς). Πέρα από ζητήματα ασφαλείας, όμως, ο κ. Νικολάου θέτει και θέματα ρύπανσης του κόλπου αλλά και ατμοσφαιρικής ρύπανσης (διαρροή μεθανίου και άλλων ουσιών).

Τα σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή – στα οποία περίοπτη θέση θα έπρεπε να έχει το ζήτημα της προστασίας του Θερμαϊκού – πρέπει να εκπονούνται σε περιφερειακό επίπεδο. Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας είναι γνωστό ότι έχει εκπονήσει το Περιφερειακό Σχέδιο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή (ΠΕΣΠΚΑ). Όμως, σε αυτό το σχέδιο φαίνεται πως δεν είναι «διατυπωμένη με σαφήνεια κάποια ειδική μέριμνα για τον Θερμαϊκό», σύμφωνα με τον κ. Κρεστενίτη. Βέβαια, το μεγαλύτερο πρόβλημα κατά τον ίδιο είναι άλλο:

«Το σχέδιο δεν έχει τύχει της απαραίτητης διαβούλευσης με όλους, με την κοινωνία, με τους επιστήμονες, με τις παραγωγικές τάξεις, έτσι ώστε ο καθένας να έχει συνειδητοποιήσει ποιες είναι οι επιπτώσεις που αναμένονται από την κλιματική αλλαγή, ποια είναι τα μέτρα που πρέπει να παρθούν και βέβαια να έχουμε συναινέσει όλοι στα μέτρα που πρέπει να ληφθούν, έτσι ώστε αυτή η προσαρμογή να γίνει με τέτοιο τρόπο που να προχωρήσουμε με αισιοδοξία στο μέλλον, αντιμετωπίζοντας την κλιματική αλλαγή».

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: Οι χαμένες ευκαιρίες για περισσότερο πράσινο στη Θεσσαλονίκη

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

Το άρθρο Θερμαϊκός κόλπος: Ένα πολύτιμο οικοσύστημα σε κίνδυνο εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η σημασία των υγροτόπων (λιμνοθάλασσες, εκβολές ποταμών, έλη, δέλτα κ.ά) ως πολύτιμα οικοσυστήματα του πλανήτη είναι γνωστή και καταγεγραμμένη από εθνικές και ευρωπαϊκές αρχές, καθώς υποστηρίζουν τη βιοποικιλότητα, προστατεύουν από ακραία καιρικά φαινόμενα και πλημμύρες, αντιμετωπίζουν την κλιματική αλλαγή και βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα. Γι’ αυτό ήδη από το 1971 υπογράφηκε η Σύμβαση Ραμσάρ για τους Υγροτόπους στοχεύοντας στην προστασία τους. Ωστόσο, όπως έχουν επισημάνει ήδη από το 2022 οι δασολόγοι Μαρία Παναγιωτοπούλου και Στρατής Μπουρδάκης με αφορμή την υπόθεση των Τσαϊριών στο έλος της Περαίας, «αν εξαιρέσει κανείς τους “επώνυμους” υγρότοπους, που απολαμβάνουν κάποιας προστασίας μέσω της σύμβασης Natura, οι “ανώνυμοι” μικροί υγρότοποι, διάσπαρτοι σε παράκτιες συνήθως περιοχές, υποφέρουν και συχνά εξαφανίζονται από συστηματικές παρεμβάσεις αποστράγγισης, ισοπέδωσης και επίχωσής τους. Αντιμετωπίζονται ως εστίες κουνουπιών και βρωμιάς και προορίζονται συνήθως για άγρια δόμηση με πρόσχημα ποικίλα αναπτυξιακά όνειρα όπως παραθεριστικοί οικισμοί, λιμάνια, αεροδρόμια και εσχάτως Τεχνολογικά Πάρκα Καινοτομίας».

Στη Θεσσαλονίκη, εδώ και κάποιους μήνες, ήδη έχει ξεκινήσει το μπάζωμα του υγροτόπου στο παράκτιο έλος Περαίας, αναγνωρισμένου από το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων – Υγροτόπων (EL 52208200 Παράκτιο Έλος Περαίας), γνωστό στους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής ως «Τσαΐρια». Στόχος η κατασκευή του υπερμεγέθους «Διεθνούς Τεχνολογικού Πάρκου 4ης Γενιάς-ThessINTEC» . Τα Τσαΐρια μαζί με το Παράκτιο Έλος Μίκρας (EL 522026000) αποτελούν τα τελευταία απομεινάρια του παλαιότερου παράκτιου υγροτόπου εκβολών του Ανθεμούντα. Κατακλύζεται περιοδικά από νερό ενώ, σύμφωνα με τις καταγραφές μελών της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, στην περιοχή αυτή έχουν παρατηρηθεί 190 είδη πουλιών, μεταξύ των οποίων και πολλά προστατευόμενα από την εθνική και ενωσιακή νομοθεσία.  

Το εντυπωσιακό της υπόθεσης είναι ότι πέρα από την επικείμενη καταστροφή ενός υγροτόπου, που από μόνο του αποτελεί σοβαρό ζήτημα, οι σχεδιαστές του ThessINTEC φαίνεται να αγνοούν τις επιπτώσεις μιας τέτοιας κίνησης όσον αφορά τη δυνατότητα της περιοχής να αντιμετωπίσει στο μέλλον μεγάλες βροχοπτώσεις. Άξιο απορίας είναι επιπλέον πώς θα επιτραπεί το χτίσιμο μιας περιοχής που έχει χαρακτηριστεί ως περιοχή «Απαγόρευσης Δόμησης», η οποία ακόμη και μετά την αποστράγγισή της δεν είναι σίγουρο αν θα διασφαλίζει τη σταθερότητα των κτιρίων.

Περπατάμε μαζί¹ με την Μαρία Παναγιωτοπούλου, ορνιθολόγο, και τον Πέτρο Κακούρο, δασολόγο-περιβαλλοντολόγο, στα Τσαΐρια, όπου σχεδιάζεται να κατασκευαστεί το ThessINTEC – Δείτε το βίντεο:

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή:

Το 2020 παραχωρείται από το ΤΑΙΠΕΔ, στην Αλεξάνδρεια Ζώνη Καινοτομίας,  η προνομιακή έκταση 760 στρεμμάτων στα Τσαΐρια (έχει θέα τη θάλασσα και τον Χορτιάτη), δίπλα στο αεροδρόμιο της Θεσσαλονίκης. Η τελευταία παραχώρησε για 99 χρόνια ως μικρομέτοχος την έκταση στη «μη κερδοσκοπική» ΣΔΙΤ, Εταιρεία  Ανάπτυξης Επιχειρηματικού Πάρκου Thess INTEC Α.Ε. (ΕΑΝΕΠ ThessINTEC Α.Ε.). Ο ιδιωτικός τομέας καταλαμβάνει το 58% των μετοχών, ενώ ο δημόσιος τομέας συμμετέχει με το υπόλοιπο 42%. Η εταιρεία αυτή είναι που «τρέχει» την υπόθεση των Μελετών και της κατασκευής του έργου. Μέχρι στιγμής, για τη χρηματοδότηση της πρώτης φάσης του έχουν διασφαλιστεί 20 εκατ. ευρώ από ιδιωτικούς πόρους και 35 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης. Στην πρώτη φάση, σύμφωνα με τις πληροφορίες, θα επενδυθούν 50 εκατ. ευρώ για υποδομές και για τα πρώτα κτίρια. Ακόμη προβλέπεται επένδυση 25 εκατ. ευρώ από το ΕΚΕΤΑ και 30 εκατ. ευρώ από ισραηλινό fund. Το ThessINTEC έχει χαρακτηριστεί από κυβέρνηση και τους υποστηρικτές της ως το «The Next Big Thing», με διαβεβαιώσεις ότι θα ενθαρρύνει την νεοφυή επιχειρηματικότητα καθώς και ότι θα προσελκύσει high tech εταιρείες και ερευνητές από το εξωτερικό, θα δημιουργήσει 7.000 θέσεις εργασίας κ.ά. Εκτός από τις ερευνητικές εγκαταστάσεις, το ThessINTEC θα περιλαμβάνει κτίρια και άλλες εγκαταστάσεις έργων υποδομών, χώρους στάθμευσης, ξενοδοχειακή εγκατάσταση, ενυδρείο, κατοικίες κ.ά. Η δέσμευση που υπάρχει ως τώρα ως προς την υλοποίηση έκτασης υψηλού πρασίνου αφορά περίπου το 5% του ακινήτου στο νότιο τμήμα του και την αντίστοιχη δημιουργία χώρου πρασίνου κατά μήκος της παραλίας, σε απόσταση έως και 30 μ. από τη γραμμή αιγιαλού.

Το ΣτΕ τον Οκτώβριο του 2022 απέρριψε την πρώτη Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) καθώς δεν γινόταν καμία αναφορά στον υγρότοπο που υπάρχει στην περιοχή, ούτε στα χαρακτηριστικά του, αλλά ούτε στα στοιχεία που αφορούν στην ορνιθοπανίδα της περιοχής. Να αναφερθεί ότι και με γνωμοδότηση του Φορέα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Θερμαϊκού Κόλπου (νυν ΟΦΥΠΕΚΑ), ο εν λόγω υγρότοπος αποτελεί σημαντικό ενδιαίτημα αναπαραγωγής παρυδάτιων και υδρόβιων πουλιών καθώς και περιοχή που συγκεντρώνονται μεταναστευτικά και διαχειμάζοντα είδη.

Χαρακτηριστικό της προχειρότητας της πρώτης ΣΜΠΕ ήταν ότι σε αυτή περιλαμβάνονταν μόνο αναλυτικά στοιχεία από μελέτη της εταιρείας Fraport, που διαχειρίζεται τον γειτονικό αερολιμένα «Μακεδονία», για τα είδη και προσκρούσεις πουλιών στο εν λόγω αεροδρόμιο. Το ΣτΕ ζητούσε περαιτέρω διευκρινίσεις και συμπληρωματικά στοιχεία σχετικά με τη χλωρίδα και την πανίδα του υγροτόπου και ως εκ τούτου κατατέθηκε νέα συμπληρωματική ΣΜΠΕ, κατά της οποίας στράφηκε η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία. Εν τέλει η προσφυγή απορρίφθηκε και ενάμιση χρόνο μετά, δηλαδή τον Φεβρουάριο του 2024, εκδόθηκε το Προεδρικό Διάταγμα μέσα από το οποίο καθορίζονται οι χρήσεις γης, οι όροι και οι περιορισμοί της δόμησης.

Πώς χτίζει κανείς πάνω σε ένα έλος;

Εντούτοις, και στο Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ 15/02/2024) αποτυπώνονται όλες οι επιφυλάξεις που έχουν μέχρι σήμερα εκφραστεί από το σύνολο του επιστημονικού κόσμου, οργανισμών του δημοσίου και του ευρύτερου δημοσίου τομέα. Σε αυτό ζητείται μεταξύ άλλων «να ληφθούν όλα τα αναγκαία μέτρα, κατόπιν εκπόνησης και έγκρισης ειδικών μελετών, για τον περιορισμό του πλημμυρικού κινδύνου, εξαιτίας της ένταξης της περιοχής του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου σε Ζώνη Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας(άρθρο 3/παρ.4)». Σύμφωνα με το ΠΔ, η αντιμετώπιση αυτού του κινδύνου πρέπει «να αποτελεί προτεραιότητα και για την άρση της ακαταλληλότητας δόμησης καθώς και βασική παράμετρο σχεδιασμού για τη διασφάλιση των χρήσεων, που περιλαμβάνουν κτιριακές εγκαταστάσεις και άλλες δομημένες επιφάνειες». Σε κάθε περίπτωση, ζητείται να ληφθούν υπόψη οι προβλέψεις του εγκεκριμένου Σχεδίου Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών και Κινδύνων Πλημμύρας του Υδατικού Διαμερίσματος Κεντρικής Μακεδονίας και οι υποδείξεις της μελέτης γεωλογικής καταλληλότητας.

Όπως αναλύει η Μαρία Παναγιωτοπούλου, δασολόγος-ορνιθολόγος, μιλώντας στο alterthess «το ίδιο το ΠΔ θέτει ως προτεραιότητα και απαραίτητη προϋπόθεση την εκπόνηση απαραίτητης γεωλογικής μελέτης προκειμένου να καθοριστούν τα απαραίτητα έργα βελτίωσης συνθηκών του υπεδάφους, με βάση τα συμπεράσματα της γεωτεχνικής μελέτης (άρθρο 3/παρ.1.6)»

Σύμφωνα με την ίδια, «είναι φανερό ότι ο σχεδιασμός του έργου είναι ελλιπής καθώς αναγνωρίζεται πλέον απ’ όλους ότι το μεγαλύτερο μέρος της επένδυσης βρίσκεται πάνω σε μέρος που έχει χαρακτηριστεί “Απαγόρευση Δόμησης” λόγω του υδρογεωλογικού υποστρώματος που είναι υδαρές αλλά και της ύπαρξης σεισμικού ρήγματος. Ταυτόχρονα, επειδή η περιοχή αποτελεί εκβολή ποταμού (και μάλιστα το τελευταίο ελεύθερό του κομμάτι εξαιτίας της ύπαρξης του αεροδρομίου και άλλων κτιρίων), καθιστά ακόμη πιο ακατάλληλη προς δόμηση την περιοχή. Είναι αξιοσημείωτο ότι η γεωλογική μελέτη, που οι ίδιοι έχουν συντάξει² , αναφέρει ότι οι διολισθήσεις εμφανίζονται σε πάρα πολύ αργό χρονικό διάστημα και άρα δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τις επιπτώσεις της δόμησης άμεσα». Έτσι, το ΠΔ ζητάει «να γίνουν όλες οι απαραίτητες ενέργειες για την άρση της απαγόρευσης δόμησης και την εξασφάλιση της δυνατότητας κατασκευής (μελέτη και έγκριση των απαραίτητων έργων αποστράγγισης και αντιπλημμυρικής προστασίας, επαναδιαμόρφωση του αναγλύφου με επιχώσεις των χαμηλών τμημάτων με κατάλληλα κοκκώδη υλικά, κατάλληλα συμπυκνωμένα και με τελικές υψομετρικές στάθμες και μορφολογικές κλίσεις)».

Σημαντικό είναι για την Μ. Παναγιωτοπούλου το γεγονός ότι αναγνωρίζεται πώς «η περιοχή της Περαίας, αλλά και ο Δήμος Θερμαϊκού, έχουν επανειλημμένα πληγεί από έντονα καιρικά φαινόμενα και πλημμυρισμούς των πεδινών παραθαλάσσιων εκτάσεων με αποκορύφωση τη θεομηνία του Σεπτεμβρίου 2016 που είχε ως αποτέλεσμα μια γυναίκα να χάσει τη ζωή της καθώς και ότι το Επιχειρηματικό Πάρκο θα φιλοξενεί ένα σημαντικό αριθμό εργαζομένων αλλά και επισκεπτών επί καθημερινής βάσης. Έτσι κρίνεται απαραίτητος ο έλεγχος επάρκειας των αντιπλημμυρικών στοιχείων (άρθρο 3/παρ. 5)».

Τι στάση κράτησαν οι τοπικές αρχές

Για να εκδοθεί το παραπάνω Προεδρικό Διάταγμα, η Μητροπολιτική Επιτροπή Θεσσαλονίκης γνωμοδότησε κατά πλειοψηφία θετικά τον Μάιο του 2023 στις εισηγήσεις των υπηρεσιών της επί της επικαιροποιημένης έκδοσης της Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Σ.Μ.Π.Ε.) του Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου για την Ίδρυση Τεχνολογικού Πάρκου 4ης Γενιάς.

Ενδιαφέρον, όμως, είχαν οι επιφυλάξεις που διατύπωσαν οι Υπηρεσίες της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας στις εισηγήσεις τους ως προς την ΣΜΠΕ. Όπως αναφέρεται στην εισήγησή τους «τα κριτήρια που εξετάστηκαν για την εκτίμηση των επιπτώσεων του Σχεδίου σε κάθε αναφερόμενο είδος ορνιθοπανίδας σταθμίστηκαν ισοβαρώς, επομένως ο κίνδυνος από τη μείωση ή απώλεια ενδιαιτημάτων, που εκτιμήθηκε ως υψηλός για αρκετά από τα είδη, “αποσβέστηκε” μέσω συμψηφισμού με τα υπόλοιπα κριτήρια, ενώ δεν είναι σαφές γιατί ο κίνδυνος εκτοπισμού λόγω όχλησης, που είναι σίγουρα υπαρκτός για ορισμένα από τα είδη εξαιτίας περιορισμού του υγροτοπικού χαρακτήρα της έκτασης αλλά και της αυξημένης ανθρώπινης παρουσίας, χαρακτηρίζεται ως επί το πλείστον χαμηλός, έως μέτριος για δύο μόνο είδη». Οι υπηρεσίες προσθέτουν ότι η ΣΜΠΕ «καταλήγει, μεταξύ άλλων, ότι δεν αναμένεται να προκληθεί αλλαγή στην ποικιλία των ειδών ή στον αριθμό των ειδών ορνιθοπανίδας, το οποίο δεν είναι, κατά την κρίση μας, σθεναρά τεκμηριωμένο, δεδομένης της αλλαγής του χαρακτήρα της έκτασης». Τα μέλη της Μητροπολιτικής Ενότητας που τάχθηκαν κατά της εισήγησης ήταν οι: Ζέρβας Γεώργιος,  Αγαθαγγελίδου Ανατολή, Αβραμόπουλος Σωτήριος, Γκανούλης Φίλιππος, Χρυσομάλλης Νικόλαος.  Στους λόγους αντίρρησης που προβλήθηκαν συγκαταλέγονταν τόσο η τσιμεντοποίηση ενός οικοπέδου που φιλοξενεί μια τόσο πλούσια ζωή (Φ. Γκανούλης) όσο και το γεγονός ότι η παραχώρηση των 760 στρεμμάτων συνιστά ιδιωτικοποίηση μιας μεγάλης έκτασης γης. «Μιλάμε για κρατική χρηματοδότηση ενός επί της ουσίας ιδιωτικού επιχειρηματικού πρότζεκτ. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, τα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της περιοχής μπαίνουν μπροστά ως “βιτρίνα” σε ένα εταιρικό σχήμα στο οποίο τον αποφασιστικό λόγο θα τον έχει ο ΣΒΕ, ο ΣΕΒΕ και μεγάλες επιχειρήσεις» σημείωσε ο Σ. Αβραμόπουλος, αναφέροντας ότι «το ακίνητο που παραχωρείται στην ΕΑΝΕΠ για την εγκατάσταση του τεχνολογικού πάρκου έχει σημαντικά προβλήματα από την άποψη της αντισεισμικής και αντιπλημμυρικής προστασίας, τα οποία για να αντιμετωπιστούν απαιτείται επιπλέον χρηματοδότηση την οποία τελικά θα πληρώσουμε όλοι μας μέσω της φορολογίας». Θετικά είχε γνωμοδοτήσει και ο Δήμος Θερμαϊκού.

Τσιμέντο σε μια περιοχή υψηλού κινδύνου για πλημμύρες

Στη διαβούλευση για την Αναθεώρηση των Στρατηγικών Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για το Υδατικό Διαμέρισμα Κεντρικής Μακεδονίας αναφέρονται ως κυριότερα θέματα της Διαχείρισης Κινδύνων Πλημμύρας η ανύψωση της Μέσης Στάθμης Θάλασσας σε περιοχές της παραλιακής ζώνης του κόλπου Θεσσαλονίκης και κυρίως στις περιοχές Λουδία, Καλοχωρίου και τους παραλιακούς οικισμούς Αγία Τριάδα, Περαία και Νέοι Επιβάτες. Επιπλέον, με βάση τις αναλύσεις επικινδυνότητας εκτιμάται ότι υπάρχει υψηλός κίνδυνος πλημμύρας στη διασταύρωση του ποταμού Ανθεμούντα με την Ε.Ο. Θεσσαλονίκης – Ν. Μουδανιών και στην περιοχή πλησίον του αεροδρομίου Μακεδονία.

Από τις μελέτες που έχουν γίνει στα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά της λεκάνης απορροής παρατηρείται ότι έχουν προκληθεί πλημμυρικά φαινόμενα οξείας αιχμής και μεταφορά φερτών ακόμη και από βροχόπτωση μέτριας σημαντικότητας. Οι κυρίαρχες χρήσεις γης που επηρεάζονται είναι πυκνές καλλιέργειες και χορτολιβαδικές εκτάσεις και σε μικρότερο ποσοστό αστικές περιοχές. Τα μεγέθη του βάθους και της ταχύτητας ροής είναι σημαντικά ώστε να προκαλέσουν ζημιές. Μάλιστα, σύμφωνα με το Σχέδιο Διαχείρισης Κινδύνου Πλημμυρών, έχουν αναφερθεί προβλήματα πλημμύρας στους οικισμούς Θέρμης και Βασιλικών. Χαρακτηριστικό είναι επίσης ότι η περιοχή της Θέρμης, όπου πρόσφατα καταγράφηκε σημαντικό πλημμυρικό γεγονός (7/9/2016), εμφανίζεται σε όλα τα πλημμυρικά σενάρια ως περιοχή με πολύ υψηλό κίνδυνο.

