Η απάντηση είναι ναι.

Α. Οι απαρχές του πανεπιστημίου

Το πανεπιστήμιο ιδρύεται ως κορπορατίστικη οργάνωση, ως προνομιακή ένωση διδασκόντων-διδασκομένων, αρχικά στο πλαίσιο αδελφοτήτων της καθολικής εκκλησίας.

Γεννιέται ως τόπος γνώσης, αποτελώντας  μάλλον φοβισμένη απόπειρα αποδέσμευσης της επιστήμης από τον επισκοπικό έλεγχο (11ος αι.) που αργότερα αποκτά  θεσμική υπόσταση (12ος αι.).

Όμως ήδη από τον Μεσαίωνα η παρουσία πανεπιστημίου και άρα πλήθους νέων, συχνά ετεροχθόνων, έθετε προβλήματα στην πολιτική εξουσία για την επιτήρηση και τον έλεγχο ηθών και πράξεων των νέων κατά την επαφή τους με το κοινωνικό σώμα.

Αν το πανεπιστήμιο προσέδιδε κύρος σε πόλεις, όπως η Μπολόνια, το Παρίσι, η Οξφόρδη, σε κάποιες άλλες δημιουργεί εύλογη ανησυχία, εξ ού και η άρνησή τους να δεχθούν τέτοια ιδρύματα στην επικράτειά τους.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, το μεσαιωνικό πανεπιστήμιο καθορίζεται απ’ τη θρησκευτική κουλτούρα, ως χώρος ανδρικός, ελιτίστικος, αριστοκρατικός, άτεγκτα ιεραρχημένος άρα και απολυταρχικός.

Μεταξύ 14ου και 18ου αιώνα έχουμε την παρακμή του πανεπιστημίου. Στην επαναστατική μάλιστα Γαλλία, η Convention καταργεί επισήμως στα 1793 το πανεπιστήμιο.

Β. Το νεωτερικό πανεπιστήμιο

Από τα τέλη του 18ου αιώνα έχουμε «επανίδρυση» του πανεπιστημίου, που κατ’ αρχήν διαπνέεται από τον ριζοσπαστικό αστικό φιλελευθερισμό, ανοίγεται στον λαό (με ό, τι δηλώνει τότε αυτή η έννοια) και ολοκληρώνεται με τις αρχές του νεωτερικού ακαδημαϊκού πανεπιστημίου που διατυπώνει ο Wilhelm von Humboldt.

Το πανεπιστήμιο προικίζεται με εμβληματικά μεγαλοπρεπή μνημειακά, συνήθως νεοκλασικού ρυθμού (έχει κι αυτό τη σημασία του) κτίσματα, που τονώνουν  στη πανεπιστημιακή κοινότητα ένα αίσθημα ανωτερότητας και τη βεβαιότητα του ανήκειν στην αριστοκρατία του πνεύματος, συχνά δε και του πλούτου. Παράλληλα δίδεται έμφαση στις εφαρμοσμένες επιστήμες και τέχνες.

Ωστόσο το ακαδημαϊκό-χουμπολτιανό πανεπιστήμιο προσαρμοζόμενο στην καπιταλιστική δυναμική και την επελαύνουσα βιομηχανική επανάσταση, στον παραγωγισμό και την φορντική/ταιυλορική οργάνωση της εργασίας, τρέπεται αναπόδραστα στο ιεραρχικό, αυταρχικό, πειθαρχημένο, γύρω από την ηγεμονική καθηγητική αυθεντία, πανεπιστήμιο, που αμφισβητείται ριζικά στη δεκαετία του ’60 και έκτοτε συνιστά προνομιακό πεδίο του κοινωνικού, πολιτικού και πολιτιστικού ανταγωνισμού.

Γ. Το πανεπιστήμιο σήμερα

Σήμερα η στρατηγική του πανεπιστημίου, είναι η διεθνής αναγνώριση, η ανταγωνιστικότητα και η επιχειρηματικότητα.

Η γνώση χάνει την ελευθερία και την ολότητά της, κατατεμαχίζεται κι αυτό αποκτά και φυσικό αποτύπωμα με δημιουργία ασύνδετων και συχνά ανταγωνιστικών μεταξύ τους τομεακών σχολών. Η επιστημονική έρευνα στο πανεπιστήμιο αποδεσμεύεται από τις ανάγκες της διδασκαλίας και των σπουδών και αυτονομείται, πρωτίστως ως πεδίο προσοδοφόρου οικονομικής δραστηριότητας.