Σημαντικό επίσης είναι ότι η ίδια η Στρατηγική Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαμορφώθηκε τον Φεβρουάριο του 2021 λαμβάνοντας υπόψη της την σταδιακή άνοδο της στάθμης της θάλασσας στις παράκτιες περιοχές προτείνει την προώθηση λύσεων με βάση τη φύση σε μεγαλύτερη κλίμακα, κάτι που θα αύξανε την ανθεκτικότητα στο κλίμα και θα συνεισέφερε σε πολλούς στόχους της Πράσινης Συμφωνίας. Σε αυτές συμπεριλαμβάνονται οι πρακτικές προστασίας και αποκατάστασης υγροτόπων, παράκτιων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

«Η χρήση λύσεων που βασίζονται στη φύση στην ενδοχώρα, συμπεριλαμβανομένης της αποκατάστασης της σπογγοειδούς λειτουργίας των εδαφών, θα ενισχύσει την παροχή καθαρού, γλυκού νερού και θα μειώσει τον κίνδυνο πλημμύρας» σημειώνεται χαρακτηριστικά.

Ερώτημα, έτσι, παραμένει με ποιον τρόπο συνδυάζονται οι ευρωπαϊκές και εθνικές κατευθύνσεις περι «ανθεκτικότητας» των πόλεων  με μια εκ νέου πυκνή δόμηση μιας μεγάλης παράκτιας έκτασης εξαιτίας του ThessINTEC σε μια περιοχή που ήδη έχει υποστεί αλλοιώσεις και δόμηση στο μεγαλύτερο μέρος της. Ερώτημα, επίσης, αποτελεί και το αν παραβιάζονται η ευρωπαϊκή Οδηγία 2000/60/ΕΚ που εντάσσει στους στόχους προστασίας της τα υδάτινα σώματα όπως οι υγρότοποι αλλά και η κατεύθυνση του ΟΗΕ για αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, καθώς και ο τελευταίος ευρωπαϊκός νόμος αποκατάστασης της φύσης.

Τέλος, μεγάλο ζήτημα στην περιοχή αποτελεί η υφαλμύρωση εκτεταμένων περιοχών της κοιλάδας του Ανθεμούντα και ιδιαίτερα στην περιοχή της Περαίας λόγω υπεράντλησης των υπόγειων υδάτων  για την εξυπηρέτηση των αναγκών της γεωργίας. Κατά συνέπεια και με βάση επιστημονικές εργασίες (Ναγκούλης και Λουπασάκης, 2001), οι ενέργειες που ανεξέλεγκτα λαμβάνουν χώρα εδώ και δεκαετίες έχουν καταστήσει ακατάλληλη για δόμηση την περιοχή.  Στην παρέμβαση του περιοδικού «Οικοτοπία» στη δημόσια διαβούλευση επί της ΣΜΠΕ για το ThessINTEC συμπεραίνεται ότι η εκτεταμένη υφαλμύρωση αυξάνει τον κίνδυνο της καθίζησης εδάφους και καθιστά την περιοχή ακατάλληλη για δόμηση κάτι που τονίζεται και στην ίδια την ΣΜΠΕ. Σε αυτήν αναφέρονται, μεταξύ άλλων οι ιδιαίτερα δυσμενείς γεωτεχνικές συνθήκες του επιφανειακού υπεδάφους και προτείνονται κατάλληλες εργασίες σταθεροποίησής του. Ωστόσο η εν λόγω μελέτη δείχνει να προσπερνά θεμελιώδη ζητήματα ασφαλείας σχετικά με τη δόμηση εντός υγροτόπου ενώ παράλληλα υποβαθμίζονται ως «αμελητέες» οι επιπτώσεις που θα προκύψουν στα πουλιά από την πλήρη, ολοσχερή και μη αντιστρεπτή καταστροφή του υγροτόπου.

Και ενώ είναι προφανές ότι εκατομμύρια θα δοθούν για να επιχειρηθεί η δόμηση του υγρότοπου, μια πρακτική με υψηλό περιβαλλοντικό κόστος που ταυτόχρονα συνιστά και εμπόδιο στις προσπάθειες αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, πλήθος εγκαταλελειμμένων βιομηχανικών κτιρίων σε όλη την πόλη συνεχίζουν να παραμένουν σε αχρηστία.

Η κατεύθυνση της επανάχρησης τέτοιων ακινήτων δεν έρχεται μόνο ως παράδειγμα από το εξωτερικό αλλά έχει ήδη αρχίσει να υλοποιείται αποσπασματικά στην Ανατολική Θεσσαλονίκη (π.χ. το κτίριο της Pfizer) όσο και στην υπόλοιπη χώρα (π.χ. στην οδό Πειραιώς αλλά και πιο κεντρικά, στον Πειραιά.

Στην περίπτωσή, όμως, του ThessINTEC, κόντρα σε κάθε κοινή λογική προσπάθειας υλοποίησης πρακτικών στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής προστασίας, προτιμάται το χτίσιμο στις λάσπες. Και μάλιστα υπό τον μανδύα της καινοτομίας!

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: Θερμαϊκός κόλπος: Ένα πολύτιμο οικοσύστημα σε κίνδυνο

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Η συνέντευξη με τη Μαρία Παναγιωτοπούλου και τον Πέτρο Κακούρο τον Ιούνιο του 2024
2. Δείτε την Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων του ThessINTEC

Το άρθρο ThessINTEC: Το τέλος ενός υγρότοπου στο όνομα της «καινοτομίας» εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ωστόσο, στην ιστορική τους διαδρομή μέχρι και σήμερα, κυρίως τις έντονες περιόδους της αστικοποίησης, πρακτικές που ακολουθήθηκαν όπως το μπάζωμα, οι ευθυγραμμίσεις, ο περιορισμός των ορίων αλλά και ο εγκιβωτισμός με συρματοκιβώτια κατέστρεψαν τις κοίτες πολλών χειμάρρων και μεγάλο μέρος της παρόχθιας βλάστησης προς όφελος της οικοδόμησης.

Η συγκεκριμένη μεθοδολογία είχε ως αποτέλεσμα οι αρχαίες κοίτες των χειμάρρων εντός των τειχών της πόλης να μένουν ξεχασμένες. Παρ’ όλα αυτά η «μνήμη» που διατηρεί το νερό ως προς τη διαδρομή που ακολουθούσε επανεμφανίζεται σε περιπτώσεις μεγάλων βροχοπτώσεων, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η ταχύτητα των πλημμυρικών παροχών και φυσικά ο αντίστοιχος κίνδυνος για παράσυρση φερτών υλικών και για τις ανθρώπινες ζωές. Ταυτόχρονα, η πλήρης στεγανοποίηση του εδάφους με τη δημιουργία υποδομών αλλά και η χρήση αδιαπέρατων υλικών ενέτειναν σημαντικά τη μείωση της κατείσδυσης των υδάτων και την απορρόφηση τους από το έδαφος¹.

Τα τελευταία χρόνια, σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης της αύξησης της συχνότητας εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων εξαιτίας της  κλιματικής κρίσης, της έντονης παρουσίας του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας αλλά και της ανάγκης δημόσιου και ελεύθερου χώρου, η αντίληψη ότι τα ρέματα, οι χείμαρροι καθώς και οι υγρότοποι είναι ένα πρόβλημα που μέσω της εξαφάνισής τους θα εξαλειφθεί, έχει αλλάξει.

Και ενώ σε ευρωπαϊκό επίπεδο η προστασία των υγροτόπων και των ρεμάτων έχει τεθεί σε προτεραιότητα, στη χώρα μας, μέχρι και πριν λίγα χρόνια, η προστασία τους αποτελούσε «ιδιοτροπία» των οικολογικών και περιβαλλοντικών οργανώσεων. Έπρεπε να συμβούν έντονα πλημμυρικά φαινόμενα, να κινδυνέψουν ανθρώπινες ζωές για να γίνει αντιληπτή η σοβαρότητα της κατάστασης και με αργούς ρυθμούς να αρχίζουν να αλλάζουν πρακτικές.

Είναι γεγονός ότι τα περισσότερα ρέματα της Θεσσαλονίκης, που υπήρχαν πριν κατασκευαστεί η περιφερειακή τάφρος στην ανατολική Θεσσαλονίκη, πλέον δεν υπάρχουν. Πολύ μικρά τμήματα από την ανοιχτή τους κοίτη έχουν διασωθεί.

Για το ζήτημα επισκεφθήκαμε² με τους Γιώργο Μπλιώνη, δρ. Βιολογίας-Οικολογίας και Πέτρο Κακούρο, δασολόγο-περιβαλλοντολόγο, σημαντικούς υγροτόπους και ρέματα σε μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τα κυριότερα προβλήματα στην πόλη μας- Δείτε το βίντεο.

 Ρέμα Σταγειρίτη

«Τα μεγαλύτερα και πιο σημαντικά ρέματα στην περιοχή της Θεσσαλονίκης είναι δύο: ο Δενδροπόταμος στα δυτικά και ο Ανθεμούντας στα ανατολικά. Ουσιαστικά μιλάμε για ποτάμια ή τουλάχιστον έτσι περιγράφονταν παλαιότερα. Ο Ανθεμούντας αναφέρεται ακόμα από τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, γιατί σε αυτήν την περιοχή των Βασιλικών υπήρχε μια ακμάζουσα κοινότητα που έδινε ιππείς για το επίλεκτο ιππικό του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ήταν η περίφημη Ανθεμουσία Ίλη. Οπότε καταλαβαίνουμε ότι η περιοχή του Ανθεμούντα είχε πολύ μεγάλη σημασία από τα αρχαία χρόνια. Από κει και πέρα, μέσα σε αυτά τα όρια υπάρχουν γύρω στα έξι-εφτά μικρότερα ρέματα που είναι πλέον μέσα στο πολεοδομικό συγκρότημα. Το μεγαλύτερο από αυτά είναι το Μεγάλο Ρέμα, το οποίο στην λεκάνη απορροής του περιλαμβάνει τον χείμαρρο Σταγειρίτη-Μαλακοπής, αλλά και το Ελαιόρεμα, το ρέμα που κατεβαίνει από το Πανόραμα και άλλα μικρότερα ρέματα» εξηγεί ο Γ. Μπλιώνης.

«Το νερό περνούσε από τα σύνορα Χαριλάου και Τούμπας, από τον Κήπο του Καλού, και κατέληγε παλαιότερα – μιας και τώρα έχει δημιουργηθεί η περιφερειακή τάφρος και παίρνει τα πλημμυρικά νερά –  ο ένας κλάδος στο σημερινό Λαογραφικό Μουσείο και ο άλλος κλάδος στο σημερινό 5ο Γυμνάσιο, κοντά στο Μέγαρο Μουσικής. Και μεταξύ αυτών των δύο πεδινών τμημάτων του χειμάρρου απλωνόταν η συνοικία των Εξοχών, σήμερα πιο γνωστή ως συνοικία της Ανάληψης. Και εκεί πέρα καθόλου τυχαία κατασκευάστηκαν όλες οι επαύλεις των πλουσίων της Θεσσαλονίκης στα τέλη του 19ου αιώνα, τότε που απλώθηκε η πόλη εκτός των τειχών της, ακριβώς γιατί ήταν ένα προνομιακό μέρος με δροσιά, φυτεύτηκαν δέντρα, με πρόσβαση στη θάλασσα, οπότε μιλάμε όχι μόνο για το φυσικό περιβάλλον, αλλά για μια σύνδεση με την ιστορία και τα αρχιτεκτονικά μνημεία της πόλης» προσθέτει.

Όσον αφορά το ρέμα Σταγειρίτη-Μαλακοπής, ο Γ. Μπλιώνης ξεκαθαρίζει ότι πρόκειται για χείμαρρο που πηγάζει από το Σέιχ Σου και καταλήγει στην Περιφερειακή Τάφρο (στην συμβολή των οδών Σταγειρίτη και Δήμου Τσέλιου) στον Δήμο Πυλαίας-Χορτιάτη. Κατά την περίοδο δημιουργίας της Περιφερειακής Οδού, την δεκαετία του ‘80, ένα τμήμα του μπαζώθηκε και έτσι η κοίτη του ρέματος ξαφνικά σταματάει και συνεχίζει μέσα από την υπογειοποίησή του με κάποιο σωλήνα. Το ρέμα υποφέρει, όμως, και από άλλες αμφιλεγόμενες διευθετήσεις με ευθυγράμμιση και συρματοκιβώτια, πράγμα που περιόρισε το εύρος της κοίτης του και εξαφάνισε την βλάστησή του. Στο ύψος του Σέιχ Σου, ένας μόνο από τους τρεις ορεινούς του κλάδους διέρχεται με ανοιχτή τη φυσική του κοίτη με μικρές παρεμβάσεις (συρματοκιβώτια) μέχρι τη ρωμαϊκή υδατογέφυρα της Πυλαίας.

Οι παρεμβάσεις που γίνονται και στο ρέμα αυτό λόγω των εργασιών του Fly Over δεν ξέρουμε ποια κατάληξη θα έχουν, καθώς όπως επισημαίνει ο Γ. Μπλιώνης, πρόκειται για έργα μελετοκατασκευών που δεν είναι γνωστές εκ των προτέρων οι επιπτώσεις τους.  Ωστόσο, τίθενται ερωτήματα για τις βαριές επεμβάσεις σε τμήμα του  χειμάρρου που ακόμη δεν έχει τύχει οριοθέτησης και τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει στο μέλλον.

Τι θα γινόταν αν ο Daniel ερχόταν βορειότερα;

Το ερώτημα αυτό είχαν θέσει πριν ενάμιση χρόνο η δημοτική παράταξη «Πόλη Ανάποδα» αλλά και ο επικεφαλής της δημοτικής παράταξης «Οικολογία-Αλληλεγγύη» Μιχάλης Τρεμόπουλος με αφορμή την κακοκαιρία Ντάνιελ τον Σεπτέμβριο του 2023, με επίκεντρο την ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλίας, που προκάλεσε τεράστιες καταστροφές και οδήγησε στην απώλεια ανθρώπινων και μη ζωών.

«Η Εθνικής Αμύνης, πρώτα από όλα, θα γινόταν ξανά ο παλιός χείμαρρος Ευαγγελίστριας. Τα ισόγεια και υπόγεια καταστήματα σε όλο το μήκος της, από το Σιντριβάνι ως τον Λευκό Πύργο, θα κινδύνευαν με πλημμύρα. Δίπλα, ο χείμαρρος των Χορτατζήδων που διαπερνά τη ΔΕΘ, θα προκαλούσε καταστροφές στις εγκαταστάσεις της» επεσήμανε τότε η «Πόλη Ανάποδα» αναφερόμενη σε ένα από τα σημεία της πόλης από όπου περνούσαν παλαιότερα χείμαρροι που αργότερα σκεπάστηκαν, οχετοποιήθηκαν ή υπογειοποιήθηκαν, που είναι ο χείμαρρος της ΔΕΘ. Εκεί σε κάθε μεγάλη βροχόπτωση οι δρόμοι μετατρέπονται σε ποτάμια. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ένα μικρό δείγμα του τι μπορεί να προκληθεί στον παλιό αυτόν χείμαρρο αποτελεί ό,τι συνέβη τον Μάιο του 2018, στη Νότια Πύλη της ΔΕΘ, στην περιοχή που παραδοσιακά λαμβάνει χώρα η Ανθοέκθεση. Μια μεγάλη βροχόπτωση είχε ως αποτέλεσμα τα νερά να παρασύρουν όλες τις γλάστρες και τα παρτέρια, θυμίζοντάς μας τις επιπτώσεις στις οποίες οδηγούν τα μπαζώματα των χειμάρρων μέσα στην πόλη.

Είναι και αυτός ένας λόγος που το αίτημα για μετεγκατάσταση της Δ.Ε.Θ. και τη μετατροπή της περιοχής σε μητροπολιτικό πάρκο υψηλού πρασίνου δεν φαίνεται να συνιστά μια αλόγιστη πράξη αλλά, όπως τονίζουν κινήματα και συλλογικότητες της πόλης, μια πράξη υπολογισμένου ρεαλισμού, προσανατολισμένου στα πραγματικά συμφέροντα και την ποιότητα ζωής των πολιτών της.

Η Περιφερειακή Τάφρος

Ερώτημα αποτελεί για πολλούς πώς θα αντιδρούσε και η Περιφερειακή Τάφρος σε περίπτωση μεγάλων βροχοπτώσεων, αν δηλαδή θα μπορούσε να σηκώσει ένα τέτοιο φορτίο νερού. Ακόμη και αν τα υπογειοποιημένα ρέματα της Υφανέτ της Τούμπας και του Κυβερνείου θα άντεχαν ή θα έθεταν σε κίνδυνο τους παρακείμενους δρόμους.

«Το 1955, όπως γράφουμε και στο βιβλίο μας “Η Θεσσαλονίκη των νερών”, κατασκευάστηκε η Περιφερειακή Τάφρος στα ανατολικά, που έγινε ακριβώς με στόχο να αντιμετωπίσει τα πλημμυρικά φαινόμενα που πλέον ήταν πολύ έντονα και πιεστικά σε όλες εκείνες τις περιοχές της Ανάληψης, του Φαλήρου, ακόμα και του Λευκού Πύργου. Αυτό το μεγάλο τεχνικό έργο πήρε τις πλημμυρικές ροές των περισσότερων χειμάρρων που κατεβαίνουν από το Σέιχ Σου. Ωστόσο, άφησε τις κοίτες των χειμάρρων από εκεί και κάτω εκτεθειμένες στην ακόμα μεγαλύτερη πίεση που υφίσταντο μέχρι τότε, γιατί θεωρήθηκαν ανενεργοί πλέον χείμαρροι και έτσι αποδόθηκαν σε διάφορες χρήσεις» αναφέρει ο Γ. Μπλιώνης τονίζοντας ότι «πάνω από την Περιφερειακή Τάφρο έχουν μείνει αρκετά τμήματα χειμάρρων ανοιχτά. Ευτυχώς, από τη δεκαετία του ‘90 και μετά – μετά και από τη συζήτηση που έχει ανοίξει για την αξία των χειμάρρων κτλ.– έχει αρχίσει να δοκιμάζεται και μια νέα προσέγγιση να κρατήσουμε τις κοίτες ανοιχτές με κάποιες παρεμβάσεις ευθυγράμμισης, σταθεροποίησης της κοίτης με συρματοκιβώτια (σαρζανέτια)».

Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο, η πρακτική αυτή έχει μεν κάποια πλεονεκτήματα σε σχέση με το μπάζωμα και την υπογειοποίηση των παλαιότερων εποχών, αλλά και πάλι είναι μια τεχνική μακριά από τα φυσικά πρότυπα. Τα δέντρα, συνεχίζει, «είναι πιο χρήσιμα στις όχθες και είναι μια πολύ πιο φυσική μέθοδος σταθεροποίησης της κοίτης. Αντί να χρησιμοποιούμε συρματοκιβώτια μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια μεικτή μέθοδο με ογκόλιθους και με δέντρα. Ξέρουμε άλλωστε πολλοί από τα χωριά μας, από τις επισκέψεις σε φυσικά πλατανοδάση, τις παραλίες κ.λπ., ότι τα πλατάνια με τους κορμούς τους και τις ρίζες τους παίζουν πολύ σταθεροποιητικό ρόλο στις όχθες των ρεμάτων».

Επιστήμονες που λαμβάνουν υπόψη τους τα νέα δεδομένα που φέρνει η κλιματική αλλαγή προωθούν και άλλες φυσικές λύσεις για τα ρέματα, όπως οι λεκάνες εκτόνωσης. «Δηλαδή δημιουργούμε μια φυσική λίμνη στο πλάι από μία κοίτη που μπορεί να λειτουργήσει εκτονωτικά σε μια μεγάλη νεροποντή. Αυτό όμως σημαίνει ότι κρατάμε χώρους ανοιχτούς από το αστικό περιβάλλον. Δεν τους δίνουμε για ανοικοδόμηση ή για δημόσιες υποδομές, ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε έντονα καιρικά φαινόμενα στο μέλλον. Όλες αυτές οι λύσεις δίνουν ευκαιρίες στους κατοίκους της για καλύτερη ποιότητα ζωής» καταλήγει.

Δενδροπόταμος: Ένα οικοσύστημα βαριά διαταραγμένο που ακόμη επιβιώνει

Στη Δυτική περιοχή, σύμφωνα με το βιβλίο των Μπλιώνη και Τρεμόπουλου, οι πλημμυρικές παροχές του Δενδροποτάμου ήταν γνωστές από πολύ παλιά. Ωστόσο, τότε δεν προκαλούσαν ζημιές επειδή η περιοχή της κοίτης του ήταν σχεδόν ακατοίκητη. Η ζημιογόνα επίδρασή τους ξεκίνησε να αυξάνει με την οικοδόμηση της περιοχής τη δεκαετία του ’60 και μόνο εξαιτίας της μεγάλης πλημμύρας το 1972 συντάχθηκε μελέτη για την κάλυψη και διευθέτηση της κοίτης στο κατώτερο κατοικημένο τμήμα της. Τη δεκαετία του ’90 καλύφθηκε η κοίτη της τεχνητής τάφρου στον Εύοσμο και κατασκευάστηκε η Λεωφόρος Δενδροποτάμου. Το μεγαλύτερο τμήμα του Δενδροποτάμου και των παραχειμάρρων του, ιδιαίτερα στην περιοχή της Ευκαρπίας, είναι καλυμμένο ενώ παρά την βλάστηση που υπάρχει η περιοχή είναι σοβαρά υποβαθμισμένη εξαιτίας των βιομηχανιών, του εργοστασίου του ΤΙΤΑΝ αλλά και πιο πρόσφατα του ΣΜΑ Ευκαρπίας. Ανοιχτό παραμένει ένα μόνο τμήμα της τάφρου του Δενδροποτάμου κοντά στις εκβολές, εκεί που, όπως υπενθυμίζουν οι Μπλιώνης και Τρεμόπουλος, εντοπίζονται δεξαμενές πετρελαίου, βυρσοδεψία και εγκαταστάσεις φόρτωσης τσιμέντου προκαλώντας επεισόδια δυσωδίας.

Για τον Πέτρο Κακούρο, η περιοχή του Δενδροποτάμου, παρά τις οχλήσεις που δεχόταν και δέχεται, παραμένει σημαντική ως το ανατολικό όριο της μεγάλης υγροτοπικής περιοχής των τεσσάρων ποταμών Αξιού, Γαλλικού, Λουδία, Αλιάκμονα.

«Ο ποταμός, παρά την εκτροπή του, κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα καινούργιο δελταϊκό σύστημα, το οποίο αυτή τη στιγμή συνδέεται, αν και βαριά διαταραγμένο, με τις περιοχές του Καλοχωρίου που βρίσκονται στα δυτικά. Η περιοχή εδώ, όπως είναι φανερό, εξακολουθεί να δέχεται σοβαρές πιέσεις από διάφορες υποδομές που αναπτύσσονται, τη βαριά βιομηχανία που βρίσκεται στην περιοχή και παλαιότερες χρήσεις, οι οποίες αυτή τη στιγμή έχουν παύσει, όπως για παράδειγμα τα σφαγεία. Παρ‘ όλα αυτά εξακολουθεί να έχει πάρα πολλές φυσικές αξίες και να είναι μια περιοχή που θα μπορούσε με μία σωστή οικολογική αποκατάσταση να αποτελέσει μια όαση πρασίνου» σημειώνει.

Το δεύτερο στοιχείο, σύμφωνα με τον Π. Κακούρο, που καθιστά την περιοχή του Δενδροποτάμου σημαντική είναι ότι προστατεύει το χερσαίο τμήμα της από ακραία φαινόμενα που έρχονται από τη θάλασσα. «Η κλιματική κρίση, όπως τη βιώνουμε ήδη, έχει ένα γνώρισμα ότι αυξάνει την ταχύτητα του ανέμου και αυξάνει και τα επεισόδια μεγάλη έντασης. Αυτό σημαίνει ότι χρειαζόμαστε ένα σύστημα παράκτιας άμυνας από το νερό της θάλασσας που μπορεί να εισέλθει στη χερσαία περιοχή. Όλες αυτές οι υποδομές που βρίσκονται προς τη χερσαία περιοχή είναι ευάλωτες στο θαλασσινό νερό. Πολύ περισσότερο δε αν είμαστε σε περιοχές που έχουν γεωργικές εκτάσεις. Επιπλέον, οι υγρότοποι είναι εξαιρετικοί στην ταμίευση άνθρακα εξαιτίας της ύπαρξης του νερού. Για όλο το χρόνο και ειδικά στις υψηλές θερμοκρασίες οι υγρότοποι αυτοί έχουν μία υψηλότατη βιολογική δραστηριότητα».

Μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του ’70, οι περιοχές αυτές παγκοσμίως θεωρούνταν «άχρηστες», και γι’ αυτό υπήρξαν πολλές προσπάθειες αποξήρανσης και μπαζώματος. Αυτή η οπτική, εξηγεί ο κ. Κακούρος, άλλαξε.

«Με τη συμβολή της επιστήμης, αποδείχθηκε ότι οι υγρότοποι όχι μόνο δεν είναι άχρηστες περιοχές, αλλά μπορούν να προσφέρουν σημαντικές οικοσυστημικές υπηρεσίες, με μερικές να έχουν σημαντικό οικονομικό αποτέλεσμα. Στη Θεσσαλονίκη δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι έχουμε μυδοκαλλιέργειες στην περιοχή του Δέλτα. Είναι μία δραστηριότητα προσοδοφόρα που απασχολεί πάρα πολύ κόσμο. Ακόμα και στην εκβολή του Δενδροπόταμου υπάρχει, ένα άτυπο αγκυροβόλιο από ψαρόβαρκες. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ότι η περιοχή δεν είναι νεκρή, έχει ψάρια, έχει ζωή».

Ενιαίο Παράκτιο Μέτωπο-Ένα σχέδιο που βρίσκεται ακόμη στις μελέτες

Η παράκτια ζώνη της Θεσσαλονίκης, από το Καλοχώρι ως την Περαία, έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης για να ενοποιηθεί ως ένας χώρος με καλή κατάσταση περιβάλλοντος που θα είναι επισκέψιμος. Παρά το γεγονός ότι έχουν γίνει από τους αρμόδιους φορείς διάφορες μελέτες για την προστασία τους, η πραγματική πολιτική βούληση δεν φαίνεται να υπάρχει. Και αυτό γιατί έχουν περάσει ήδη πάνω από 15 χρόνια που συζητιούνται τα σχέδια αυτά αλλά ακόμη βρισκόμαστε σε επίπεδο μελετών.

«Το σχέδιο του Ενιαίου Παράκτιου Μετώπου νομίζω είναι μια προσπάθεια που μάλλον φαίνεται να ξεχνάει δύο πράγματα: Πρώτον ότι το μέτωπο βλέπει προς τη θάλασσα, που θα πρέπει να είναι καθαρή. Δεύτερον αγνοεί την κλιματική κρίση και αυτό γιατί σε αυτήν την παραλιακή ζώνη υπάρχει διάβρωση, και ήδη έχουμε το φαινόμενο της αύξησης της στάθμης της θάλασσας και φαινόμενα που τα έχουμε βιώσει κάποιες φορές, με παράκτιες πλημμύρες» τονίζει στο Alterthess ο ομότιμος καθηγητής Παράκτιας Τεχνικής και Ωκεανογραφίας, Γιάννης Κρεστενίτης για το ζήτημα αυτό, αναφέροντας ότι η διάβρωση των ακτών είναι ένα υπαρκτό φαινόμενο, όχι μόνο στη Θεσσαλονίκη, και σύμφωνα με τις προβλέψεις που αφορούν την κλιματική κρίση θα επιδεινωθεί.

Η αντιμετώπιση του φαινομένου, σύμφωνα με τον ίδιο, δε πρέπει να γίνει με φαραωνικά έργα για να απομακρυνθεί η θάλασσα, αλλά με λύσεις κοντά στη φύση, για να αυξηθεί το περιθώριο της παραλιακής περιοχής, κάτι που δυστυχώς δεν φαίνεται να είναι στις πολιτικές επιλογές στην παρούσα φάση. Και αυτό επειδή, όπως εξηγεί, με τον πρόσφατο νόμο που άλλαξε για τον αιγιαλό «φάνηκε για ακόμη μια φορά ότι δεν ενσωματώνουμε στη νομοθεσία μας την πρόβλεψη που υπάρχει στο πρωτόκολλο της Βαρκελώνης που λέει ότι θα έπρεπε να έχουμε οπισθοχωρήσει από την ακτογραμμή τουλάχιστον 100 μέτρα και από εκεί και πέρα να αρχίζουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες, αστική, τουριστική εκμετάλλευση, καλλιέργειες κτλ. Εδώ δυστυχώς η παραλιακή περιοχή παραμένει μικρή και πολλές φορές ακόμη μικρότερη λόγω εξυπηρέτησης διαφόρων προτάσεων και συμφερόντων». 

Σε κάθε περίπτωση είναι φανερό και από τις δηλώσεις του αντιπεριφερειάρχη Θεσσαλονίκης Κώστα Γιουτίκα στο Alterthess ότι η ενοποίηση του παραλιακού μετώπου σε μήκος ακτογραμμής 40 χλμ. από το Καλοχώρι μέχρι το Αγγελοχώρι δεν έχει ξεκινήσει καθώς έχει «κολλήσει» στην έκδοση Προεδρικού Διατάγματος που ακόμη εκκρεμεί. «Το Προεδρικό Διάταγμα εκκρεμεί με ευθύνη του υπουργείου, έχουμε καταθέσει όλες τις μελέτες, όλες τις διορθώσεις που ζητήθηκαν. Πρέπει το υπουργείο επιτέλους να το στείλει για να μπει μια βάση» δήλωσε ερωτηθείς για το ζήτημα. «Η βάση είναι συγκεκριμένες χρήσεις γης ενοποιημένες έτσι ώστε να σχεδιαστεί ενιαία όλο το παραλιακό μέτωπο και για να βρούμε όλους τους πόρους που χρειάζονται, που μπορεί να είναι κρατικοί πόροι, ευρωπαϊκοί πόροι, πόροι του ΕΣΠΑ, ακόμη και ιδιωτικοί πόροι για να ολοκληρωθεί ένα τόσο μεγάλο και εμβληματικό έργο» σημείωσε ακόμη αναφέροντας ότι η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας έχει ξεκινήσει στο μεσοδιάστημα τον καθαρισμό και την αποκατάσταση 6 χιλιομέτρων από τον Γαλλικό Ποταμό, ενώ σχεδιάζεται η επέκταση του «Κόκκινου Μονοπατιού» για την δημιουργία ποδηλατόδρομου και η δημιουργία θαλάσσιας στάσης στα όρια Δήμου Δέλτα και Δήμου Μενεμένης-Αμπελοκήπων. 

Για τους επιστήμονες, τις οργανώσεις αλλά και τα κινήματα χρειάζεται ένας συνολικός χωροταξικός σχεδιασμός, ένα ρυθμιστικό σχέδιο που να έχει δεσμευτικό χαρακτήρα προκειμένου να κινηθεί η Θεσσαλονίκη στοιχειωδώς σε τροχιά προστασίας του φυσικού της περιβάλλοντος, της βιοποικιλότητας αλλά και φυσικά της ανθρώπινης ζωής. Με τα λόγια του Πέτρου Κακούρου: «αυτή τη στιγμή έχουμε ένα συνονθύλευμα από ειδικά χωροταξικά, ειδικές μελέτες που γίνονται τη μία για το πρώην στρατόπεδο του Παύλου Μελά, την άλλη για την ΔΕΘ, την άλλη για το παράκτιο μέτωπο, τον Δενδροπόταμο και το Καλοχώρι που δεν συνδέονται μεταξύ τους. Και πώς γίνεται όλα αυτά να επικαλούνται την αύξηση της ανθεκτικότητας, τη στιγμή που κρίσιμο σημείο της μετάβασης σε μια ανθεκτική πόλη είναι το να έχει συνεκτικό σχεδιασμό; Αυτό δεν μπορεί να το εξηγήσει κανένας γιατί συμβαίνει».

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: ThessINTEC: Το τέλος ενός υγρότοπου στο όνομα της «καινοτομίας»

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Σταύρος Τσουμαλάκης, Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Τα Ρέματα της Θεσσαλονίκης, Χωρική και Υδραυλική Θεώρηση, Οκτώβριος 2017
2. Οι συνεντεύξεις με τον Γιώργο Μπλιώνη έγιναν τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2024 και με τον Πέτρο Κακούρο τον Ιούλιο του 2024

Το άρθρο Ρέματα και υγρότοποι: Η διατήρησή τους προϋπόθεση για τη βελτίωση της ζωής μας εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Παρά τις δημόσιες δηλώσεις υιοθέτησης των παραπάνω αρχών, στη Θεσσαλονίκη φαίνεται πως ακόμα και σήμερα ακολουθούνται πολιτικές που βρίσκονται στην αντίπερα όχθη. Η καθυστερημένη ολοκλήρωση της βασικής γραμμής του Μετρό, η διαχρονική εγκατάλειψη των αστικών λεωφορείων και η έναρξη της κατασκευής της υπερυψωμένης ταχείας λεωφόρου (FlyOver) επιβεβαιώνουν αυτή τη διαπίστωση. Μπορεί λίγες ημέρες πριν τη δημοσίευση της έρευνάς μας να εγκαινιάστηκε η κεντρική γραμμή του Μετρό Θεσσαλονίκης, 18 χρόνια μετά την έναρξη κατασκευής της, ωστόσο η νέα αυτή γραμμή εξυπηρετεί ένα μικρό μέρος της πόλης. Οι δυτικές της συνοικίες, εκεί όπου ζουν χιλιάδες εργαζόμενοι/ες, δεν προβλέπεται να συνδεθούν με το Μετρό για τις επόμενες δεκαετίες.

Την ώρα που στην Ευρώπη εφαρμόζεται αποτελεσματικά το σχέδιο για δίκτυο μέσων μαζικής μεταφοράς παντού και για ήπιες μετακινήσεις με τα πόδια και το ποδήλατο, στη Θεσσαλονίκη κατασκευάζεται ο FlyOver περιφερειακός. Πρόκειται για μια απόφαση της κυβέρνησης που στέλνει το λάθος μήνυμα στους πολίτες, ουσιαστικά τους λέει «μην αφήνετε τη χρήση ΙΧ αυτοκινήτων, αγοράστε κι άλλα». Στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής μας έρευνας βρεθήκαμε στον οικισμό Κωνσταντινοπολίτικα, έναν οικισμό που γειτνιάζει με τον υπάρχοντα Περιφερειακό της Θεσσαλονίκης και θα επηρεαστεί έντονα από τη δημιουργία της ταχείας υπερυψωμένης λεωφόρου. 

Όπως μας τόνισε¹ ο νομικός σύμβουλος του Συνδέσμου Κατοίκων Κωνσταντινουπολιτών, Αλέξανδρος Αδαμίδης, πριν την υπογραφή της σύμβασης και την έναρξη των πρόδρομων εργασιών κατασκευής του έργου, δεν υπήρξε καμία ουσιαστική διαβούλευση με την τοπική κοινωνία, ενώ τα στοιχεία για τις επιπτώσεις που θα έχει το έργο στο περιαστικό δάσος του Σέιχ Σου διαρκώς αλλάζουν. «Οι βασικοί λόγοι των αιτήσεων ακύρωσης που έχουν ασκηθεί, τόσο από τον σύνδεσμο κατοίκων Κων/πολιτών, όσο και από τους δύο άλλους φορείς, την Επιτροπή Προστασίας του Σέιχ Σου και τον Σύλλογο Δρομέων Υγείας Θεσ/νίκης, είναι κυρίως η παραβίαση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και των αντίστοιχων Συνταγματικών διατάξεων που προστατεύουν το περιβάλλον. Και αυτό γιατί δεν έγιναν οι σωστές μελέτες, τόσο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, όσο και της ηχορύπανσης και κατά την κατασκευή του έργου και μετά τη λειτουργία αυτού, με τα γνωστά λανθασμένα πρότυπα που έλαβε το Υπουργείο κατά τη διάρκεια της πανδημίας», τονίζει ο κ. Αδαμίδης. 

Για τα σημαντικά προβλήματα που ήδη βιώνουν οι κάτοικοι της περιοχής μίλησε στο Alterthess² η κάτοικος και μέλος του Συνδέσμου Κατοίκων, Μαρία Μποντήλα. «Η ατμοσφαιρική ρύπανση έχει εκτοξευθεί. Οι ατμοσφαιρικοί ρύποι έχουν πενταπλασιαστεί, μιλάμε για τα PM10 αλλά κυρίως για τα PM 2,5 τα οποία είναι τα πιο επιβλαβή για τον ανθρώπινο οργανισμό γιατί επικάθονται σε διάφορα μέρη και όργανα του ανθρώπινου σώματος και προκαλούν ζημιές μέχρι θανάτους», σημειώνει η κ. Μποντήλα, συμπληρώνοντας ότι «όταν ολοκληρωθεί το έργο, που ευχόμαστε και ελπίζουμε να μην ολοκληρωθεί, όλα τα αυτοκίνητα που θα κατεβαίνουν από την υπερυψωμένη λεωφόρο θα μποτιλιάρονται σε αυτό εδώ ακριβώς το σημείο».  Παράλληλα επισημαίνει τη σημασία που έχει η κοινή δράση 53 φορέων της Θεσσαλονίκης ενάντια στην κατασκευή του FlyOver. 

Δείτε το βίντεο με τη συζήτησή με τα μέλη του Συνδέσμου Κατοίκων Κωνσταντινοπολιτών Αλ. Αδαμίδη και Μ. Μποντήλα

Σχολιάζοντας την αντιμετώπιση του κυκλοφοριακού ζητήματος στη Θεσσαλονίκη, ο περιβαλλοντολόγος και πρώην επισκέπτης καθηγητής του ΑΠΘ, Κώστας Νικολάου, δηλώνει στο Alterthess³ πως θα έπρεπε να υλοποιούνται πολιτικές ενίσχυσης των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς, τα οποία οδηγούν στη βελτίωση του κυκλοφοριακού, σε πιο ανθρώπινες μεταφορές, γρήγορες, φθηνές και βεβαίως όχι μόνο στο επίπεδο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης καθώς οδηγούν και στη μείωση της κατανάλωσης καυσίμων, δηλαδή στην άμβλυνση του προβλήματος της κλιματικής κρίσης. «Εδώ κάνουμε ακριβώς το ανάποδο. Εκεί λοιπόν που έχουμε έναν Περιφερειακό, πάνε να φτιάξουν έναν δεύτερο από  πάνω, αυτό είναι, ένας ακόμα όροφος. Αυτό σημαίνει ότι θα αυξηθεί η κυκλοφορία των οχημάτων», τονίζει ο κ. Νικολάου. 

Αποστάσεις από την επιλογή της κυβέρνησης να δημιουργήσει τον FlyOver παίρνει ο Γιάννης Τόσκας⁴, διευθύνων σύμβουλος του Οργανισμού Συγκοινωνιακού Έργου Θεσσαλονίκης, ενός φορέα που εποπτεύεται από το υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών. Όπως δηλώνει στο Alterthess «η επίλυσή του κυκλοφοριακού προϋποθέτει πρακτικά την εγκατάλειψη του ΙΧ από όλους μας, κυρίως για το κέντρο της πόλης, πράγμα ανέφικτο με τα σημερινά δεδομένα αλλά και την υπάρχουσα “κουλτούρα” μετακινήσεων στην Ελλάδα».

«Εμείς στον ΟΣΕΘ (αρμόδια Αρχή Δημοσίων Μεταφορών και εποπτείας της αστικής συγκοινωνίας) θεωρούμε ότι ο “μονόδρομος” για τη βιώσιμη ανάπτυξη και ανάδειξη της πόλης με μητροπολιτικά χαρακτηριστικά είναι η ανάπτυξη των υποδομών των ΜΜΜ και της συνεργασίας τους (πολυμεσικά) για την άνετη, γρήγορη, ασφαλή και οικονομική μετακίνηση», προσθέτει ο κ. Τόσκας και δηλώνει αισιόδοξος για την συνέχιση των επεκτάσεων του Μετρό, μέχρι και το 2040.

Την πρόταση του για ένα δίκτυο τραμ στην πόλη της Θεσσαλονίκης μας παρουσιάζει από την μεριά του ο δημοτικός σύμβουλος και στέλεχος της κίνησης «Οικολογία-Αλληλεγγύη», Μιχάλης Τρεμόπουλος⁵. Ο άξονας τραμ που προτείνουμε, μπορεί να καλύψει περιοχές με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα και επιτελικές και εμπορικές χρήσεις ενώ παράλληλα θα εξυπηρετήσει την ταχέως αναπτυσσόμενη περιοχή του Παραλιακού Μετώπου και το νέο Μουσείο Ολοκαυτώματος και θα συνδέεται με τον Δυτικό Προαστιακό Σιδηρόδρομο», σημειώνει μεταξύ άλλων. Σύμφωνα με τον ίδιο, αν είχε υιοθετηθεί ήδη από τη δεκαετία του ’80 η πρότασή αυτή για επιφανειακό δίκτυο τραμ αντί για μετρό, δε θα είχαμε εγκλωβιστεί επί 35 χρόνια ως πόλη, με τον αποκλεισμό μεγάλου μέρους του κέντρου λόγω των έργων κατασκευής του.

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: Ρέματα και υγρότοποι: Η διατήρησή τους προϋπόθεση για τη βελτίωση της ζωής μας 

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Η συνέντευξη με τον Αλέξανδρο Αδαμίδη έγινε τον Ιούνιο του 2024
2. Η συνέντευξη με την Μαρία Μποντήλα έγινε τον Ιούνιο του 2024
3. Η συνέντευξη με τον Κώστα Νικολάου έγινε τον Ιούνιο του 2024
4. Η συνέντευξη με τον Γιάννη Τόσκα έγινε τον Ιούνιο του 2024
5. Η συνέντευξη με τον Μιχάλη Τρεμόπουλο έγινε τον Ιούλιο του 2024

Το άρθρο FlyOver: Ένα ακόμη στήριγμα στην κυριαρχία του ΙΧ εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η ποιότητα του αέρα της Θεσσαλονίκης εδώ και πολλά χρόνια διαπιστωμένα αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα. Η καταδίκη της Ελλάδας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο τον Μάρτιο του 2023 για την ατμοσφαιρική ρύπανση στη Θεσσαλονίκη (και ειδικότερα για τη συστηματική υπέρβαση της ημερήσιας οριακής τιμής των αιωρούμενων σωματιδίων PM10) είναι η πιο χαρακτηριστική περίπτωση.

Φυσικά, το πρόβλημα αναγνωρίζεται και από τους αρμόδιους φορείς, όπως φάνηκε στη συνεδρίαση του νέου Τοπικού Επιχειρησιακού Συντονιστικού Οργάνου Πολιτικής Προστασίας του δήμου Θεσσαλονίκης τον περασμένο Μάιο, αλλά και από την πρωτοβουλία του δήμου να δημιουργήσει το Ενοποιημένο Σύστημα Περιβαλλοντικής Διαχείρισης, μια πλατφόρμα παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. 