Παράλληλα αμφισβητείται το καταστατικό δικαίωμα του πανεπιστημίου στην κρατική επιδότησή του, που οδηγεί στην υποχρηματοδότηση υποδομών και εγκαταστάσεων ενώ τονώνεται ο προσανατολισμός αξιοποίησης πόρων κάθε είδους επιχειρηματικής δράσης: πώληση υπηρεσιών κατάρτισης, προϊόντων καινοτομίας μέχρι και υπηρεσιών κτηματομεσιτικού τύπου-βλ. περίπτωση κατάληψης Rosa Nera στον λόφο Καστέλλι στα Χανιά, που το Πολυτεχνείο Κρήτης επιδιώκει να μετατρέψει σε ξενοδοχείο πολυτελείας ή ακόμα και ανάλογες βλέψεις του ΑΠΘ για το αγρόκτημά του στην περιοχή του αεροδρομίου Θεσσαλονίκης. Το πανεπιστήμιο λειτουργεί πια και ως ρυθμιστής χώρου, εργολάβος και διαχειριστικός εταίρος του κράτους και ιδιωτικών επιχειρήσεων. Και βέβαια αξιολογούνται θετικά στις διεθνείς κατατάξεις όλες αυτές οι νέου τύπου δράσεις και προσανατολισμοί του πανεπιστημίου.

Έχει ιδιαίτερο, όμως, ενδιαφέρον η περίπτωση πανεπιστημίων τύπου “outreach”-προβαλλόμενα εκτός των τειχών τους- εξωστρεφή πανεπιστήμια. Ως τέτοια αναγνωρίζονται ιδίως αμερικανικά πανεπιστήμια και κάποια απ’ αυτά φέρονται ως ενδιαφερόμενα για επέκτασή τους στην Ελλάδα.  Επιδίδονται στη φιλανθρωπία, σε λειτουργίες κοινής ωφέλειας, σε αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, σε ιατρικές και άλλες προνοιακές δράσεις ακόμα και στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία. Και προφανώς έχουν, ως αντίδωρο, μεγάλα οφέλη, ιδίως με την αναγνώρισή τους, ως μη κερδοσκοπικών-κοινωφελών οργανισμών με τις συνεπαγόμενες φοροεκπτώσεις και φοροαπαλλαγές, παίζοντας πολύ και στο πεδίο της εθελοντικής προσφοράς (απλήρωτης ή υποαμοιβόμενης εργασίας νέων επιστημόνων αλλά με υποσχετικές για μελλοντική ανταμοιβή).

Τούτη η κυβέρνηση, καταλαμβάνοντας την πολιτική εξουσία το καλοκαίρι του 2019, εγκαινίασε την αντιπανεπιστημιακή νομοθετική της δράση με την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου.

Συνέχισε με ρυθμίσεις περιορισμού (πρακτικά κατάργησης) της φοιτητικής συμμετοχής στα όργανα διοίκησης του πανεπιστημίου και στις εκλογές για την ανάδειξή τους.

Η πρώτη φάση της αντιπανεπιστημιακής κυβερνητικής νομοθετικής δράσης ολοκληρώθηκε με την ψήφιση του Ν.4777/21.  Ήδη εφαρμόζονται τα μέτρα περιστολής του δικαιώματος στις σπουδές με τη θέσπιση της ελάχιστης βάσης εισαγωγής και της διάρκειας φοίτησης (ν+2). Επίσης συγκροτούνται (εν κρυπτώ) οι δομές επιτήρησης και άσκησης πειθαρχικού ελέγχου των φοιτητών, ιδίως εκείνων που τολμούν να πραγματοποιούν πολιτικές αλλά και κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, που δεν είναι της αρεσκείας  των πανεπιστημιακών αρχών. Και για τη διασφάλιση των παραπάνω όρων καραδοκούν ΜΑΤ και ΟΠΚΕ που όποτε «χρειαστεί» καταστρέφουν, δέρνουν, συλλαμβάνουν φοιτήτριες και φοιτητές (ας θυμηθούμε το στέκι στο Βιολογικό, τη συναυλία Θ. Παπακωνσταντίνου και άλλες αστυνομικές επιθέσεις, ών ουκ έστιν αριθμός στο ΑΠΘ, στο ΕΜΠ, στο ΕΚΠΑ, στο ΟΠΑ) ενώ οι ΟΠΠΙ υπνώττουν, δεν καταργήθηκαν.

Η δεύτερη φάση της ίδιας αντιπανεπιστημιακής κυβερνητικής νομοθετικής δράσης ξεκίνησε με τροχιοδεικτικές βολές, στα τέλη του 2021, με το μποδοσάκειο «Σχέδιο δράσης για το Πανεπιστήμιο του 2030». Κάτω από αυτόν τον ευφημιστικό τίτλο αναπτύσσεται όλο το νεοφιλελεύθερο πανεπιστημιοκτόνο οπλοστάσιο, που ήταν πάνω-κάτω γνωστό από τις προτάσεις Πισσαρίδη: αντί πανεπιστημίου, συγκρότηση δομών εμπορευματοποιημένης κατάρτισης καθώς και παραγωγής και πώλησης προϊόντων τεχνολογικής καινοτομίας. Οι δομές αυτές εντάσσονται οργανικά στις αντίστοιχες υπερεθνικές αγορές με καταστατική επιδίωξη το χρηματικό κέρδος και διοικούνται ως ιδιωτικές εταιρίες (συμβούλιο διοίκησης, που ορίζει πρυτάνεις, κοσμήτορες κλπ.). Εξ ου και η πρόκριση ευέλικτων (διάβαζε επισφαλών) σχέσεων εργασίας διδασκόντων και ερευνητών αντί εκλεγμένων μελών ΔΕΠ.

Τώρα πια βρισκόμαστε μπρος στο τελειωτικό χτύπημα. Μπρος σε μιαν επιχείρηση δομικής καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, όχι μόνον αυτού που απέμεινε από το δημόσιο δωρεάν πανεπιστήμιο αλλά και με ίδρυση ιδιωτικών καταστημάτων -κατ’ ευφημισμόν ελεύθερων πανεπιστημίων- εμπορίας υπηρεσιών εφήμερης κατάρτισης και εμπορικών, ακόμη και πολεμικού ενδιαφέροντος, τεχνολογικών προϊόντων.

Το πανεπιστήμιο που οραματιζόμαστε

Πρόκειται για το δημόσιο, δωρεάν, κοινωνικό, ελεύθερο και δημοκρατικό πανεπιστήμιο.

Ας ξεδιαλύνουμε, εκ προοιμίου, δύο συγχύσεις.

Η πρώτη συμπυκνώνεται στην αντίληψη τι κρατικό, τι ιδιωτικό ένα πράμα είναι, καπιταλιστικό με ακραία έκφραση αυτής της στάσης πως καλό πανεπιστήμιο είναι αυτό που καίγεται. Είναι στάση παθητική, στάση ελιτίστικης παραίτησης, μοιρολατρικής ακινησίας, στάση αναχωρητισμού από τους κοινωνικούς αγώνες που δεν παύουν να  ξεσπούν γύρω απ’ το δικαίωμα στη γνώση.

Η δεύτερη σύγχυση αφορά στους υπερασπιστές του ακαδημαϊκού, κατά Χούμπολτ, πανεπιστημίου. Δεδομένων των χαρακτηριστικών ενός τέτοιου πανεπιστημίου, όπως στο σημείο Β. αυτού του σημειώματος αποδόθηκαν, η στάση αυτή είναι ανιστορική, αναχρονιστική και άρα οπισθοδρομική, που καταλήγει σε μελαγχολικό ρεμβασμό για το σωστό, καλό πανεπιστήμιο που χάθηκε. Εδώ βρίσκεται εν πολλοίς η ρίζα της παθητικότητας ή της ουδετερότητας, συχνά και της εχθρότητας μέρους του καθηγητικού σώματος απέναντι σε φοιτητικές κοινωνικές και πολιτικές κινητοποιήσεις που αμφισβητούν το πρότυπο όχι πια του ακαδημαϊκού αλλά του σύγχρονου επιχειρηματικού πανεπιστημίου.

Το πανεπιστήμιο που οραματιζόμαστε δεν μπορεί παρά να προβάλλει τον εγγενή ελευθεριακό του χαρακτήρα, διακονώντας δηλαδή την ελευθερία της γνώσης κατά την αναζήτησή της -έρευνα- και τη διάδοσή της -σπουδές. Δεν συγκροτεί μια περίκλειστη νέα ουτοπία για την κατάκτηση της γνώσης αλλά ένα κοινωνικό ιδεώδες που μπορεί να αποδοθεί ως κοινό της γνώσης.