Το κυριότερο πρόβλημα της πόλης έγκειται στις ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων PM10 και PM2,5 (και δευτερευόντως διοξειδίου του αζώτου και όζοντος), τα οποία έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, καθώς συσχετίζονται με καρκίνους, καρδιοαναπνευστικά προβλήματα κ.ά. Σύμφωνα με την ανάλυση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), η ατμοσφαιρική ρύπανση εκτός από χρόνιες ασθένειες προκαλεί και πρόωρους θανάτους. Το 2020 τουλάχιστον 238.000 άνθρωποι πέθαναν πρόωρα στην ΕΕ λόγω έκθεσης σε ρύπανση από PM 2,5 άνω του επιπέδου των 5 µg/m3 των κατευθυντήριων γραμμών του ΠΟΥ.

Γενικά, οι κυριότερες αιτίες της ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι οι βιομηχανικές δραστηριότητες, οι δραστηριότητες στο λιμάνι, η κυκλοφοριακή κίνηση, η καύση της βιομάζας αλλά και οι μετεωρολογικές συνθήκες, όπως εξηγεί στο Alterthess¹ ο Θεοδόσης Κάσσανδρος, φυσικός και διδάκτορας μηχανολόγος-μηχανικός με κύριο αντικείμενο ενασχόλησής του την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Μιλώντας συγκεκριμένα για την καύση βιομάζας (την οποία συχνά-πυκνά επικαλούνται οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και λήψης αποφάσεων ως κύρια αιτία της ρύπανσης), ο κ. Κάσσανδρος επισημαίνει ότι παίζει μεν ρόλο, αλλά δεν αποτελεί το βασικό πρόβλημα, μιας και παρατηρούνται υψηλές συγκεντρώσεις ακόμα και την άνοιξη ή το φθινόπωρο. 

Ρόλο παίζουν, φυσικά, και οι βιομηχανικές δραστηριότητες, κάτι που αποδεικνύεται από τις υψηλές συγκεντρώσεις στους βιομηχανικούς σταθμούς της Σίνδου και του Κορδελιού. Ωστόσο, το σημαντικότερο πρόβλημα φαίνεται να βρίσκεται αλλού, μιας και οι περισσότερες υπερβάσεις παρατηρούνται στον σταθμό της Αγίας Σοφίας, που είναι χαρακτηρισμένος ως αστικός σταθμός κυκλοφοριακής κίνησης.

«Όταν έχουμε χιλιάδες αυτοκίνητα κολλημένα μέσα στην πόλη από την Μπότσαρη μέχρι το κέντρο και πέρα, προφανώς όλα αυτά εκείνη την ώρα κάνουν καύση και δημιουργούν σωματίδια», σχολιάζει ο κ. Κάσσανδρος, βάζοντας στο τραπέζι και το κυκλοφοριακό ζήτημα, με την κατάσταση να επιδεινώνεται σοβαρά όταν ξεκίνησαν οι εργασίες για τον FlyOver.

Ωστόσο, αυτό που λείπει από τη Θεσσαλονίκη είναι να γίνει μια πιο ενδελεχής μελέτη σχετικά με τις πηγές ρύπανσης στην πόλη, ώστε να εντοπιστεί πόσο ακριβώς συμβάλλει η καθεμιά στο πρόβλημα, αλλά και ένα όργανο που να μελετά τη χημική σύσταση των σωματιδίων, «γιατί όταν ξέρουμε τη χημική τους σύσταση μπορούμε να κάνουμε και καλύτερες υποθέσεις για το από πού προέρχονται», αναφέρει.

Και συνεχίζει, υποστηρίζοντας ότι η ενίσχυση της ποδηλατοκίνησης, η αντικατάσταση των αστικών λεωφορείων με ηλεκτροκίνητα και η δημιουργία ενός μεγάλου πνεύμονα πρασίνου στο κέντρο της πόλης (π.χ. ΔΕΘ) θα μπορούσαν να αποτελέσουν ανάχωμα στο πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Μέρος της λύσης θα μπορούσαν ενδεχομένως να αποτελέσουν και οι αισθητήρες χαμηλού κόστους με τους οποίους ασχολείται ερευνητικά ο κ. Κάσσανδρος. Συγκεκριμένα, παρά το γεγονός ότι προς το παρόν υπολείπονται ακρίβειας και ποιότητας μέτρησης (αν και συνεχώς βελτιώνονται), το εξαιρετικά μικρό κόστος τους επιτρέπει την τοποθέτησή τους σε μεγάλο πλήθος μέσα στην πόλη, δημιουργώντας εκτεταμένα δίκτυα μέτρησης και προσφέροντας πολύ περισσότερα δεδομένα.

Ακούστε το podcast με τον Θεοδόση Κάσσανδρο «Ένα Παιδί Μετράει Μικροσωματίδια»

Για το ίδιο ζήτημα απευθυνθήκαμε και στον Γιάννη Κρεστενίτη, ομότιμο καθηγητή Παράκτιας Τεχνικής και Ωκεανογραφίας του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ, ο οποίος αφηγείται στο Alterthess² ένα σύντομο χρονικό της αδράνειας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας: 

«Η υποχρέωση να υπάρχει πρόγραμμα αντιμετώπισης της ρύπανσης του ατμοσφαιρικού αέρα είναι ευθύνη της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, η οποία ανέθεσε τη σχετική μελέτη το 2018. Ολοκληρώθηκε αυτή η μελέτη και υποβλήθηκε στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το οποίο έκρινε ότι αυτό το σχέδιο δεν είναι επαρκές, γιατί δεν περιλαμβάνει κοστολογημένα και σαφή μέτρα. Στη συνέχεια, ανατέθηκε από τον ΟΦΥΠΕΚΑ μια μελέτη εφαρμογής ειδικά για τα απαραίτητα μέτρα για τα αιωρούμενα σωματίδια, η οποία παραδόθηκε στο Υπουργείο στα τέλη του 2022 και ακόμη, το 2024, δεν υπάρχει αυτό το σχέδιο για το πώς θα αντιμετωπιστεί η ατμοσφαιρική ρύπανση και ειδικά το θέμα των αιωρούμενων σωματιδίων PM10 και PM2,5».

Συγκεκριμένα, το «Επιχειρησιακό Σχέδιο Δράσης για την καταπολέμηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης» που ανέθεσε τότε η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας είχε προϋπολογισμό 100.000 ευρώ από ίδιους πόρους και είχε χαρακτηριστεί καινοτόμο, παραδόθηκε το 2020. Ωστόσο, όπως αναφέρεται σε έγγραφο του ΥΠΕΝ που έκρινε ελλιπή τη μελέτη, σε αυτή γίνεται αναφορά μέτρων χωρίς να έχουν εξετασθεί αναλυτικά τα κόστη εφαρμογής τους, οι πόροι για τη χρηματοδότησή τους και οι απαιτούμενες νομοθετικές ρυθμίσεις. Κυρίως όμως δεν γίνεται η ποσοτική αποτίμηση της συνεισφοράς του κάθε προτεινόμενου μέτρου στις μετρούμενες συγκεντρώσεις ΑΣ10 (PM10) και η εκτίμηση για το πότε και με ποιο τελικό πακέτο μέτρων θα επιτευχθεί η συμμόρφωση με την οριακή τιμή στις θέσεις μέτρησης που παρατηρούνται υπερβάσεις. Και ενώ η Ελλάδα είχε ήδη παραπεμφθεί για το ζήτημα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, νέα μελέτη που ανατέθηκε από τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ), με διαγωνισμό ύψους 74.400 ευρώ στόχο, είχε να συμπληρώσει την ελλιπή μελέτη της Περιφέρειας, με προτάσεις συγκεκριμένων και ποσοτικοποιημένων μέτρων. Η μελέτη ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2022 και λίγους μήνες μετά η Ελλάδα καταδικάστηκε. Παρ’όλα αυτά, ούτε αυτή η μελέτη οδήγησε στη λήψη συγκεκριμένων μέτρων εκτός από προτάσεις για μείωση της καύσης βιομάζας για τη θέρμανση. 

Στο μεταξύ, τα όρια σύμφωνα με την εθνική και η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τα PM10 είναι τα εξής:

• -Το όριο της μέσης ετήσιας τιμής της συγκέντρωσης είναι 40μg/m3  
• -Το όριο της μέσης ημερήσιας τιμής της συγκέντρωσης είναι 50μg/m3  
• -Το όριο της μέσης ημερήσιας συγκέντρωσης δεν πρέπει να ξεπερνιέται περισσότερο από 35 φορές το χρόνο. 
• -Το όριο της μέσης ετήσιας τιμής της συγκέντρωσης για τα PM2,5 είναι 20μg/m3.

Tο 2023 και το 2024 ήταν χρονιές υπερβάσεων των ορίων ΡΜ10 και PM 2,5 σε σταθμούς μέτρησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στη Θεσσαλονίκη. 

Σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, ενδεικτικά το διάστημα  Δεκεμβρίου 2022 – Ιανουαρίου 2023, οι μέσες ημερήσιες τιμές συγκέντρωσης σωματιδίων ΡΜ 10 δεν ξεπέρασαν τα 100μg/m3. Τον  Δεκέμβριο 2023 ξεπεράστηκε η τιμή αυτή μία φορά στον σταθμό Αγ. Σοφίας και 2 φορές στον σταθμό Σταυρούπολης. Το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Ιανουαρίου 2024, η τιμή των 100μg/m3, ξεπεράστηκε μία φορά στον σταθμό Αγ Σοφίας, και μία φορά στον σταθμό Κορδελιού.

Επίσης, το πρώτο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου 2024 καταγράφηκαν υπερβάσεις του ορίου των  50μg/m3, 7 φορές στον σταθμό Αγ. Σοφίας 7 φορές στον σταθμό Κορδελιού 5 φορές στον σταθμό Σταυρούπολης και 4 φορές στον σταθμό Καλαμαριάς.

«Oι τιμές  των αιωρούμενων σωματιδίων προσεγγίζουν το τελευταίο δίμηνο τα 100μg/m3 (τιμή διπλάσια από το επιτρεπόμενο όριο), με μεγαλύτερη συχνότητα από ό,τι παλαιότερα. Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στο κέντρο της Θεσσαλονίκης (σταθμός Αγ. Σοφίας), αλλά πλέον και  στο Κορδελιό και στη Σταυρούπολη. Ειδικά για την Καλαμαριά, παρόλο που οι υπερβάσεις των ορίων στα αιωρούμενα  σωματίδια είναι οι λιγότερες από ό,τι σε άλλα σημεία της πόλης, το πρώτο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου 2024 είναι περισσότερες από αυτές που καταγράφονταν τα προηγούμενα χρόνια» είχε δηλώσει ο αντιπεριφερειάρχης Περιβάλλοντος και Ανάπτυξης Κ. Γιουτίκας τον Ιανουάριο του 2024 αποδίδοντας τα κύρια αίτια στην αύξηση της κυκλοφοριακής κίνησης μέσα στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης λόγω των εργασιών του Fly Over.

Ωστόσο, η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας ακόμη θεωρεί ότι το σχέδιο που καταρτίστηκε πριν πέντε-έξι χρόνια είναι επαρκές. Μιλώντας στο Alterthess ο Κ. Γιουτίκας, έντεκα μήνες μετά από τις παραπάνω δηλώσεις, τόνισε ότι τα εξής: «Πριν πέντε χρόνια ολοκληρώσαμε ένα συγκεκριμένο σχέδιο για το ποια έργα πρέπει να γίνουν για να μην έχουμε ατμοσφαιρική ρύπανση στο κέντρο της πόλης. Είχαμε πει από τότε ότι αν δεν ολοκληρωθούν πολύ σημαντικά έργα υποδομής, η πόλη δε θα ανασάνει. Αν δεν ολοκληρωθεί το μετρό, αν δεν αντικατασταθούν τα λεωφορεία από ηλεκτροκίνητα και από καύσιμα που προσφέρουν λιγότερα καυσαέρια, αν δεν αντικατασταθούν οι καυστήρες πέλλετ, πετρελαίου ή ακόμη και οι ξυλόσομπες και τα τζάκια στην Άνω Πόλη από καυστήρες φυσικού αερίου, θα αντιμετωπίζουμε τέτοια φαινόμενα». 

Ο ίδιος εξέφρασε τη βεβαιότητα ότι παρακολουθούν το φαινόμενο και ότι φέτος με τη λειτουργία του μετρό θα είναι καλύτερη χρονιά για το κέντρο της Θεσσαλονίκης. Εκτός από την αναβάθμιση της λειτουργίας των Σταθμών Μέτρησης της Αέριας Ρύπανσης και τη λειτουργία νέων Σταθμών που καλύπτουν σε μεγαλύτερο  γεωγραφικό εύρος τις μεταβολές στις τιμές των αέριων ρύπων, ανέφερε ότι η Περιφέρεια υλοποιεί έργα πρασίνου για τη βελτίωση της ποιότητας της ατμόσφαιρας. 

Παρ’ όλα αυτά, στην ερώτηση που του θέσαμε σχετικά με τις συνεχιζόμενες εργασίες για το FlyOver αλλά και την αύξηση της διέλευσης οχημάτων μετά την ολοκλήρωσή του, παραδέχτηκε ότι με την έναρξη των εργασιών είχαμε μια κατακόρυφη αύξηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, όχι μόνο των σωματιδίων PM10 αλλά και του μονοξειδίου και διοξειδίου του αζώτου και του άνθρακα και αύξηση των ορίων τους ακόμη και στην Καλαμαριά. Σύμφωνα με τον ίδιο, το FlyOver, όταν θα κατασκευαστεί, θα έρθει να βελτιώσει την κατάσταση μποτιλιαρίσματος του Περιφερειακού που υπήρχε και πριν την έναρξη των εργασιών. «Tο FlyOver θα έρθει να βελτιώσει αυτή την κατάσταση, να μην υπάρχουν μποτιλιαρίσματα. Και να δώσει επιπλέον λωρίδες και καθ’ ύψος και δεξιά και αριστερά. Προκειμένου να βελτιωθεί αυτή η κατάσταση και να διέρχονται και λιγότερα αυτοκίνητα από το κέντρο που σήμερα δυστυχώς το ζούμε. Θα έρθει να διευκολύνει μία κατάσταση, να ελαφρύνει το κέντρο της πόλης από τη διαμπερή κίνηση ανατολικά προς δυτικά, άρα θα βελτιώσει την κατάσταση της ατμόσφαιρας και της κίνησης και του χρόνου που χρειάζεται ένας διερχόμενος, ένας επισκέπτης, ένας κάτοικος να πάει από ανατολικά προς τα δυτικά και είτε μιλάμε για βαρέα οχήματα είτε για απλά ΙΧ. Γιατί άλλους ρύπους εισφέρει ένα όχημα όταν κινείται με κανονική ροή και άλλους όταν είναι μποτιλιαρισμένο στον Περιφερειακό».

Στη Δυτική Θεσσαλονίκη οι κάτοικοι δυσκολεύονται ακόμη να πάρουν ανάσα

Μια δύσοσμη ιστορία χωρίς τελειωμό

To πώς είναι να ξυπνάς με μούδιασμα στο σώμα, να καίει ο λαιμός και τα μάτια σου και να ζεις με πονοκεφάλους έχοντας τάση για εμετό το ξέρουν πολύ καλά οι κάτοικοι της Δυτικής Θεσσαλονίκης εδώ και χρόνια. Το εντυπωσιακό είναι ότι ενώ ήδη από το 2018 μετά από έρευνα του Εργαστηρίου Ελέγχου Ρύπανσης Περιβάλλοντος του Τμήματος Χημείας κατονομάστηκε η πηγή της δυσοσμίας (οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις των ΕΛΠΕ) και εντοπίστηκαν οι χημικές ουσίες που προκαλούν το φαινόμενο, οι κάτοικοι βρίσκονται ακόμα εγκλωβισμένοι σε μια πνιγηρή συνθήκη. 

Το αίτημά τους για καλύτερη ποιότητα ζωής παραμένει ανεκπλήρωτο, ενώ η απόδοση δικαιοσύνης για την ταλαιπωρία και την υποβάθμιση της ποιότητας του αέρα που αναπνέουν, ακόμη αναζητείται.

Ήδη από το 2015 κάτοικοι της περιοχής του Δήμου Ευόσμου-Κορδελιού κινητοποιούνται φωνάζοντας ότι η «αναπνοή είναι δικαίωμα». Πρόκειται για την ομάδα κατοίκων που μαζί με άλλες, όπως την «Πρωτοβουλία ενάντια στα ΕΛΠΕ» ανάδειξαν το ζήτημα της δυσοσμίας και προκάλεσαν την έρευνα για να διερευνηθούν τα αίτια της δυσοσμίας. Η «Αναπνοή είναι δικαίωμα» δημιούργησε μια ομάδα στο Facebook όπου καταγράφονταν τα επεισόδια δυσοσμίας στέλνοντας τις αναφορές στις αρμόδιες αρχές, Δήμο και Περιφέρεια. Μετά από πλήθος κινητοποιήσεων της ομάδας, συλλογή υπογραφών, επιπλέον αναφορές στον Συνήγορο του Πολίτη και την Επιθεώρηση Περιβάλλοντος, αναρτήσεις στο διαδίκτυο κ.ά, η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας ανακοίνωσε ότι θα συνεργαστεί με το Τμήμα Χημείας του ΑΠΘ και με ερευνητική ομάδα με επικεφαλής την καθηγήτρια Κωνσταντίνη Σαμαρά προκειμένου να πραγματοποιήσει την έρευνα για τη δυσοσμία, ενώ παράλληλα αποδέχθηκε δωρεά 125.000 ευρώ από τα Ελληνικά Πετρέλαια για την αγορά ειδικού μηχανήματος.

Στο μεταξύ, τον Σεπτέμβριο του 2017 το θέμα της δυσοσμίας αποκτά χαρακτηριστικά Wikileaks μετά την αποκάλυψη ότι ένας μεγάλος αριθμός κατοίκων του Κορδελιού -Ευόσμου βρισκόταν στα κιτάπια της ιδιωτικής εταιρείας One Team, η οποία για λογαριασμό των ΕΛΠΕ «φακέλωνε» τις δραστηριότητές τους, κατέγραφε τις πολιτικές τους πεποιθήσεις και προέβαινε σε αξιολογικές κρίσεις σχετικά με το θέμα της δυσοσμίας και ειδικά όταν αυτοί απέδιδαν ευθύνες στα ΕΛΠΕ. O τότε υπουργός Περιβάλλοντος Γ. Σταθάκης καταδίκασε την ενέργεια «ως πολιτικά αδιανόητη και αποτρόπαια» και τα ΕΛΠΕ διέκοψαν με ανακοίνωσή τους τη συνεργασία τους με τη συγκεκριμένη εταιρεία (Δείτε περισσότερα για την υπόθεση εδώ). Παράλληλα η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επέβαλε στα ΕΛΠΕ πρόστιμα ύψους 20.000 και 10.000 ευρώ για παράνομη επεξεργασία προσωπικών δεδομένων, σύμφωνα με τα άρθρα 4, 5 και 7 του ν. 2472/1997 και για τη μη λήψη κατάλληλων τεχνικών και οργανωτικών μέτρων, σύμφωνα με το άρθρο 10 του ως άνω νόμου, αντίστοιχα. 

Τον Φεβρουάριο του 2019 με ένα ενδιάμεσο πόρισμα το Εργαστήριο Ελέγχου Ρύπανσης Περιβάλλοντος του Τμήματος Χημείας εντόπισε 55 χημικές ουσίες στα 171 δείγματα αέρα που συλλέχθηκαν κατά την εξάμηνη έρευνα, εκ των οποίων οκτώ μερκαπτάνες, στις οποίες οφείλεται η δυσοσμία. Σε σχετική συνέντευξη τύπου στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας η υπεύθυνη της έρευνας Κωνσταντίνη Σαμαρά υπέδειξε εκτός από τις χημικές ενώσεις και την πηγή της δυσοσμίας τονίζοντας ότι προέρχεται από δύο σημεία των εγκαταστάσεων των ΕΛΠΕ. Από την πλευρά τους τα ΕΛΠΕ βεβαίωναν ότι δεν τίθεται κίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Τότε η καθηγήτρια αναφέρθηκε στις χημικές αυτές ενώσεις τονίζοντας ότι μπορεί να μην θεωρούνται  καρκινογόνες και τοξικές ωστόσο συνιστούν ισχυρά ερεθιστικά του αναπνευστικού συστήματος και προκαλούν δευτερογενή συμπτώματα στο κεντρικό νευρικό σύστημα όπως αυπνίες, ναυτία, έμετο, πονοκέφαλο. Στο τελικό πόρισμα του ΑΠΘ αναφέρονταν μεταξύ άλλων τα εξής:.