Το πανεπιστήμιο, λοιπόν, που οραματιζόμαστε είναι:

–Δημόσιο, καθώς ανήκει στον Δήμο, δηλαδή στην κοινότητα και όλα τα μέλη της αδιακρίτως.

–Δωρεάν, ως προσβάσιμο από όλες και όλους και πρωτίστως από τη μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων της εργασίας.

–Κοινωνικό, διότι αναζητεί, αναπτύσσει, καλλιεργεί και διαδίδει ελεύθερα τη γνώση προς όφελος της κοινότητας με όρους οικουμενικότητας και χωρίς αποκλειστικότητες και προκαταλήψεις ή αποκλεισμούς φυλετικούς, φύλου, ταξικούς ή θρησκευτικούς, αναγνωρίζοντας την ισότητα διδασκόντων και διδασκομένων.

–Ελεύθερο, άρα δικαιωματικά επαρκώς χρηματοδοτούμενο από δημόσιους πόρους. Ελεύθερο, συνεπώς, από κάθε θεσμισμένη ή άτυπη εξουσία -οικονομική, πολιτική, ιδεολογική, κρατική ή ιδιωτική.

–Δημοκρατικό, ως πραγματικά αυτοδιοικούμενο με την ενεργό συμμετοχή όλων των συνιστωσών της πανεπιστημιακής κοινότητας στα όργανα της πανεπιστημιακής αυτοδιοίκησης.

Κάθε βήμα προς το ιδεώδες του δημόσιου, δωρεάν, κοινωνικού, ελεύθερου και δημοκρατικού πανεπιστημίου είναι βήμα προς την εκπλήρωση του κοινού της γνώσης. Σ’ αυτό προσβλέπουν και γι΄ αυτό παλεύουν πολλές φοιτήτριες και πολλοί φοιτητές και οι συνοδοιπόροι τους πανεπιστημιακοί δάσκαλοι._

*Ο Χρίστος Ταξιλτάρης είναι ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ

Το άρθρο Από τις απαρχές του ευρωπαϊκού πανεπιστημίου στο πανεπιστήμιο που οραματιζόμαστε εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Οι εγχώριες, αλλά και οι διεθνείς, αντιδράσεις απέναντι στη ριζική, αυταρχική-επιχειρηματική, μετάλλαξη του πανεπιστημιακού θεσμού είναι συχνά κυρίως αυτό: δράσεις απάντησης και άμυνας, δράσεις ή προθέσεις διάσωσης ό,τι έχει μείνει από το ανοικτό, δημοκρατικό πανεπιστήμιο των πολλών που σταδιακά, και πάντα μερικά, κατακτήθηκε και οικοδομήθηκε στον εικοστό αιώνα. Να αποτρέψουμε ή να περιορίσουμε την επιβολή διδάκτρων, την επικράτηση της αστυνόμευσης, τις τεχνολογίες παρακολούθησης, τις εντατικές ποσοτικές αξιολογήσεις, τις ιδιωτικές εργολαβίες και τη συρρίκνωση των όποιων κοινωνικών υποδομών για την πανεπιστημιακή κοινότητα.

Η άμυνα είναι θεμιτή και αναγκαία, ιδίως όταν μετράς τις λίγες δυνάμεις σου. Αλλά δεν είναι πράξη ανανέωσης και μετασχηματισμού, δεν φέρνει τα όνειρα και τα ιδανικά μας πιο κοντά στην πραγματικότητα. Δεν αρκεί για να ξεδιπλωθούν και να συμπαραταχθούν οι δυνάμεις της ανατροπής και της νέας δημιουργίας. Περισσότερο από ποτέ, σε συνθήκες ζοφερές και εποχές οπισθοδρομικές, οι άμυνες κι ο φόβος χρειάζεται να μετατρέπονται σε νέες προσδοκίες, ελπίδες και διεργασίες μετασχηματισμού. Χρειαζόμαστε όχι μόνο να διατηρήσουμε και να ζωντανέψουμε τα οράματα, αλλά να αρχίσουμε να τα κάνουμε πράξη, στο μέτρο των δυνάμεών μας και πέρα από αυτό, εδώ και τώρα.

Εμείς, από τον χώρο της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και δραστηριότητας, θέλουμε να προχωρήσουμε την οραματική σκέψη, αίσθηση και δράση από τα σημεία όπου βρισκόμαστε και ξεκινάμε. Ποιο πανεπιστήμιο θέλουμε για το παρόν και το μέλλον;

Εδώ σκιαγραφούμε ορισμένες σκέψεις που μπορούν να συνεισφέρουν σε μια πιο συνεκτική και ελκυστική άρθρωση ενός σύγχρονου οράματος για το πανεπιστήμιο από τη σκοπιά της κοινωνικής χειραφέτησης με όρους ισότητας, δηλαδή για όλους, όλες και όλα, ισότιμα, ελεύθερα και απελευθερωτικά.

Το πανεπιστήμιο είναι η κοινωνική σφαίρα όπου η επιστημονική γνώση, έρευνα και εκπαίδευση συνιστούν πρωτεύουσα και αυτοτελή αξία. Η κατάκτηση και διαρκής διεύρυνση της γνώσης σε όλα τα πεδία του επιστητού, και η διάνοιξη νέων πεδίων, είναι θεμέλιο και πυρήνας των πρακτικών και των θεσμικών του δομών, με αντικείμενο την αναπαραγωγή, τον εμπλουτισμό και την αναβάθμιση της γνώσης του φυσικού κόσμου που κατοικούμε και του κόσμου των ανθρώπων, των ιστοριών και των κοινωνιών τους. Η γνωστική και ερευνητική εργασία του πανεπιστήμιου αγκαλιάζει εγγενώς και εξ αρχής τον πολιτισμό, τις τέχνες και τα γράμματα, τη φιλοσοφία και τις ανθρωπιστικές σπουδές -όχι απλώς ως «αντικείμενα» γνώσης του ανθρώπινου σύμπαντος αλλά ως κατεξοχήν σφαίρες της πνευματικής και πολιτισμικής εμβάθυνσης και δημιουργίας που αποτελούν αυτοσκοπούς του πανεπιστημιακού πεδίου.

Το πανεπιστήμιο της γνώσης και της έρευνας ως θεμελιωδών σκοπών, που παραμένουν κυρίαρχοι και ανεξάρτητοι από άλλες κοινωνικές σκοπιμότητες και παραδόσεις, το εργαστήριο της γνώσης και της έρευνας «άνευ όρων» και «άνευ ορίων», δεν έχει υπάρξει ίσως ποτέ ως ακέραια ιστορική πραγματικότητα. Έχει υπάρξει, όμως, ως ζωντανό ιδανικό, από τις αρχαίες ακαδημίες και τις μοναστικές σχολές ως τα πρώτα μεσαιωνικά πανεπιστήμια, που ήταν ακριβώς αυτορρυθμιζόμενες κοινότητες λογίων και διδασκομένων, και τα νεότερα μαζικά πανεπιστήμια. «Ζωντανό ιδανικό» σημαίνει ότι, σε αυτά τα ατελή πανεπιστημιακά ιδρύματα, η γνωστική δραστηριότητα και η ανώτατη παιδεία έχουν λειτουργήσει ως κύριες μέριμνες και πρακτικές ξεφεύγοντας από τους περιορισμούς όχι μόνο κατεστημένων επιστημονικών συμβάσεων και αυθεντιών αλλά και των κοσμικών και θρησκευτικών εξουσιών.

Το πανεπιστήμιο του μέλλοντος θέλουμε να διαφυλάξει τις πιο πολύτιμες παρακαταθήκες αυτής της ιστορίας της ελεύθερης έρευνας και δημιουργίας. Αλλά και να τις αναζωογονήσει και να τις εξαπλώσει πέρα από τα όρια στη γνώση, την πνευματική καλλιέργεια και την κοινωνική διάχυση που δεν μπόρεσαν, ή δεν θέλησαν, να υπερβούν τα πανεπιστήμια ως σήμερα. Προϋπόθεση για μια τέτοια εξέλιξη δεν είναι μόνο η προσήλωση στις ιστορικές κατακτήσεις της πανεπιστημιακής αυτονομίας απέναντι στις κοινωνικές εξουσίες που την επιβουλεύονται. Χρειάζεται μια σημαντική αναζωογόνηση και ανασύστασή της στη σύγχρονη συγκυρία, και πέραν αυτής.