• – Με βάση τη διεύθυνση και την ταχύτητα του ανέμου, η περιοχή προέλευσης των μερκαπτανών στον Σταθμό του ΕΔΠΑΡ και στο 3ο Γυμνάσιο εκτείνεται από ΔΝΔ έως ΔΒΔ και βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από τις αντίστοιχες θέσεις δειγματοληψίας (ταχύτητα ανέμου 1-1.5 m/s). Αντίστοιχα, η περιοχή προέλευσης των μερκαπτανών στο Δημαρχείο εντοπίζεται στα Δυτικά, σε μεγαλύτερη απόσταση από τη θέση δειγματοληψίας (ταχύτητα ανέμου 2.5 m/s).
• – Στα ΕΛ.ΠΕ. ανιχνεύθηκαν όλες οι οσμηρές ενώσεις που σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία αποτελούν συνήθεις εκπομπές διυλιστηρίων και οι υψηλότερες συγκεντρώσεις μερκαπτανών από όλες τις βιομηχανικές δραστηριότητες που βρίσκονται Δ-ΒΔ του Κορδελιού και το αντικείμενό τους σχετίζεται με πιθανή εκπομπή θειούχων πτητικών οργανικών ενώσεων. Και στις δύο ημερομηνίες δειγματοληψιών, παρατηρήθηκαν υψηλές συγκεντρώσεις μερκαπτανών σε ορισμένες μονάδες, κυρίως στη μονάδα αφυδάτωσης της λάσπης και στη μονάδα επεξεργασίας των υγρών αποβλήτων, που ήταν πολύ μεγαλύτερες (μέχρι και 20 φορές) από τη μέση συγκέντρωση που βρέθηκε την ίδια ακριβώς ώρα στο Κορδελιό. Δεδομένου ότι οι μερκαπτάνες και οι άλλες οσμηρές ενώσεις είναι πτητικές και μεταφέρονται εύκολα μέσω του αέρα, οι μονάδες αυτές φαίνεται να αποτελούν εν δυνάμει πηγές δυσοσμίας για την αστική περιοχή του Κορδελιού όταν επικρατούν ευνοϊκές για τη μεταφορά μετεωρολογικές συνθήκες. (σελ. 64, έκθεση Κωνσταντίνης Σαμαρά)

Το πόρισμα στάλθηκε στο Υπουργείο Περιβάλλοντος, το Υπουργείο Υγείας και φυσικά τον Εισαγγελέα. Τα ΕΛΠΕ, μετά από συνάντηση του τότε αναπληρωτή Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας  Σωκράτη Φάμελλου με τον τότε Πρόεδρο και Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ κ. Ευστάθιο Τσοτσορό, ανακοίνωναν μέτρα  προκειμένου να βελτιωθεί περαιτέρω η περιβαλλοντική απόδοση της εγκατάστασης.

Ενώ είχαν γίνει σχετικές αυτοψίες στις εγκαταστάσεις από τους Επιθεωρητές Περιβάλλοντος το πόρισμα των οποίων είχε σταλεί στις εισαγγελικές αρχές, η υπόθεση, όπως είχε αποκαλύψει το Vice, είχε τεθεί για ένα διάστημα στο αρχείο και μετά από νέα έρευνα ξεκίνησε από την αρχή και κατέληξε σε διώξεις υψηλόβαθμων στελεχών των ΕΛΠΕ για πρόκληση ρύπανσης και υποβάθμισης του περιβάλλοντος. Όλες οι διώξεις σε ποινικό επίπεδο για την υπόθεση της δυσοσμίας αφορούν ουσιαστικά την παράλειψη εκ μέρους των υψηλόβαθμων στελεχών να μεριμνήσουν να εποπτεύουν και να ελέγχουν την τήρηση των περιβαλλοντικών όρων και των κανόνων περιβαλλοντικής νομοθεσίας από τους υπαλλήλους της εταιρείας.

Μετά από χρόνια από τη φερόμενη τέλεση των αδικημάτων και πολλές αναβολές, η πρώτη δίκη για την υπόθεση της δυσοσμίας έφτασε στο ακροατήριο τον Δεκέμβριο του 2022 όπου τα δύο υψηλόβαθμα στελέχη που κατηγορούνταν αθωώθηκαν. Σύμφωνα με τον Ισσάκ Ξανθόπουλο που ήταν γενικός γραμματέας του Δήμου Κορδελιού επί δημαρχίας Κλ. Μανδαλιανού, και ο οποίος είχε καταθέσει σε εκείνη τη δίκη ως μάρτυρας κατηγορίας, το πρόβλημα της δυσοσμίας παρέμενε το ίδιο, ενώ τα έργα στα οποία επρόκειτο να προχωρήσουν τα ΕΛΠΕ, βάσει των δεσμεύσεών τους το 2019 στην τότε ηγεσία του ΥΠΕΝ, δεν είχαν προχωρήσει. Ο ίδιος επέρριψε μάλιστα ευθύνες για την κατάσταση που επικρατεί στην περιοχή και τις διαχρονικές ευθύνες τονίζοντας πως «αν οι φορείς δεν συγκάλυψαν το πρόβλημα τουλάχιστον δεν έκαναν αυτό που μπορούσαν». Τον Ιούλιο του 2024 ολοκληρώθηκε και σε δεύτερο βαθμό η δεύτερη δίκη για την υπόθεση αυτή με κατηγορούμενο πρώην πρόεδρο των ΕΛΠΕ. Το δικαστήριο αθώωσε το πρώην στέλεχος των ΕΛΠΕ που είχε καταδικαστεί πρωτόδικα για υποβάθμιση περιβάλλοντος με πρόθεση τελούμενη δια παραλείψεως κατ’ εξακολούθηση και του είχε επιβληθεί ποινή φυλάκισης ενός έτους με τριετή αναστολή. Σύμφωνα με την πρόεδρο του δικαστηρίου, ανεξάρτητα από το αν εκλύονταν δύσοσμες ουσίες και αν υπήρχαν παραλείψεις από την πλευρά των ΕΛΠΕ (πράγμα που, όπως είπε, παρέμεινε αδιευκρίνιστο), ο κατηγορούμενος δεν ήταν αυτός που είχε την αρμοδιότητα από τον νόμο να λάβει τα κατάλληλα μέτρα.

«Η δικαιοσύνη δεν φαίνεται ότι έχει τα μέσα και τις γνώσεις να χειριστεί τόσο μεγάλες υποθέσεις, δεν δείχνει σεβασμό στο κοινωνικό σύνολο και υπευθυνότητα» είχε δηλώσει στο alterthess ο Στέλιος Δημητριάδης, δικηγόρος των κατοίκων και μέλος της συλλογικότητας «Η αναπνοή είναι δικαίωμα». Ερωτηθείς σχετικά με το αν το φαινόμενο της δυσοσμίας συνεχίζεται απάντησε θετικά. Να σημειωθεί ότι για την ίδια υπόθεση εκκρεμεί ακόμη μία δίκη η οποία αναβλήθηκε για τις 5 Φεβρουαρίου του 2025. 

Η συζήτησή μας³ με τα μέλη της Πρωτοβουλίας «Η Αναπνοή είναι Δικαίωμα» στο παρακάτω βίντεο

Που βρισκόμαστε, όμως, σήμερα;

Κανείς δεν γνωρίζει αν τα διυλιστήρια έχουν λάβει τα απαραίτητα μέτρα για την αποφυγή έκλυσης των δύσοσμων ουσιών παρά το γεγονός ότι το ζήτημα έχει απασχολήσει τη Βουλή με πληθώρα κοινοβουλευτικών ερωτήσεων, κυρίως από βουλευτές του ΚΚΕ. Ο αντιπεριφερειάρχης Κ. Γιουτίκας μιλώντας στο Alterthess ανέφερε ότι «από τα μέτρα που είχαν ανακοινώσει τα ΕΛΠΕ έχουν ολοκληρωθεί τα μισά και κάτι παραπάνω. Κάποια όμως δεν έχουν ολοκληρωθεί. Για παράδειγμα, οι μεγάλες λαγούνες με τις λάσπες έχουν απομακρυνθεί. Ο βιολογικός καθαρισμός έχει εξελιχθεί, δεν έχει όμως τελειώσει το έργο για να σκεπαστεί για να φύγουν όλες οι οσμές, γιατί ο βιολογικός βρίσκεται ακριβώς δίπλα στην περιοχή του Κορδελιού». Σύμφωνα με τον ίδιο, από κοινού τα διυλιστήρια, ο Δήμος Κορδελιού-Ευόσμου και η ΠΚΜ θα ξεκινήσουν νέες μετρήσεις για να εξετάσουν ποια έργα υλοποιήθηκαν και πώς έχουν συνεισφέρει στη μείωση της δυσοσμίας. 

«Χρειάζονται χρήματα από τους αρμόδιους προκειμένου να κάνουν και άλλα έργα βελτίωσης της κατάστασης. Υπάρχουν τεχνολογίες, υπάρχουν μηχανισμοί και εμείς θα επιμείνουμε. Δεν είμαστε χαρούμενοι για αυτό που έχουμε πετύχει μέχρι σήμερα. Θα είμαστε χαρούμενοι όταν ολοκληρωθούν όλα τα έργα που πρέπει να γίνουνε προκειμένου να πάψει η δυσοσμία στην περιοχή» πρόσθεσε ο Κ. Γιουτίκας, ενώ σχετικά με την τήρηση ή μη των περιβαλλοντικών όρων που έχουν εγκριθεί για τη λειτουργία των διυλιστηρίων δήλωσε ότι η ευθύνη βρίσκεται στο Υπουργείο Περιβάλλοντος. 

Και ενώ το πρόβλημα δεν έχει λυθεί, οι ευθύνες γίνονται μπαλάκι μεταξύ Υπουργείου Περιβάλλοντος, Δήμου και Περιφέρειας, ανακοινώνονται συνεχώς νέες μετρήσεις και η σύσταση νέων επιτροπών. Τον περασμένο Απρίλιο ανακοινώθηκε η εγκατάσταση ενός νέου συστήματος μετρήσεων από ολλανδική εταιρεία, χρηματοδοτούμενο από τα ΕΛΠΕ που θα αναλύει τα δεδομένα και θα τα παραδίδει σε επταμελή επιτροπή στην οποία συμμετέχουν επιστήμονες από την ίδια την εταιρεία, το Μετσόβειο, το ΑΠΘ, την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, τον δήμο Κορδελιού-Ευόσμου.

Πρόκειται για 13 «ηλεκτρονικές μύτες» που θα καταγράφουν τις δύσοσμες ενώσεις που εκλύονται στην ατμόσφαιρα, ενώ μέσα από άλλο πρόγραμμα μαζί με την Περιφέρεια θα επαναληφθούν οι μετρήσεις που είχαν γίνει από το ΑΠΘ. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει επίσης εφαρμογή σε κινητά όπου οι πολίτες θα καταγράφουν φαινόμενα δυσοσμίας πατώντας το κουμπί ALARM.

Για τη Μαρίνα Σαμαρτζίδου Βότση, μέλος της «Αναπνοής είναι Δικαίωμα» υπάρχουν διαχρονικές ευθύνες, καθώς μέχρι στιγμής τίποτα ουσιαστικό δεν έχει γίνει για να αλλάξει η κατάσταση. «Δηλαδή, τόσα χρόνια οι μύτες μας, οι μύτες τόσων χιλιάδων κατοίκων δεν τους είπαν τίποτα; Και θα τους πούνε τώρα οι τεχνητές μύτες για να κάνουν τι μετά;» διερωτάται χαρακτηριστικά για να δώσει την απάντηση: 

«Τίποτα. Κάνουν συνεχώς μετρήσεις, μελέτες, καινούριες, επόμενες. Και όλο αυτό είναι μια χρονοτριβή. Τίποτα άλλο. Είναι ένα χάσιμο χρόνου. Και ένα κέρδος για τα ΕΛΠΕ».

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: FlyOver: Ένα ακόμη στήριγμα στην κυριαρχία του ΙΧ

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Η συνέντευξη με τον Θεοδόση Κάσσανδρο έγινε τον Σεπτέμβριο του 2024
2. Η συνέντευξη με τον Γιάννη Κρεστενίτη έγινε τον Ιούλιο του 2024
3. Η συνέντευξη με τη Μαρίνα Σαμαρτζίδου Βότση και την Αλεξάνδρα Μανώλη έγινε τον Ιούλιο του 2024

Το άρθρο Ατμοσφαιρική ρύπανση στη Θεσσαλονίκη: Ένα πρόβλημα που αναζητά λύσεις, όχι απλά μετρήσεις εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ωστόσο, το δάσος του Σέιχ Σου βρίσκεται υπό διαρκή απειλή καθώς οι ανθρώπινες παρεμβάσεις αλλά πολλές φορές και η έλλειψή τους το καθιστούν εξαιρετικά ευάλωτο. Πριν λίγα χρόνια, το καλοκαίρι του 2019, το φλοιοφάγο σκαθάρι που προσέβαλε το δάσος νέκρωσε πάνω από 3.500 δέντρα, ενώ οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις που ξύλευαν και απομάκρυναν τα ξεραμένα δέντρα δε στάθηκαν ικανές να ανακόψουν την καταστροφή που διήρκησε περίπου τρία χρόνια. Η περιβαλλοντική βλάβη που βίωσε το Σέιχ Σου θεωρήθηκε η σοβαρότερη μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1997 που είχε αποτεφρώσει περίπου 15.000 στρέμματα δασικής έκτασης.

Σήμερα, εξαιτίας της κλιματικής κρίσης και των μακρών περιόδων ανομβρίας, το Σέιχ Σου γίνεται φλέγον ζήτημα όσον αφορά την προστασία του από πυρκαγιές, δυστυχώς κάθε χρόνο μόνο λίγο πριν την έναρξη της αντιπυρικής περιόδου.

Φέτος, ο Δήμος Θεσσαλονίκης σε ευρεία σύσκεψη του νέου Τοπικού Επιχειρησιακού Συντονιστικού Οργάνου Πολιτικής Προστασίας (ΤΕΣΟΠΠ) στις 9 Μαΐου 2024, με αφορμή την έναρξη της νέας αντιπυρικής περιόδου, διαπίστωσε ότι «το περιαστικό δάσος της Θεσσαλονίκης είναι ο πρωταρχικός στόχος που πρέπει να διαφυλάξουμε», ενώ παράλληλα επεσήμανε τη σημασία της δημιουργίας αυτού του νέου συντονιστικού οργάνου ενόψει και των απρόβλεπτων συνθηκών που προκύπτουν από την κλιματική αλλαγή.

«Το να κάνουμε νομοθετήματα που μιλούν για την αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων χωρίς αυτό να συνοδεύεται με πόρους -όχι μόνο για τον εξοπλισμό, αλλά και για το ανθρώπινο προσωπικό- είναι σαφές ότι δε θα μας δώσουν το επιθυμητό αποτέλεσμα», σημείωσε συγκεκριμένα τότε ο δήμαρχος Στέλιος Αγγελούδης, ενώ κατά τη γνώμη του «εκεί που θα πρέπει να δώσουμε παραπάνω βάση, και βεβαίως ο συντονισμός θα ανήκει στο Πυροσβεστικό Σώμα, είναι το πώς θα μπορέσουμε να συνδέσουμε την εθελοντική συμμετοχή με την οργανωμένη κρατική παρέμβαση».

Εκτός από τις συχνές περιπολίες των οχημάτων του Δήμου, ανακοινώθηκε από τον Σάκη Αρναούτογλου, μετεωρολόγο και εντεταλμένο σύμβουλο του δήμου Θεσσαλονίκης, η εγκατάσταση μετεωρολογικών σταθμών περιφερειακά της πόλης, καθώς και ραντάρ που θα εντοπίζουν την κατεύθυνση των καταιγίδων, οι οποίες συχνά προκαλούν πυρκαγιές. Η δασάρχισσα Θεσσαλονίκης Φιλοθέη Μελά επεσήμανε από την πλευρά της πως έχει εκπονηθεί προσεκτικός αντιπυρικός σχεδιασμός όσον αφορά το περιαστικό δάσος του Σέιχ Σου με αντιπυρικές ζώνες, δεξαμενές και περιπολίες. Παρ’ όλα αυτά, όπως είπε, το πρόγραμμα δασοπροστασίας «τρέχει», την ίδια στιγμή που μειώνεται το προσωπικό του Δασαρχείου Θεσσαλονίκης και ενώ εκείνο επιφορτίζεται με νέες αρμοδιότητες. 

Μιλώντας στο Alterthess σχετικά με την υποστελέχωση της Δασικής Υπηρεσίας, η κ. Μελά ανέφερε ότι πριν τρία χρόνια (2021) οι δασολόγοι στο Δασαρχείο ήταν 10, ενώ σήμερα μόλις 4, λόγω συνταξιοδοτήσεων που δεν αναπληρώθηκαν. Επιπλέον, έθεσε το ζήτημα της απουσίας προσωπικού νεαρής ηλικίας που μπορεί να ανταποκρίνεται στις δύσκολες συνθήκες που απαιτεί η δασική εργασία. 

Έναν μήνα αργότερα, τον Ιούνιο του 2024, σε σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του υφυπουργού Εσωτερικών του τομέα Μακεδονίας – Θράκης, Κώστα Γκιουλέκα, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Βασίλης Κικίλιας έκανε λόγο για την πιο δύσκολη αντιπυρική περίοδο των τελευταίων ετών. Παράλληλα, μίλησε για τον εξοπλισμό της χώρας με εναέρια μέσα, τις νέες τεχνολογίες και τα drones, ενώ αναφέρθηκε και στο πρόγραμμα AntiNero που, όπως είπε, βοηθά στη δημιουργία δασικών δρόμων και ζωνών πυροπροστασίας.

Τα ζητήματα που αφορούν τη δασική πυροπροστασία και συνεπώς την ανθεκτικότητα της Θεσσαλονίκης απέναντι σε φαινόμενα πυρκαγιών έχουν να κάνουν με δύο βασικές κατευθύνσεις: αφενός την οικολογική διαχείριση των δασών, εν προκειμένω του περιαστικού δάσους Σέιχ-Σου, αφετέρου το προσωπικό που καλείται να διαχειριστεί όλα αυτά τα ζητήματα. Επιπλέον, τίθεται ένα πρωταρχικό ερώτημα περί αρμοδιοτήτων, το οποίο επανέρχεται συνεχώς στις συζητήσεις εξαιτίας της αναποτελεσματικής διαχείρισης των τελευταίων χρόνων. Ενώ δηλαδή έχουμε πυρκαγιές που κατακαίνε χιλιάδες στρέμματα δασών στη χώρα, η αρμοδιότητα της πυρόσβεσης παραμένει στην Πυροσβεστική Υπηρεσία, που, σύμφωνα με αρκετούς πλέον δασολόγους, ούτε τη γνώση έχει ούτε τις τεχνικές δυνατότητες. Ταυτόχρονα, μειωμένο ως μηδενικό φαίνεται να είναι το ενδιαφέρον για την πρόληψη των πυρκαγιών, συγκριτικά με αυτό που αφορά την καταστολή, και αυτό διαφαίνεται στα χρήματα που δαπανώνται και στις προτεραιότητες που τίθενται ενόψει κάθε νέας αντιπυρικής περιόδου.

Σε αυτό συνηγορεί ο Αλέξανδρος Δημητρακόπουλος, καθηγητής στο Τμήμα Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ ο οποίος, μιλώντας στο Alterthess¹ , σημείωσε ότι «η μεταφορά των αρμοδιοτήτων της καταστολής των δασικών πυρκαγιών από τη δασική υπηρεσία στο πυροσβεστικό Σώμα το 1998 αποδείχθηκε μη επιτυχημένη». Σύμφωνα με τον ίδιο, η παραδοχή αυτή είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί αν κοιτάξει κανείς τα στατιστικά των δασικών πυρκαγιών. «Δηλαδή και τον αριθμό των πυρκαγιών και κυρίως τις καμένες εκτάσεις ετησίως, οι οποίες όχι μόνο δεν μειώθηκαν, αλλά τουναντίον αυξήθηκαν. Άρα η μεταβολή των αρμοδιοτήτων δεν έφερε κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα όσον αφορά την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών».

Κατά τον ίδιο, υπάρχει εμφανής ανισότητα στην κατανομή των πόρων μεταξύ πρόληψης και καταστολής. «Η κυβέρνηση έχει αποφασίσει να ενισχύσει πάρα πολύ την καταστολή, ξοδεύει μεγάλα ποσά για την αγορά ακριβών δασοπυροσβεστικών μέσων και την πρόσληψη προσωπικού για την καταστολή των δασικών πυρκαγιών, χωρίς όμως να έχει κανένα αποτέλεσμα. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε πολλούς λόγους. Ο πρώτος και προφανής είναι ότι τα μέσα και τα αντιπυρικά σχέδια στις αντιπυρικές επιχειρήσεις δεν είναι αποτελεσματικά. Με απλά λόγια, δεν σβήνουμε σωστά τη φωτιά. Ο δεύτερος λόγος, που αποτελεί και ισχυρό επιχείρημα από την πλευρά των δασολόγων και των δασοπόνων, είναι ότι μια φωτιά αντιμετωπίζεται καλύτερα σε ένα δάσος το οποίο προηγουμένως το έχουμε διαχειριστεί, ούτως ώστε η πυρκαγιά να μην έχει έντονη καύση και να μην είναι δύσκολο να καταπολεμηθεί. Κατανοητό το επιχείρημα, αλλά αυτό μένει να αποδειχθεί και πολύ πιο δύσκολο να εφαρμοστεί από μία υπηρεσία (τη Δασική), η οποία πλέον έχει απογυμνωθεί από όλα τα στελέχη της. Έχει μειωθεί εξαιρετικά πολύ σε αριθμό και ασκεί πλέον έναν πολύ περιορισμένο ρόλο σε σχέση με αυτόν τον οποίον είχε παλιά όσον αφορά τη διαχείριση και την καλλιέργεια των δασών. Και αυτό βέβαια οφείλεται σε πολιτικές αποφάσεις που οδήγησαν στην μείωση του αριθμού του δασικού προσωπικού όλων των βαθμίδων, επιστημονικών και μη, που εργάζονται στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή».

Ακούστε το podcast με τον Αλ. Δημητρακόπουλο: «Το Σέιχ Σου ως Μέτρο και Προϋπόθεση της Ανθεκτικότητας της Θεσσαλονίκης»

Σχετικά με το ζήτημα της δασοπροστασίας, απευθυνθήκαμε και στον Μιχάλη Τρεμόπουλο, επικεφαλής της δημοτικής παράταξης «Οικολογία-Αλληλεγγύη». Ο ίδιος διακρίνει μια μεγάλη αδράνεια στο ζήτημα της προστασίας του Σέιχ Σου και από τους τρεις δήμους που το περικλείουν. «Οι αρμόδιοι Δήμοι (Θεσσαλονίκης, Νεάπολης-Συκεών, Πυλαίας-Χορτιάτη) αδρανούν, με τη δικαιολογία ότι τα κονδύλια δασοπροστασίας που τους παρέχονται είναι πενιχρά, χωρίς να αναλαμβάνουν και κάποια πρωτοβουλία διεκδίκησης» δήλωσε χαρακτηριστικά αναφέροντας ότι η «Οικολογία-Αλληλεγγύη» έχει απευθύνει δημόσια ερωτήματα για τα ποσά που λαμβάνουν οι Δήμοι για πυροπροστασία, τα μέτρα προστασίας του Σέιχ Σου από πυρκαγιά που εφαρμόζουν, το διαθέσιμο προσωπικό που ασχολείται, τις πρωτοβουλίες που σχεδιάζουν να θέσουν στην κεντρική διοίκηση, τις μορφές συνεργασίας για την προστασία του δάσους που έχει αναπτύξει με το δασαρχείο, την αντιμετώπιση του μπάχαλου αρμοδιοτήτων για το Σέιχ Σου. Για τη δημοτική παράταξη, πρέπει να υπάρξει σαφές πρόγραμμα πυροπροστασίας και επικαιροποίησή του και από τους τρεις γειτονικούς Δήμους καθώς οι συνθήκες έχουν αλλάξει άρδην λόγω της επιδείνωσης της κλιματικής κρίσης.  

Όσον αφορά τη διαβούλευση με φορείς της πόλης που έγινε για την παρουσίαση του Τοπικού Συντονιστικού Οργάνου Πολιτικής Προστασίας (ΤΕΣΟΠΠ), ο ίδιος κρίνει ότι οι τοποθετήσεις εστίαζαν στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και όχι των αιτιών. «Ζητούμε στήριξη της κοινωνίας των πολιτών, των εθελοντικών ομάδων που δρουν στο δάσος και των περιβαλλοντικών οργανώσεων, με παραμερισμό των αντιδημοκρατικών πρακτικών σε τοπικό και κεντρικό επίπεδο και στήριξη της δημοκρατικής συμμετοχής των πολιτών» ανέφερε συγκεκριμένα.

AntiNero, ένα αμφιλεγόμενο πρόγραμμα προστασίας των δασών

Με στόχο να προλάβει τις μεγάλες πυρκαγιές, η κυβέρνηση φέτος, σε συνεργασία με τους φορείς και τις υπηρεσίες που ελέγχει, εξήγγειλε το πρόγραμμα AntiNero III (πρόκειται για την τρίτη φάση υλοποίησής του που χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης) και προχώρησε με εργολαβικές κοινοπραξίες στη κοπή δέντρων στα δάση, τις δασικές εκτάσεις, τα ρέματα και τα στρατόπεδα της χώρας. Και ενώ το AntiNero προωθείται ως το πλέον ικανό εργαλείο για την προστασία των δασών από τις πυρκαγιές, υπάρχουν φωνές που καταλογίζουν στη κυβέρνηση οικολογική υποβάθμιση και αφανισμό των δασών, ενώ παράλληλα τονίζουν την αναποτελεσματικότητα τέτοιων μέτρων στο να αποτρέπουν τις δασικές πυρκαγιές.

Ειδικά για τη Θεσσαλονίκη, μετά και τις μαζικές κοπές χιλιάδων δέντρων στον αστικό της ιστό από τη διοίκηση Ζέρβα στον Δήμο Θεσσαλονίκης, τα μέτρα που περιλαμβάνονται στο AntiNero φαίνεται να υπονομεύουν τον στόχο της διατήρησης ενός ελάχιστου ποσοστού πρασίνου στην πόλη.

Όπως έχει επισημανθεί από ειδικούς επιστήμονες σε σχετική εκδήλωση του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας, μεταξύ άλλων και από την Σοφία Παυλάκη, δικηγόρο και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος & Βιωσιμότητας, το πρόγραμμα οδηγεί σε οικολογική υποβάθμιση και αφανισμό των δασικών οικοσυστημάτων χωρίς να αποδεικνύεται ικανό να αποτρέψει ούτε καν αυτές τις δασικές πυρκαγιές, σύμφωνα με την περιγραφή των φιλόδοξων στόχων του. Όπως ακόμη ειπώθηκε, θα έπρεπε να υποβάλλεται σε αυστηρότερο πλαίσιο περιβαλλοντικού ελέγχου και αξιολόγησης, με την εφαρμογή σε αυτό της διαδικασίας περιβαλλοντικής εκτίμησης που προβλέπει η Οδηγία 42/2001 και η ΚΥΑ 107017/2006 (ΦΕΚ Β’ 1225), οι οποίες εφαρμόζονται σε όλα τα προγράμματα με σημαντικές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον που αφορούν το σύνολο του δασικού χώρου της Επικράτειας, συγχρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση και εγκρίνονται από ορισμένη δημόσια αρχή. Σύμφωνα με το Επιμελητήριο, δεν αρκεί για την εφαρμογή του AntiNero απλή δασοτεχνική μελέτη που εγκρίνουν τα κατά τόπους Δασαρχεία για τα περιορισμένης κλίμακας δασοτεχνικά έργα που εκτελούν και για εργασίες ρουτίνας στα δάση. Απαιτείται ακόμα αυστηρότερη διαδικασία Στρατηγικής Περιβαλλοντικής Εκτίμησης και προηγούμενος καθορισμός της δέουσας εκτίμησης των στόχων διατήρησης σε περίπτωση που το AntiNero εφαρμόζεται σε δάση που αποτελούν και προστατευόμενους οικοτόπους.

«Τα δέντρα έχουν γίνει ο νέος εχθρός του κράτους, επειδή αδυνατεί να διαχειριστεί την κλιματική κρίση και με αντιδασικές και άλλες πολιτικές την υποδαυλίζει» σημειώνει για το ζήτημα ο Μ. Τρεμόπουλος, φέρνοντας ως παράδειγμα την πυρκαγιά του δάσους της Δαδιάς το 2023, όπου υπήρχαν 350 χλμ αντιπυρικές λωρίδες και πολλά χιλιόμετρα δασικών δρόμων, αλλά η καταστροφή ήταν τεράστια. Επιπλέον, μέτρα όπως η ευθυγράμμιση και η αποψίλωση των ρεμάτων -αντί για σεβασμό και δενδροφυτεύσεις στη λεκάνη απορροής- ενισχύουν, κατά τη γνώμη του, την ορμή των νερών και τα καταστροφικά τους αποτελέσματα. «Η κλιματική κατάρρευση αλλάζει τον χαρακτήρα των πυρκαγιών και τις συνθήκες που επικρατούν (ξηρασία, καύσωνες κ.ά.) και μεγαλώνει την ένταση και τη διάρκειά τους. Η χώρα χρειάζεται μια νέα στρατηγική με ενθάρρυνση για οικολογική διαχείριση των δασών και ανάπτυξη επαγγελμάτων που συμβάλλουν στην προστασία του, να στελεχωθεί η Δασική Υπηρεσία, να εγκαταλειφθεί το δόγμα “προστατεύουμε ανθρώπους και κτίρια και αφήνουμε τη φωτιά να εξελιχθεί” προς τα δάση». Για τον Μ. Τρεμόπουλο, στρατηγικός στόχος πρέπει να είναι η διατήρηση της βιοποικιλότητας, η μέριμνα για την αναγέννηση του δάσους, η καλλιέργεια των πηγών, αναδασώσεις για αντιπλημμυρική προστασία, κατασκευή και συντήρηση πυροφυλακίων, δεξαμενών ανεφοδιασμού δασοπυροσβεστικών οχημάτων, ειδικά σχέδια κ.ά.

Το δάσος δεν είναι πάρκο αλλά ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα

Πέρα από τους δασολόγους, σημαντική για το ζήτημα της προστασίας του Σέιχ-Σου είναι η φωνή των κινημάτων και των συλλόγων που τα τελευταία χρόνια συνδράμουν τα μέγιστα με τη φυσική τους παρουσία και δράση. Ένας από τους συλλόγους που έχει κινητοποιηθεί πολλές φορές είναι ο Σύλλογος Δρομέων για την Υγεία Θεσσαλονίκης (ΣΔΥΘ). Όπως μάς μεταφέρει μιλώντας στο Alterthess² ο Δημήτρης Λαμπρινίδης, πρόεδρος στον ΣΔΥΘ, «στο Σέιχ Σου όλα αυτά τα χρόνια κάνουμε δράσεις καθαρισμού σε ένα πανέμορφο, αλλά παρηκμασμένο τοπίο, με τη συνεργασία της πολιτικής προστασίας, με εθελοντές, με φοιτητές, με παιδιά από το ΚΕΘΕΑ, με ενεργούς πολίτες. Για εμάς το τρέξιμο στο δάσος είναι μια διέξοδος, είναι αναζήτηση, είναι ανακάλυψη νέων και παλιών μονοπατιών». Μέσα από τον φιλανθρωπικό αγώνα ΣΥΖΑΘΛΟ, και άλλες δράσεις, προσελκύουν στο δάσος νέους επισκέπτες, μικρούς και μεγάλους, που θα το αγαπήσουν και θα το προστατεύσουν.

Ο Δ. Λαμπρινίδης μιλάει για ένα πολύπαθο δάσος που συχνά αντιμετωπίζει αυθαιρεσίες, καταπατήσεις, ενώ στο παρελθόν υπήρξαν μικρές πυρκαγιές οι οποίες ευτυχώς έσβησαν έγκαιρα. «Έχουμε πολλά σκουπίδια/μπάζα, καθώς υπάρχουν πολλές ανεξέλεγκτες είσοδοι στο δάσος, έχουμε τις μηχανές enduro οι οποίες καταπατούν τα μονοπάτια και τα καταστρέφουν σε πολλές περιπτώσεις και πριν μερικά χρόνια είχαμε και το φλοιοφάγο έντομο το οποίο – μην ξεχνάμε – κατέστρεψε πολλές χιλιάδες δέντρα επί 3-4 χρόνια, δεν αντιμετωπίστηκε σωστά, όπως θα έπρεπε στην αρχή, και στη συνέχεια κατέστρεψε μεγάλο μέρος του δάσους το οποίο τώρα ανακάμπτει».

O κ. Λαμπρινίδης τρέχοντας χιλιόμετρα στο δάσος διαπιστώνει από την πλευρά του ότι «το πρόγραμμα AntiNero έχει καταστρέψει μεγάλο μέρος του δάσους, αποψιλώνονται μεγάλες περιοχές, κόβονται υγιή δέντρα και συνεχίζεται μέχρι και τις μέρες μας. Έχουμε αυτή τη στιγμή μπροστά μας ένα αποψιλωμένο δάσος, ένα αγνώριστο Σέιχ Σου, και πλέον αυτό συνεχίζεται με την καταστροφή του από τον Flyover».

Ακούστε το podcast με τον Δ. Λαμπρινίδη «Η Υγεία του Σέιχ Σου ως Δρόμος Αντοχής»

Tο Υπουργείο Περιβάλλοντος ξεκίνησε το πρόγραμμα αυτό πιλοτικά το 2022 από τη Θεσσαλονίκη, κόβοντας περιμετρικά του Σέιχ Σου δέντρα για τα οποία σύλλογοι και κάτοικοι διαμαρτυρήθηκαν ότι ήταν υγιή. «Αυτό ξεσήκωσε διαμαρτυρίες των κατοίκων, γιατί το δάσος μειώθηκε και γι’ αυτή την ιστορία της αποψίλωσης κάναμε μαζί με την “Επιτροπή προστασίας του Σέιχ Σου” προσφυγή στο ΣτΕ» αναφέρει ο Δ. Λαμπρινίδης. Το έργο τότε αφορούσε περιμετρική αποψίλωσή του ενώ το περασμένο καλοκαίρι έγιναν καθαρισμοί εντός του. 

Ένα από τα κυριότερα ζητήματα που προκύπτουν και από την εφαρμογή του AntiNero είναι, όπως λέει ο δρομέας, ότι όλα αυτά τα χρόνια οι αρμόδιοι φορείς αντιμετωπίζουν το Σέιχ Σου σαν πάρκο και όχι ως ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα. Και ενώ το Δασαρχείο Θεσσαλονίκης υποστηρίζει, σύμφωνα με τις πληροφορίες, ότι εφαρμόζει για τρίτη χρονιά το πρόγραμμα και ακολουθούνται προσεκτικά οι κανόνες διαχείρισης του δάσους, για τον κ. Λαμπρινίδη αποτελεί μια εντελώς λαθεμένη λογική. «Είναι ένα σκεπτικό που οδηγεί στην εκμετάλλευση του δάσους και όχι στην προσέγγιση των κατοίκων προς το δάσος, να γνωρίσουν  το φυσικό τους περιβάλλον και να μάθουν να το προστατεύουν» καταλήγει.

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: Ατμοσφαιρική ρύπανση στη Θεσσαλονίκη: Ένα πρόβλημα που αναζητά λύσεις, όχι απλά μετρήσεις

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Η συνέντευξη με τον Αλέξανδρο Δημητρακόπουλο έγινε τον Οκτώβριο του 2024
2. Η συνέντευξη με τον Δημήτρη Λαμπρινίδη έγινε τον Σεπτέμβριο του 2024

Το άρθρο Το πολύπαθο Σέιχ Σου: Αντιπυρική προστασία χωρίς προστάτες εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Οι εικόνες που είδαμε στις ειδήσεις από τις πλημμυρισμένες περιοχές σε Βαλένθια, Θεσσαλία, Μάνδρα κ.α. ευλόγως δημιουργούν ανησυχία σε κάθε πολίτη για το αν μπορεί η πόλη ή το χωριό που ζει να αντέξει ένα τέτοιο φαινόμενο. Ταυτόχρονα, όμως, τα φαινόμενα αυτά, που τείνουν από εξαίρεση να γίνουν ο κανόνας, οφείλουν να αφυπνίσουν τις αρμόδιες υπηρεσίες του κεντρικού κράτους και της τοπικής αυτοδιοίκησης για να δράσουν, πριν να είναι αργά, όπως δυστυχώς συνηθίζεται. 

Στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής μας έρευνας επιχειρούμε να καταγράψουμε την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η αντιπλημμυρική θωράκιση της Θεσσαλονίκης. Αν και στις δύσκολες στιγμές οι ευθύνες για τον καθαρισμό των ρεμάτων, για παράδειγμα, γίνονται μπαλάκι ανάμεσα στις αρμόδιες υπηρεσίες και αρχές, είναι σαφές πως κυρίαρχο ρόλο για την αντιπλημμυρική θωράκιση της Θεσσαλονίκης έχει η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Το πρόσφατα εγκριθέν Περιφερειακό Σχέδιο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή (ΠΕΣΠΚΑ) καταγράφει με σαφήνεια την ευθύνη αυτή. Ερώτημα παραμένει ωστόσο, σε τι βαθμό εφαρμόζεται αυτό το Σχέδιο που θα προστατέψει την πόλη από μια πλημμύρα; 

Όπως δηλώνει στο Alterthess¹ η χημικός μηχανικός με μεταπτυχιακό στον Περιβαλλοντικό Σχεδιασμό Έργων Υποδομής και υπάλληλος της ΠΚΜ, Κριστίνα Μακνέα, η Περιφέρεια έχει κομβικό ρόλο στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και στην προσαρμογή σε αυτήν, καθώς είναι υπεύθυνη για την εκπόνηση του ΠΕΣΠΚΑ, το οποίο περιλαμβάνει δράσεις για τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, για τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, για τη βιώσιμη ανάπτυξη κ.ά. Στην Κεντρική Μακεδονία το ΠΕΣΠΚΑ εγκρίθηκε τον Νοέμβριο του 2022 και έκτοτε δεν έχει υλοποιηθεί σχεδόν κανένα έργο από αυτά που περιλαμβάνει. 

Σύμφωνα με την κα Μακνέα η Περιφέρεια αντιμετωπίζει λανθασμένα το ζήτημα του καθαρισμού των ρεμάτων, καθώς προχωρά σε επιμέρους καθαρισμούς και διευθετήσεις, και όχι στο συνολικό καθαρισμό τους. Πέρα από την καθυστέρηση εφαρμογής του ΠΕΣΠΚΑ, λόγω γραφειοκρατίας και έλλειψης χρηματοδότησης, η κα Μακνέα σημειώνει πως σε σχέση με το ζήτημα του καθαρισμού και της διευθέτησης των ρεμάτων πολλές Περιφέρειες και Δήμοι αντιμετωπίζουν τα έργα αυτά ως παροχή υπηρεσίας και όχι ως ένα τεχνικό έργο, όπως θα όφειλαν. Τονίζει δε πως την απόλυτη ευθύνη για την διαχείριση των ρεμάτων την έχει η Περιφέρεια και άρα σε μια ενδεχόμενη πλημμύρα, εκείνη θα πρέπει να απολογηθεί για λάθη και παραλείψεις. 

Έναν διαφορετικό αντιπλημμυρικό σχεδιασμό στην Θεσσαλονίκη και την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, που θα θέτει σε πρώτη προτεραιότητα τα έργα ορεινής υδρονομίας, τα έργα δηλαδή ανάσχεσης του πλημμυρικού κύματος όταν είναι ακόμα εν τω γενέσθαι στα ψηλά, τονίζει² από την μεριά του ο καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, επικεφαλής της περιφερειακής παράταξης «Αλλαγή στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας» και πρώην πρύτανης του ΑΠΘ, Γιάννης Μυλόπουλος. «Δεν είναι μόνο οι ποσότητες του νερού που έχουν αυξηθεί πάρα πολύ γιατί έχουμε μεγάλες πλημμυρικές απορροές σε σύντομα χρονικά διαστήματα, είναι και η γενικότερη αντίληψη της αντιπλημμυρικής προστασίας, που από εκεί που θωρακίζαμε ευαίσθητα συστήματα, χειμάρρους και ρέματα, τώρα πρέπει να θωρακίσουμε συνολικά την υδρολογική λεκάνη από τα ψηλά προς τα χαμηλά», σημειώνει χαρακτηριστικά.

«Τα ρέματα στην ΠΚΜ συνολικά, και στη Θεσσαλονίκη ειδικότερα, είναι τελείως ανοχύρωτα, γιατί αυτή η παλιά αντίληψη των τμηματικών τοπικών έργων με μικρή αποτελεσματικότητα, προχωρεί με αργούς ρυθμούς, με λίγα κονδύλια και συνήθως προχωρεί με πολιτικά κριτήρια και όχι περιβαλλοντικά. Δηλαδή γίνονται έργα εκεί που υπάρχουν φιλικά προσκείμενοι προς την Περιφέρεια δήμαρχοι και φορείς» τονίζει ο κ. Μυλόπουλος και χαρακτηρίζει το ΠΕΣΠΚΑ ένα γενικόλογο κείμενο που θέτει κάποιες αρχές, τις οποίες, όμως, δεν έχει εξειδικεύσει.

Πολλές φορές κατά το παρελθόν υπήρξε, ηθελημένα ή μη, μια σύγχυση σε σχέση με το ποιος οφείλει να καθαρίζει ρέματα, φρεάτια και υπονόμους ώστε να μπορέσει ο όγκος νερού να εκτονωθεί χωρίς να πλημμυρίσουν δρόμοι, καταστήματα και σπίτια. Την απάντηση έχει δώσει ήδη από το 2019 με τον πιο επίσημο τρόπο η Επιχείρηση Ύδρευσης Αποχέτευσης Θεσσαλονίκης (ΕΥΑΘ ΑΕ), η οποία με ανακοίνωσή της στις 20/9/2019 επεσήμανε πως «κύρια ευθύνη της εταιρείας είναι η λειτουργία και συντήρηση του παντορροϊκού δικτύου της Θεσσαλονίκης (του δικτύου δηλαδή που αποχετεύει όμβρια και ακάθαρτα ύδατα μαζί)», ενώ παράλληλα σημείωνε πως «εκτός αρμοδιότητας ΕΥΑΘ αλλά μείζονος σημασίας για την αντιπλημμυρική προστασία της Θεσσαλονίκης είναι ο συστηματικός καθαρισμός των ανοιχτών ρεμάτων της πόλης, των μεγάλων κλειστών αγωγών που αποτελούν συνέχεια των ανοιχτών ρεμάτων, ο καθαρισμός των μεγάλων οδών», επισημαίνοντας πως στις περισσότερες περιπτώσεις υπεύθυνη είναι η Περιφέρεια, και σε άλλες περιπτώσεις οι Δήμοι. 

Πολλοί επιστήμονες αλλά και υπηρεσιακοί παράγοντες που ασχολούνται με την αντιπλημμυρική θωράκιση τονίζουν την ανάγκη ύπαρξης εκτάσεων με χώμα και πράσινο, για την απορρόφηση μεγάλου όγκου νερού. Στη Θεσσαλονίκη το χώμα και τα πάρκα που το περιλαμβάνουν είναι είδη προς εξαφάνιση, μιας και καλλιεργείται εδώ και δεκαετίες η αντίληψη πως καθαρό και σύγχρονο είναι μόνο ό,τι περιλαμβάνει τσιμέντο, και όχι χώμα. Ειδικοί εισηγούνται λοιπόν να σπάσουν τα τσιμέντα και να αντικατασταθούν με χώμα, το οποίο θα απορροφήσει γρήγορα σε μια δύσκολη στιγμή το νερό. Αδόμητες δημοτικές εκτάσεις που μετατρέπονται σε χώρους στάθμευσης ΙΧ αυτοκινήτων δεν θα έπρεπε να ασφαλτοστρώνονται, αλλά να παραμένουν με χώμα, δίνοντας έτσι μια διέξοδο για το νερό στις πυκνοδομημένες γειτονιές της πόλης. 

Σε πολλά σημεία από όπου περνούσαν παλαιότερα χείμαρροι που αργότερα σκεπάστηκαν, οχετοποιήθηκαν ή υπογειοποιήθηκαν, παρατηρούνται προβλήματα πλημμυρών ακόμα και σήμερα, με πολύ γνωστό παράδειγμα αυτό της Εθνικής Αμύνης, που μετατρέπεται σε ποτάμι κάθε φορά που έχουμε μια μεγάλη νεροποντή, αλλά και αυτό του χειμάρρου της Έκθεσης, που περνούσε από το σημερινό Μακεδονικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης. Κάπως έτσι επιβεβαιώνεται η ρήση πως «το νερό θυμάται» τις διαδρομές που έκανε κατά το παρελθόν, και όταν θα έρθει σε μεγάλο όγκο, καμία ανθρώπινη πρόβλεψη δεν θα το σταματήσει. Εκτός και αν υπάρξει μια ριζοσπαστική και άμεση αντίδραση από τη Περιφέρεια και τους Δήμους, όπου εκτός από μερικούς καθαρισμούς θα δούμε άνοιγμα των παλιών ρεμάτων, γκρέμισμα αυθαίρετων κτισμάτων που εμποδίζουν την ροή του νερού προς τη θάλασσα κ.α.. Μόνο τότε θα μπορέσει η Θεσσαλονίκη να διαχειριστεί φαινόμενα όπως αυτό της Βαλένθια, με το μικρότερο δυνατό κόστος για την ανθρώπινη ζωή αλλά και τη λειτουργία της πόλης. 

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Η συνέχεια της έρευνας: Το πολύπαθο Σέιχ Σου: Αντιπυρική προστασία χωρίς προστάτες

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

1. Η συνέντευξη με την Κριστίνα Μακνέα έγινε τον Ιούλιο του 2024
2. Η συνέντευξη με τον Γιάννη Μυλόπουλο έγινε τον Ιούνιο του 2024

Το άρθρο Κινδυνεύει η Θεσσαλονίκη να γίνει Βαλένθια; εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Έτσι και αλλιώς, τα τελευταία χρόνια οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν εντάξει εμφατικά στην ατζέντα τους τις έννοιες της κλιματικής ουδετερότητας και της αστικής ανθεκτικότητας, ως στόχους για την προσαρμογή των πόλεων και της ανθρώπινης δραστηριότητας απέναντι στα αποτελέσματα της κλιματικής αλλαγής. Η Θεσσαλονίκη είναι μια από τις πόλεις που έχουν ενταχθεί στο Δίκτυο των 100 Ανθεκτικών Πόλεων από το 2016, με την ταυτόχρονη έναρξη λειτουργίας Γραφείου Αστικής Ανθεκτικότητας, ενώ από τον Απρίλιο του 2022 έχει επιλεγεί στο Δίκτυο για την Κλιματική Ουδετερότητα με στόχο το 2030. Η συμμετοχή σε αυτά τα Δίκτυα συνεπάγεται μια σειρά στρατηγικών και μέτρων που πρέπει να ληφθούν στην κατεύθυνση αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και τον μετριασμό των επιπτώσεών της.

Τι είναι όμως η κλιματική ουδετερότητα και η αστική ανθεκτικότητα; Αποτελούν λύση για την επιβίωσή μας από την κλιματική κρίση ή πρόκειται για ευχολόγια των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και ελίτ; Λαμβάνουν υπόψη τους την ταξική διάσταση της περιβαλλοντικής προστασίας και των συγκρούσεων που ενδεχομένως προκύπτουν ανάμεσα σε αυτή και τα εκάστοτε συμφέροντα των θιασωτών της ανάπτυξης; Πώς αποτυπώνονται αυτά στο πολύπλοκο αστικό περιβάλλον μιας πόλης;

Στο «γλωσσάρι χρήσιμων εννοιών» κάναμε μια προσπάθεια να εξηγήσουμε μια σειρά όρους που συναντούσαμε συχνά στην έρευνά μας:

Στη δημοσιογραφική έρευνα του ανεξάρτητου δημοσιογραφικού συνεταιρισμού Alterthess αρχικά διερευνούμε τις ίδιες τις έννοιες και τις ιδεολογικοπολιτικές τους προεκτάσεις. Στη συνέχεια επιχειρούμε μέσω καταγραφής και διερεύνησης των σημαντικότερων περιβαλλοντικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει το Πολεοδομικό Συγκρότημα της Θεσσαλονίκης να διαπιστώσουμε αν οι πολιτικές που λαμβάνονται ανταποκρίνονται στις στρατηγικές κατευθύνσεις των κλιματικών προκλήσεων που οι ίδιες οι αρμόδιες αρχές έχουν θέσει στο πλαίσιο των νέων συνθηκών. Κυρίως, όμως, προσπαθούμε να δούμε τα παραπάνω συνδέοντας την ακαδημαϊκή γνώση, τη δημοσιογραφική έρευνα, το βίωμα των πολιτών και τα προβλήματα που αναδεικνύουν περιβαλλοντικά κινήματα και τοπικές συλλογικότητες. Είναι δεδομένο ότι δεν θα ήταν εφικτό να ασχοληθούμε με όλα τα περιβαλλοντικά ζητήματα που αφορούν τη Θεσσαλονίκη αλλά εστιάζουμε σε επτά άξονες που εμείς θεωρούμε ότι βρίσκονται στον πυρήνα του συλλογικού δικαιώματος των κατοίκων σε μια πόλη όπου το περιβάλλον και οι παρεμβάσεις σε αυτό μπορούν να διασφαλίζουν την προστασία της ανθρώπινης ζωής, τη δημόσια υγεία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Δύο από τις έννοιες που τα τελευταία χρόνια κατέχουν σημαντική θέση στον κυρίαρχο δημόσιο λόγο όσο και στη χάραξη επίσημων στρατηγικών για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης είναι η αστική ανθεκτικότητα και η κλιματική ουδετερότητα.

Όσον αφορά αρχικά στην έννοια της αστικής ανθεκτικότητας, αυτή προέρχεται από την ψυχολογία και εισήχθη από τον C.S. Holling στον τομέα της οικολογίας. Ορίστηκε ως η ποσότητα της διαταραχής που μπορεί να απορροφήσει ένα σύστημα χωρίς να αλλάξει κατάσταση. Άλλοι θεωρητικοί ορίζουν την ανθεκτικότητα ως τον χρόνο επιστροφής ενός συστήματος σε μια σταθερή κατάσταση μετά από μια διαταραχή. 

Δεκαετίες έχουν περάσει από την περίοδο που ο όρος εισήχθη στη βιβλιογραφία και από τότε πολλαπλές σημασίες της έννοιας έχουν εμφανιστεί οδηγώντας σε ποικίλα σχέδια πολιτικών δράσεων. Σύμφωνα με την Άλκηστη Πρέπη, αρχιτεκτόνισσα- πολεοδόμο και διδακτόρισσα στο ΕΜΠ¹, η οποία μίλησε στο Alterthess², ακόμη και σήμερα «κάποιοι ερευνητές επιχειρούν να βρουν μια πιο ριζοσπαστική εναλλακτική για τον όρο της ανθεκτικότητας, μιλώντας για μια προσαρμογή με στόχο μια καλύτερη θέση για “επίθεση” στη συνέχεια. Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε, όμως, είναι πως η προσαρμογή την οποία υποστηρίζει η έννοια της ανθεκτικότητας και η προσαρμογή που ερευνούν όσοι προσπαθούν να δώσουν ριζοσπαστικές ερωτήσεις και απαντήσεις, είναι δύο διαφορετικά εννοιολογικά συστήματα στην πραγματικότητα. Η μία είναι μια παθητική προσαρμογή απέναντι στις πιέσεις που δεχόμαστε από έξω και η άλλη είναι μια διαλεκτική προσαρμογή που καταλαβαίνει τη δυνατότητα να αλλάζουμε τον κόσμο γύρω μας και μέσα από τη διαδικασία να αλλάζουμε και εμείς». Ωστόσο, σύμφωνα με την ίδια, παρά την αναζήτηση πιο ριζοσπαστικών εννοιολογήσεων της ανθεκτικότητας, «ο συγκεκριμένος όρος παράγει συγκεκριμένες πολιτικές και είναι κεντρικό εργαλείο πλέον της κυρίαρχης αφήγησης και των κυρίαρχων αναπτυξιακών προτάσεων, με τον ίδιο τρόπο που τον εισάγει και ο Holling».

Ένα από τα σχέδια δράσης που αποτυπώνει και την αναζήτηση πρακτικών εφαρμογών της αστικής ανθεκτικότητας είναι η δημιουργία του «Δικτύου Ανθεκτικών Πόλεων» από το ίδρυμα Rockefeller. Η πρωτοβουλία του ιδρύματος εστιάζει στην ικανότητα κατοίκων, κοινοτήτων, δομών και θεσμών μιας πόλης να αντιμετωπίζουν και να προσαρμόζονται αποτελεσματικά σε χρόνιες ή ξαφνικές πιέσεις, καταστροφές ή κρίσεις αλλά και να ανακάμπτουν έγκαιρα από τις συνέπειές τους χωρίς να αλλάζουν οι βασικές λειτουργίες του συστήματος. Παρότι οι κρίσεις που περιγράφονται αναφέρονται κυρίως στις φυσικές καταστροφές και την κλιματική αλλαγή, εντός των στόχων της αστικής ανθεκτικότητας συμπεριλαμβάνονται οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές μεγάλης κλίμακας και καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, όπως οικονομικές κρίσεις, τρομοκρατία, ηλεκτρονικό έγκλημα κ.ά.

Το πρόγραμμα, που αρχικά δημιουργήθηκε με μία αρχική οικονομική δέσμευση 100 εκατομμυρίων δολαρίων από το ίδρυμα Rockefeller, επεδίωκε να δημιουργήσει ένα Δίκτυο πόλεων σε παγκόσμιο επίπεδο για την ανταλλαγή εμπειριών και τεχνογνωσίας στην αντιμετώπιση των «προκλήσεων», ανάλογα με τις ιδιαίτερες ανάγκες και τα ελλείμματα κάθε πόλης. «Τα μέλη του Δικτύου των 100 Resilient Cities πρωτοπορούν παγκοσμίως, δείχνοντας ότι δεν είναι απλώς δυνατό να χτιστεί αστική ανθεκτικότητα σε κάθε είδος πόλης, αλλά είναι επιτακτική ανάγκη» είχε δηλώσει η Δρ Judith Rodin, πρόεδρος του Ιδρύματος Rockefeller.

Μετά την Αθήνα που εντάχθηκε στο Δίκτυο το 2014, τον Μάρτιο του 2016, ο τότε Δήµαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης ανακοίνωσε την έναρξη λειτουργίας του Γραφείου Αστικής Ανθεκτικότητας στο πλαίσιο της ένταξης της Θεσσαλονίκης στο πρόγραµµα.  

Όπως εξηγεί μιλώντας στο Αlterthess η Στέλλα Ψαροπούλου, αρμόδια στο Γραφείο Αστικής Ανθεκτικότητας του Δήμου Θεσσαλονίκης³, η ένταξη της πόλης στο Δίκτυο «έγινε μετά από διαγωνιστική διαδικασία ενώ υπήρξε και η χρηματοδότηση από το 2016 μέχρι το 2019 για να σχηματιστεί μια ομάδα, η οποία μετεξελίχθηκε κι ενσωματώθηκε σαν γραφείο μέσα στην υπηρεσία του Δήμου Θεσσαλονίκης κι έδωσε την ευκαιρία και τα εργαλεία, τη συνεργασία με παγκόσμιους οργανισμούς όπως ήταν η Παγκόσμια Τράπεζα για να δημιουργήσει έναν οδικό χάρτη, τη στρατηγική ανθεκτικότητας, η οποία εκπονήθηκε το 2017 με χρονικό ορίζοντα το 2030 “Θεσσαλονίκη 2020-2030″». Σύμφωνα με την ίδια, «αυτό που κάνει μοναδικό τον τρόπο των εργαλείων που δόθηκαν, ήταν ο εκτεταμένος συμμετοχικός σχεδιασμός, καθώς ήταν η πρώτη φορά που κάθισαν στο ίδιο τραπέζι φορείς, κοινωνία των πολιτών, ιδιώτες και έθεσαν ακριβώς το κοινό όραμα, αναγνωρίσαν/χαρτογράφησαν τις προκλήσεις τις οποίες αντιμετωπίζει και θα αντιμετωπίζει η Θεσσαλονίκη, αλλά και το πώς θα αναπτυχθεί έχοντας υπόψη όλες αυτές τις προκλήσεις».

Άρρηκτα συνδεδεμένη με την έννοια της ανθεκτικότητας είναι και αυτή της κλιματικής ουδετερότητας. Ως κλιματική ουδετερότητα ορίζεται η επίτευξη καθαρών μηδενικών εκπομπών αερίου του θερμοκηπίου (διοξείδιο του άνθρακα, μεθάνιο, υποξείδιο του αζώτου, υδροφθοράνθρακες κ.ά.) μέσω της αντιστάθμισης ή εξισορρόπησης των εκπομπών αυτών από τη φυσική απορρόφηση άνθρακα (μέσω φυσικών συλλεκτών άνθρακα όπως είναι τα δάση, οι ωκεανοί, το έδαφος κ.λπ.). Και αυτό καθώς έχει αποδειχθεί ότι κανένας τεχνητός τρόπος συλλογής και αποθήκευσης άνθρακα δεν είναι αρκετός για την αποτελεσματική καταπολέμηση των δυσμενών επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης. Το 2019 ψηφίζεται ο ευρωπαϊκός κλιματικός νόμος, που καθορίζει επίσης έναν δεσμευτικό ενωσιακό στόχο για καθαρή εγχώρια μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έως το 2030 και την επίτευξη της κλιματικής ουδετερότητας μέχρι το 2050. Μεταξύ άλλων τονίζεται  ότι η αποκατάσταση των οικοσυστημάτων θα συμβάλλει στη διατήρηση, τη διαχείριση και την ενίσχυση των φυσικών καταβοθρών και θα προωθήσει τη βιοποικιλότητα, συμβάλλοντας παράλληλα στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής.

Ενδιάμεσοι κλιματικοί στόχοι έχουν τεθεί για τα έτη 2030 και 2040 ως εξής: Μείωση των καθαρών ανθρωπογενών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% το 2030 και κατά 80% το 2040 σε σχέση με τα επίπεδα του έτους 1990. Για την επίτευξη των στόχων λαμβάνεται υπόψη το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ).

Οι στρατηγικές που χαράσσονται σε κεντρικό (ευρωπαϊκό) επίπεδο διαχέονται προς τις εθνικές κυβερνήσεις (ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος ψηφίζεται το 2022 -4936/2022) και, περαιτέρω, προς τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήμους και Περιφέρειες), οι οποίοι έχουν αρχίσει να έρχονται αντιμέτωποι με νέες έννοιες όπως η ανθεκτικότητα και η κλιματική ουδετερότητα αλλά και με την υποχρέωση κατάρτισης σχετικών πολιτικών σχεδίων.

Και αυτό που δείχνει να αποτελεί πρόκληση εν προκειμένω για τους Δήμους της Θεσσαλονίκης και την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας είναι, πέραν όλων των άλλων, η ομαλή και απρόσκοπτη ενσωμάτωση των εννοιών αυτών μέσα στα οργανογράμματά τους και η αποσαφήνιση των ρόλων και των αρμοδιοτήτων της εκάστοτε υπηρεσίας και των υπηρεσιακών στελεχών στον σκοπό της διαμόρφωσης αντίστοιχων στρατηγικών.

Ο Δήμος Θεσσαλονίκης υπέγραψε το 2019, μαζί με ακόμη 99 πόλεις, το Κλιματικό Σύμφωνο δεσμευόμενος να υποστηρίξει την εφαρμογή του συμφώνου και των σχεδίων και την ωρίμανση έργων υποδομής και διερεύνησης των κατάλληλων χρηματοδοτικών μέσων και εργαλείων. Οι τομείς δράσεων προς μια κλιματικά ουδέτερη Θεσσαλονίκη αφορούν τις μεταφορές και τα logistics, τη διαχείριση των στερεών αποβλήτων, των χρήσεων γης και περιβάλλοντος και τις καινοτόμες λύσεις έξυπνης πόλης και διακυβέρνησης. Μάλιστα, όπως αναφέρεται και στη σχετική ανακοίνωση, με στόχο τη μείωση των εκπομπών, ο Δήμος Θεσσαλονίκης θα προχωρήσει, μεταξύ άλλων, σε εντατική εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε δημόσιους χώρους και κτίρια, ενώ προβλέπεται ανακαίνιση και αναβάθμιση του κτιριακού αποθέματος. Στον σχεδιασμό εντάσσεται ακόμη η προώθηση εναλλακτικών μορφών μετακίνησης με ενίσχυση της μικροκινητικότητας αλλά και της χρήσης των αστικών συγκοινωνιών.

Προγραμματίζονται, παράλληλα, σειρά παρεμβάσεων στον τομέα της ενίσχυσης του αστικού πρασίνου με φυτεύσεις δέντρων και αντικατάσταση χαμηλού πρασίνου με υψηλό, με στόχο τη μείωση της επιφανειακής και ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας και την αποφυγή θερμικών νησίδων, την απορρόφηση θορύβου και την προστασία της βιοποικιλότητας. Σε σχέση με τα απορρίμματα, σε συνεργασία με τον ΦΟΔΣΑ, αναφέρεται ότι θα δημιουργηθούν μεταξύ άλλων υποδομές κομποστοποίησης, ενώ θα ενισχυθεί ο τομέας της ανακύκλωσης. Με την υλοποίηση του Σχεδίου Δράσης Κλιματικής Ουδετερότητας, ο Δήμος Θεσσαλονίκης τονίζει ότι θα επιτύχει μείωση των εκπομπών κατά 80% έως το 2030.

Το Κλιματικό Σύμφωνο συνυπέγραψαν ο Δήμος Θεσσαλονίκης, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Υπουργείο Εσωτερικών – Τομέας Μακεδονίας – Θράκης, το ΑΠΘ, το ΠΑΜΑΚ, το ΕΚΕΤΑ, το ΔΙΠΑΕ, ο ΔΕΔΔΗΕ ΑΕ, το Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών και Εξοικονόμησης Ενέργειας, η ΕΥΑΘ ΑΕ, ο ΦΟΔΣΑ, ο ΟΣΕΘ ΑΕ, η ΔΕΘ – HELEXPO AE, η ΜΑΘ ΑΕ ΑΟΤΑ, το ΤΕΕ/ΤΚΜ, το ΕΒΕΘ, το ΕΕΘ, ο Σύνδεσμος Βιομηχανιών Ελλάδος, ο Εμπορικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης και η Ένωση Ξενοδόχων Θεσσαλονίκης.

Αντίστοιχα, η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας μέσω του Περιφερειακού Σχεδίου προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή (ΠΕΣΚΠΑ ΠΚΜ)  έχει διαμορφώσει μια στρατηγική, η οποία έχει ως βασικό στόχο τη μείωση της ευπάθειας της Περιφέρειας στις επιπτώσεις που προκύπτουν από την κλιματική αλλαγή και τη θωράκισή της έναντι αυτής.

Ωστόσο, η συζήτηση περί ανθεκτικότητας και σταδιακής μετάβασης στην κλιματική ουδετερότητα, δείχνει να έχει κενά. Και αυτό διότι εργαλεία σαν την ανθεκτικότητα εστιάζουν κυρίως στην προσαρμογή και λιγότερο στον μετριασμό των επιπτώσεων, όχι πάντως στην αντιμετώπιση των αιτιών που δημιουργούν το πρόβλημα. Και όσο τα αίτια παραμένουν, οι επιπτώσεις θα συνεχίσουν να πλήττουν τους ανθρώπους, τις πόλεις, τα συστήματα, τα οποία θα καλούνται αενάως να προσαρμόζονται.

Με τα λόγια της Άλκηστης Πρέπη, συχνά «οι δικτυώσεις δεν αποτελούν ουσιαστικά οχήματα για την αντιμετώπιση των αιτιών της κλιματικής αλλαγής, γιατί στην ουσία εργαλεία σαν την ανθεκτικότητα δεν αντιμετωπίζουν τα αίτια αλλά πάντα τα αποτελέσματα».

«Μέχρι στιγμής τα όποια σχέδια ανθεκτικότητας που έχουν αναπτυχθεί δεν έχουν κάποιο ουσιαστικό υλικό αποτύπωμα. Εξαρχής δεν ήταν ένα πρόγραμμα αυτό που θα παρήγαγε κάποιο υλικό αποτύπωμα, π.χ. μια γέφυρα, ένα φράγμα. Ήταν εξαρχής ένα πρόγραμμα που θα έδινε κάποιες κατευθύνσεις και θα έδινε ένα know how γύρω από τα ζητήματα αυτά. Άρα στην ουσία δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχει κάτι που έχει υλοποιηθεί σαν έργο που να μπορεί να αξιολογηθεί ως τέτοιο», αναφέρει μιλώντας στο Alterthess.

Τη μη δεσμευτικότητα των σχεδίων που καταρτίζονται σχετικά με την ανθεκτικότητα και την κλιματική ουδετερότητα επιβεβαιώνει και η Στέλλα Ψαροπούλου, τονίζοντας ότι «δεσμευτικές δεν μπορεί να είναι οι αποφάσεις ενός γραφείου ενός Δήμου. Ο Δήμος παράγει έναν επιχειρησιακό και στρατηγικό σχεδιασμό και τα εργαλεία τα οποία ανοίγει είναι ότι αυτός ο σχεδιασμός δε γίνεται σε κλειστές πόρτες, δε γίνεται από έναν οργανισμό, ούτε βάσει ενός νομοθετικού πλαισίου που ολοκληρώνεται, αλλά το ανοίγει στην πόλη για να φέρει και να συνδράμει και η ίδια η πόλη για τις βασικές ανάγκες που μπορεί να έχουν». Αφορούν ζητήματα που, όπως λέει, προκύπτουν από ανάγκες φορέων, επιχειρηματιών, οικονομικών κλάδων, την κοινωνία των πολιτών, ανάγκες ακόμα κι από τη σχολική κοινότητα που μπορεί να είναι διαφορετικές. «Όλα αυτά θα πρέπει, λοιπόν, να συντάσσονται μέσα στο επιχειρησιακό και στρατηγικό σχέδιο της πόλης, άρα δεν είναι δεσμευτικά, είναι περισσότερο στο ότι λειτουργούμε συλλογικά και θα πρέπει με τον ίδιο τρόπο να αντιδρούμε και θα πρέπει με τον ίδιο τρόπο να μάθουμε να εργαζόμαστε, αυτό είναι το κομμάτι περισσότερο της ανθεκτικότητας».

Στο πλαίσιο της έρευνάς μας, πέρα από τις όποιες αντιφάσεις, κενά ή και ατέλειες μπορεί να έχουν οι στρατηγικές αυτές, διερευνούμε το ζήτημα της ανθεκτικότητας και της κλιματικής ουδετερότητας θέτοντας έναν υποθετικό άξονα. Τι έπρεπε να έχει γίνει μέχρι τώρα, τι αποτελέσματα έχουν οι Στρατηγικές Μελέτες που έχουν εκπονηθεί και τι σχεδιάζεται αντίθετα από τις συμφωνημένες κατευθύνσεις;

Η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και των επιπτώσεών της αφορά όλους τους θεσμικούς φορείς και τις κρατικές δομές. Από την κυβέρνηση, μέχρι την τοπική κοινότητα της κάθε περιοχής. 

Στην Ελλάδα η κεντρική κυβέρνηση αντιμετωπίζει την κλιματική κρίση όπως αντιμετωπίζει και κάθε άλλη κρίση. Με «μπαλώματα» και με τη λογική της διαχείρισης κρίσεων όταν αυτές είναι σε εξέλιξη και όχι προληπτικά. Η ιστορία με τη χρήση του Ενιαίου Αριθμού Έκτακτης Ανάγκης 112 είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το ελληνικό κράτος σκοπεύει να αντιμετωπίσει την κλιματική κρίση. Την ώρα που είναι σε εξέλιξη ένα έντονο καιρικό φαινόμενο, είτε πρόκειται για πυρκαγιά, είτε για πλημμύρα, το μόνο που κάνει το κράτος είναι να αποστέλλει SMS μέσω του 112, καλώντας τους πολίτες είτε να εκκενώσουν τα σπίτια τους και να εγκαταλείψουν την περιοχή που βρίσκονται ή να βρουν ένα ασφαλές σημείο. 

Εκτός από αποστολές μηνυμάτων και σύγκλιση σχετικών συσκέψεων, παρουσία των ΜΜΕ, η κεντρική κυβέρνηση έχει τον ρόλο του χρηματοδότη των Οργανισμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης σε σχέση με τα αντιπλημμυρικά έργα. Πολλοί επιστήμονες αλλά και κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν, ήδη, στηλιτεύσει το γεγονός ότι στους σημαντικούς πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης δε συμπεριλήφθηκαν γενναίες χρηματοδοτήσεις για έργα αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης.  

Με βάση τα παραπάνω, και με δεδομένη την υποχρηματοδότηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης από τα χρόνια της λιτότητας και των μνημονίων και έπειτα, έχει ιδιαίτερη σημασία να δούμε τι ακριβώς πράττουν η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας αλλά και ο κεντρικός Δήμος της Θεσσαλονίκης για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. 

Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας έχει ψηφίσει το Περιφερειακό Σχέδιο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή (ΠΕΣΠΚΑ). Μόνο που η εφαρμογή του δεν έχει ξεκινήσει. Η διοίκηση της Περιφέρειας αναδεικνύει την έλλειψη χρηματοδότησης για να κάνει πράξη το Σχέδιο, ενώ τονίζει πως για την εφαρμογή του χρειάζεται συντονισμός και με άλλους δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Από την άλλη, όπως σχολιάζουν στο Alterthess άνθρωποι που γνωρίζουν το Σχέδιο, πρόκειται για ένα αρκετά γενικόλογο κείμενο που δε δεσμεύει τη διοίκηση της Περιφέρειας σε συγκεκριμένες δράσεις.

Όπως δηλώνει στο Alterthess⁴ ο αντιπεριφερειάρχης Θεσσαλονίκης, Κώστας Γιουτίκας, «το ΕΣΠΑ είναι το μοναδικό χρηματοδοτικό εργαλείο που έχουμε ως ΠΚΜ, αλλά δε φτάνει για τις πραγματικά μεγάλες υποδομές που χρειάζεται ειδικά η πόλη της Θεσσαλονίκης». Σύμφωνα με τον κ. Γιουτίκα, παρά την έλλειψη ικανών πόρων, η Περιφέρεια έχει καταφέρει να καθαρίσει ρέματα της ευρύτερης περιοχής, όπως τα ρέματα Σχολαρίου, Μελισσουργού, Απολλωνίας, ανατολική περιφερειακή τάφρος, Αρεθούσα κ.α.. 

Παράλληλα, η φιλικά προσκείμενη στην κυβέρνηση διοίκηση της ΠΚΜ στηρίζει έργα και επιλογές οι οποίες σε καμία περίπτωση δε συνάδουν με τις αρχές της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Η στήριξη της διοίκησης Τζιτζικώστα στην κατασκευή της υπερυψωμένης ταχείας λεωφόρου (FlyOver), που θα οδηγήσει σε αύξηση της χρήσης των ΙΧ αυτοκινήτων, μόνο ως επιλογή μείωσης της εκπομπής αέριων ρύπων δεν μοιάζει. Αντίστοιχα, η στήριξη της διοίκησης της Περιφέρειας αλλά και του Δήμου Θεσσαλονίκης στην απόφαση για παραμονή της ΔΕΘ στο κέντρο της πόλης φαίνεται να μην υπολογίζει την επιτακτική ανάγκη για αύξηση του πρασίνου στον αστικό ιστό, απαραίτητο για την μείωση των υψηλών θερμοκρασιών αλλά και την απορρόφηση των μεγάλων όγκων νερού, σε περίπτωση πλημμυρικών φαινομένων. 

Από την μεριά του ο Δήμος Θεσσαλονίκης έχει το δικό του Σχέδιο Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας, το οποίο λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες προσαρμογής στην κλιματική κρίση, με μείωση της χρήσης των ΙΧ αυτοκινήτων και αύξηση των Μέσων Μαζικής Μεταφοράς, του ποδηλάτου κ.α. Παράλληλα ο Δήμος Θεσσαλονίκης συμμετέχει στο Δίκτυο των 100 Ανθεκτικών Πόλεων, το οποίο παρέχει στους Δήμους τεχνογνωσία και τεκμηρίωση για το πώς μπορεί μια πόλη να είναι ανθεκτική απέναντι σε κρίσεις, όπως η κλιματική. 

Ωστόσο, τα κείμενα και η συμμετοχή του Δήμου σε τέτοιου είδους Δίκτυα, δεν δεσμεύουν την εκάστοτε δημοτική αρχή να ακολουθεί τις πολιτικές που οδηγούν σε κλιματική ουδετερότητα και αστική ανθεκτικότητα. Μπορεί δηλαδή την ώρα που ο Δήμος υπογράφει σύμφωνα για την μείωση της χρήσης των ΙΧ αυτοκινήτων, να δημιουργεί νέες θέσεις στάθμευσης σε ολόκληρη την πόλη, δημιουργώντας τα αντίθετα αποτελέσματα από τα επιθυμητά.

Παράλληλα, η μεγάλη γραφειοκρατία και οι αργοί ρυθμοί εκτέλεσης των δημοσίων έργων δεν βοηθούν στη δημιουργία μιας κλιματικά ουδέτερης και ανθεκτικής πόλης. Τα έργα που σήμερα υλοποιούνται ή θα υλοποιηθούν το προσεχές διάστημα, έχουν σχεδιαστεί προ δεκαετίας, από μια άλλη δημοτική αρχή και με την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης να μην αποτελεί προτεραιότητα. Έτσι, ακόμα και αν ένας-μία δήμαρχος ή αντιδήμαρχος θέλει να προχωρήσει σε έργα σύμφωνα με τις προδιαγραφές για μια ανθεκτική πόλη, πολύ απλά δεν μπορεί. Είτε θα προσπαθεί να κάνει μικρές βελτιώσεις σε έργα που έχουν σχεδιαστεί πριν χρόνια, είτε θα σχεδιάσει έργα και μελέτες, τα οποία ενδεχομένως θα κληθεί να υλοποιήσει σε περίπου δέκα χρόνια κάποια άλλη διοίκηση. Μόνο που σε δέκα χρόνια θα είναι πολύ αργά, καθώς οι ρυθμοί με τους οποίους εντείνεται κάθε χρόνο η κλιματική κρίση είναι πολύ μεγάλοι. 

Μιλώντας στο Alterthess⁵ o αντιδήμαρχος Τεχνικών Έργων, Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Κινητικότητας του δήμου Θεσσαλονίκης, Πρόδρομος Νικηφορίδης, παραδέχθηκε πως το ΣΒΑΚ είναι ένα πολύ φιλόδοξο σχέδιο. Ωστόσο για την υλοποίηση του, όπως είπε, απαιτούνται επιπλέον εγκρίσεις, μελέτες αλλά και χρηματοδοτήσεις. Ο κ. Νικηφορίδης έκανε μάλιστα λόγο για μια τάση στην υπερβολή, η οποία δεν οδηγεί σε ρεαλιστικά και εφαρμόσιμα μέτρα, ενώ παίρνει αποστάσεις και από την κατασκευή του FlyOver, σημειώνοντας πως «είμαστε αιχμάλωτοι ενός εργοταξίου, το οποίο οδηγεί όλα τα αυτοκίνητα στο κέντρο της πόλης». 

Την επιχειρησιακή δυσκολία του Δήμου Θεσσαλονίκης να εφαρμόσει τα Σχέδια προσαρμογής της πόλης στην κλιματική κρίση επισημαίνει στο Alterthess⁶ ο Ανδρέας Καραδάκης, από το Αυτοτελές Τμήμα Επιχειρησιακού Σχεδιασμού και Παρακολούθησης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων του Δήμου Θεσσαλονίκης. Όπως σημειώνει, οι Δήμοι έχουν διαχρονικά στη διάθεσή τους χρηματοδοτικά εργαλεία, ωστόσο οι διοικήσεις των Δήμων είναι εκείνες που πρέπει να έχουν την πολιτική βούληση να ακολουθήσουν τα Σχέδια για την αστική ανθεκτικότητα και την κλιματική ουδετερότητα, και να τα ενσωματώσουν στα Τεχνικά Προγράμματα που κάθε χρόνο εκπονούν. 

Στο παρακάτω βίντεο συζητάμε τα βασικότερα ερωτήματα της έρευνας μέσα από συνεντεύξεις με τους/τις (κατά σειρά εμφάνισης):

Στέλλα Ψαροπούλου, αρμόδια στο Γραφείο Αστικής Ανθεκτικότητας του Δήμου Θεσσαλονίκης

Άλκηστη Πρέπη, αρχιτεκτόνισσα-πολεοδόμος, Δρ. ΕΜΠ

Ανδρέας Καραδάκης, Στέλεχος Αυτοτελούς Τμ. Επιχειρησιακού Σχεδιασμού και Παρακολούθησης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων του Δήμου Θεσσαλονίκης

Κωνσταντίνος Γιουτίκας, Αντιπεριφερειάρχης Μ.Ε. Θεσσαλονίκης

Πρόδρομος Νικηφορίδης, Αντιδήμαρχος Τεχνικών Έργων, Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Κινητικότητας του Δήμου Θεσσαλονίκης

Κριστίνα-Ηλέκτρα Μακνέα, Χημικός Μηχανικός στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας

Οι περιβαλλοντικές προκλήσεις της Θεσσαλονίκης

Οι επιπτώσεις της περιβαλλοντικής κατάστασης στην οποία βρίσκεται η Θεσσαλονίκη είναι σημαντικές και επηρεάζουν έντονα την καθημερινότητα των πολιτών της και, δη, των πιο ευάλωτων.

Στην προσπάθειά μας να σκιαγραφήσουμε αυτήν την κατάσταση, επιλέξαμε η δημοσιογραφική μας έρευνα να κινηθεί σε 7 άξονες. Αυτοί οι άξονες, κατά την άποψή μας, αντικατοπτρίζουν τα πιο φλέγοντα περιβαλλοντικά προβλήματα της πόλης αυτή τη στιγμή, τα οποία χρήζουν σωστής και κυρίως έγκαιρης αντιμετώπισης, για τη «θωράκιση» απέναντι στην κλιματική κρίση.

Πιο συγκεκριμένα, αποφασίσαμε να εστιάσουμε στα εξής:

• Κινδυνεύει η Θεσσαλονίκη να γίνει Βαλένθια;

Ένα από τα μείζονα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αρμόδιοι φορείς και οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης είναι οι κατά καιρούς μεγάλης έκτασης και έντασης βροχοπτώσεις, που δημιουργούν τα γνωστά πλημμυρικά φαινόμενα στο κέντρο της πόλης. 

Με τις μνήμες από την περσινή θεσσαλική εμπειρία του Daniel αλλά και τις εικόνες από τις καταστροφικές πλημμύρες στη Βαλένθια να είναι νωπές, η ανάγκη για δράση και σοβαρό αντιπλημμυρικό σχεδιασμό είναι αδήριτη.

• Το πολύπαθο Σέιχ Σου: Αντιπυρική προστασία χωρίς προστάτες

Τα τελευταία καλοκαίρια, η χώρα μας βιώνει σφοδρές πυρκαγιές που καίνε και καταστρέφουν χιλιάδες στρέμματα δάσους, ενώ εκδηλώνονται τόσο πριν όσο και μετά τη λεγόμενη αντιπυρική περίοδο. 

Με αυτό ως δεδομένο αλλά και το γεγονός ότι το περιαστικό δάσος του Σέιχ Σου αποτελεί τον σημαντικότερο πνεύμονα πρασίνου της Θεσσαλονίκης, η προστασία του θα έπρεπε οπωσδήποτε να ιεραρχείται ψηλά στην ατζέντα των αρμοδίων.

• Ατμοσφαιρική ρύπανση στη Θεσσαλονίκη: Ένα πρόβλημα που αναζητά λύσεις, όχι απλά μετρήσεις

Η περσινή καταδίκη της χώρας μας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για υπερβάσεις των οριακών τιμών των μικροσωματιδίων PM10 (που, μάλιστα, έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία) στη Θεσσαλονίκη έκρουσε δυνατά τον κώδωνα του κινδύνου για τη χρόνια επιβάρυνση της ποιότητας του αέρα της πόλης. Ή μήπως όχι; 

Τα αιωρούμενα σωματίδια (όπως και άλλοι ρύποι) αλλά και το οξυμένο και χρόνιο ζήτημα της δυσοσμίας στα δυτικά της πόλης (Εύοσμος-Κορδελιό) μας υποχρεώνουν να διερευνήσουμε τα αίτια της ατμοσφαιρικής ρύπανσης αλλά και τα μέτρα που έχουν (ή δεν έχουν) ληφθεί για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

• Flyover: Ένα ακόμα στήριγμα στην κυριαρχία του ΙΧ

Η δραστική μείωση της χρήσης των ΙΧ αυτοκινήτων και η αντικατάστασή τους με σύγχρονα και ασφαλή Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, με περιπατητικές διαδρομές και εκτεταμένα δίκτυα ποδηλατοδρόμων αποτελούν έναν από τους βασικούς άξονες προσαρμογής μιας πόλης στην κλιματική κρίση. 

Ωστόσο, η τεράστια καθυστέρηση ολοκλήρωσης της βασικής γραμμής του Μετρό, η διαχρονική εγκατάλειψη των αστικών λεωφορείων αλλά και η κατασκευή του FlyOver συνθέτουν ένα σκηνικό που δείχνει περισσότερο να επιδεινώνει παρά να βελτιώνει το διαπιστωμένο κυκλοφοριακό ζήτημα (αλλά και την καθημερινότητα των κατοίκων) της πόλης.

• Ρέματα και  υγρότοποι: Η διατήρησή τους προϋπόθεση για την βελτίωση της ζωής μας

Αν ο στόχος είναι η ανθεκτικότητα, η προστασία των υγροτόπων και των ρεμάτων μιας πόλης πρέπει σίγουρα να αποτελεί προτεραιότητα. Στη Θεσσαλονίκη, όμως, πολλές από αυτές τις περιοχές έχουν καταστραφεί ή υποβαθμιστεί σημαντικά λόγω της αστικής επέκτασης και της ανθρώπινης δραστηριότητας. 

Τα Τσαΐρια στο έλος της Περαίας, ο υγρότοπος του Καλοχωρίου αλλά και πλήθος ρεμάτων της πόλης μπαίνουν στο μικροσκόπιο της έρευνάς μας, ώστε να διαπιστώσουμε αν και κατά πόσο τα σχέδια ανθεκτικότητας ακολουθούνται και εφαρμόζονται.

• Θερμαϊκός κόλπος: Ένα πολύτιμο οικοσύστημα σε κίνδυνο

Ο Θερμαϊκός Κόλπος αποτελεί ένα άκρως σημαντικό υγροτοπικό σύστημα για την πόλη της Θεσσαλονίκης και την ποιότητα ζωής των κατοίκων της.

Ωστόσο, η τεράστια αύξηση της θερμοκρασίας των νερών του λόγω της κλιματικής κρίσης αλλά και η μόλυνσή του λόγω των αστικών λυμάτων, των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και των βιομηχανικών δραστηριοτήτων στην περιοχή σημαίνουν εδώ και καιρό συναγερμό για την κατάσταση του κόλπου.

Τι σχέδια υπάρχουν, λοιπόν, για την προστασία αυτού του σπουδαίου οικοσυστήματος και πώς συνδέονται με την ένταξη της πόλης στο Δίκτυο των 100 Ανθεκτικών Πόλεων;

• Οι χαμένες ευκαιρίες για περισσότερο πράσινο στη Θεσσαλονίκη

Τα μόλις 2 τετραγωνικά μέτρα πρασίνου ανά κάτοικο φέρνουν τη Θεσσαλονίκη πολύ μακριά από το κατώτατο όριο των 8-10 τ.μ. που έχει θέσει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για τη βιωσιμότητα των σύγχρονων πόλεων. 

Αυτή η «εκκωφαντική» έλλειψη πρασίνου, σε συνδυασμό με την υπερβολικά πυκνή δόμηση, ευθύνεται σε σημαντικό βαθμό για το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας και για τις υψηλές θερμοκρασίες στα αστικά κέντρα, ειδικά κατά τους θερινούς μήνες. 

Κι όμως, τα σχέδια που απεργάζονται οι αρμόδιοι δείχνουν να μη λαμβάνουν ιδιαίτερα υπόψη τους τις ανάγκες των κατοίκων των σύγχρονων πόλεων.

Η συνέχεια της έρευνας: Κινδυνεύει η Θεσσαλονίκη να γίνει Βαλένθια;

Η έρευνα του ανεξάρτητου συνεργατικού μέσου Alterthess με τίτλο «Αστική ανθεκτικότητα, κλιματική ουδετερότητα, η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ/Παράρτημα Ελλάδας. Δείτε ολόκληρη την έρευνα εδώ.

Συντελεστές

Έρευνα-επιμέλεια κειμένου: Ιάσων Μπάντιος, Σταυρούλα Πουλημένη, Τηλέμαχος Φασούλας

Βίντεο: Θεόφιλος Καλαϊτζίδης

Ηχοληψία-γραφιστικά: Μενέλαος Εξίογλου

Φωτογραφίες: Αφροδίτη Μιχαηλίδου

1. Μπορείτε να διαβάσετε την διδακτορική διατριβή της Άλκηστης Πρέπη με τίτλο: Ανθεκτικότητα και αναπτυξιακός σχεδιασμός: η διακυβέρνηση της προσαρμογής στον 21ο αιώνα εδώ
2. Η συνέντευξη με την Άλκηστη Πρέπη έγινε τον Μάιο του 2024
3. Η Στέλλα Ψαροπούλου ήταν αρμόδια στο Γραφείο Αστικής Ανθεκτικότητας τον Απρίλιο του 2024, όταν πραγματοποιήσαμε τη συνέντευξη
4. Η συνέντευξη με τον Κώστα Γιουτίκα έγινε τον Νοέμβριο του 2024
5. Η συνέντευξη με τον Πρόδρομο Νικηφορίδη έγινε τον Νοέμβριο του 2024
6. Η συνέντευξη με τον Ανδρέα Καραδάκη έγινε τον Μάιο του 2024

Το άρθρο Θεσσαλονίκη, μια ανθεκτική πόλη; εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.