Ας ξεκινήσουμε από την πιο κρίσιμη, ίσως, διάσταση αυτής της ανασυγκρότησης. Η προάσπιση της ανεξαρτησίας του πανεπιστημιακού πεδίου, της γνώσης και της έρευνας «άνευ όρων» και «άνευ ορίων», ως αυτοτελών και ελεύθερων πνευματικών δραστηριοτήτων, δεν συνιστά υπεράσπιση ενός αυτιστικού πανεπιστήμιου, ενός «γυάλινου πύργου» επιστημόνων που αδιαφορούν για τον κοινωνικό και τον φυσικό κόσμο της εποχής μας. Απεναντίας, υπεραμύνεται μιας σε βάθος γνώσης αυτού του κόσμου που θα είναι αδέσμευτη, μεθοδική, κριτική, ευφάνταστη, πειραματική. Θα μπορεί να συντελέσει έτσι τα μέγιστα, με τα μέσα της συστηματικής εμπειρικής μελέτης, του κριτικού αναστοχασμού, της αμφισβήτησης, της απαιτητικής τεκμηρίωσης και του πειραματισμού, στην αντιμετώπιση των ριζικών, υπαρξιακών κρίσεων των καιρών μας: της περιβαλλοντικής καταστροφής, της κλιματικής αλλαγής, των δραματικών κοινωνικών ανισοτήτων που όλο και μεγαλώνουν, της έκλειψης νοημάτων και αξιών, της αυταρχικής πολιτικής στροφής και της βαθιάς διάβρωσης των φιλελεύθερων δημοκρατικών καθεστώτων, της ξενοφοβίας, του ρατσισμού, της συνεχιζόμενης αποικιοκρατίας και της πατριαρχίας που είναι ξανά στην επίθεση, βάλλοντας ενάντια στην ίση ελευθερία και τις ζωές στον πλανήτη.

Για να μπορέσει να εκλεπτύνει και να διευρύνει την κατανόησή μας, αναζητώντας και γνωρίζοντας εκφάνσεις της πραγματικότητας πέρα από τα παραδεδομένα και τα ελεγχόμενα από δυνάμεις εξουσίας, το πανεπιστημιακό έργο δεν πρέπει να υπάγεται σε κανένα δεδομένο πολιτικό πρόγραμμα, όσο ριζοσπαστικό και προοδευτικό κι αν επαγγέλλεται ότι είναι αυτό.

Το πανεπιστήμιο, ωστόσο, όπως το αντιλαμβανόμαστε και το προκρίνουμε ως «ζωντανό ιδανικό», συμβάλλει τα μάλα στην υπόθεση της κοινωνικής χειραφέτησης και της ισότητας που αρνείται κάθε δομή κυριαρχίας. Γιατί ακριβώς ως κατεξοχήν σφαίρα ελεύθερης διερώτησης και ριζικής, δυνάμει ανατρεπτικής διερεύνησης για την κοινωνική πραγματικότητα είναι σε θέση να μελετήσει, να συλλάβει και να αναδείξει τις υπάρχουσες σχέσεις κυριαρχίας, τα αυθαίρετα όρια και δεσμά της σκέψης και της πράξης, χωρίς να ελέγχεται στενά και καθοριστικά από επιμέρους συμφέροντα, ηγεμονικές ιδέες και δυνάμεις. Έτσι επιδρά το πανεπιστήμιο ως επαγγελία χειραφέτησης, παραμένοντας σήμερα χώρος παραγωγής τεκμηριωμένων διαγνώσεων για τα «αυτονόητα» της εποχής μας, τους φυσικοποιημένους εξουσιαστικούς μηχανισμούς του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, της αποικιοκρατίας και της πατριαρχίας.

Και αυτή η τόλμη της ελεύθερης έρευνας που, μέσα από την ίδια τη μεθοδική της πορεία και αναζήτηση, έρχεται σε ρήξη με τα σύγχρονα καθεστώτα κυριαρχίας και καταστροφής, δεν εκδηλώνεται μόνο στο σύμπαν των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, αλλά σε όλο το φάσμα των επιστημών. Η αδέσμευτη πανεπιστημιακή έρευνα και διδασκαλία στις θετικές επιστήμες και τις επιστήμες υγείας φωτίζει έτσι σήμερα την πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής, τις ολέθριες συνέπειες από εξορυκτικές δραστηριότητες ή τις βλάβες από τη χρήση φαρμάκων, αψηφώντας την οργανωμένη και απειλητική ισχύ οικονομικών και πολιτικών κέντρων εξουσίας.

Το ανεξάρτητο και ανοικτό, δημόσιο πανεπιστήμιο εντάσσεται έτσι οργανικά στον πυρήνα της δημοκρατίας, τις αρχές της ισότητας και της ελευθερίας των πολιτών, χωρίς να είναι ταγμένο σε καμία δημοκρατική ιδεολογία, δηλαδή σε καμία επιμέρους παράταξη ή θεσμική πραγμάτωση των δημοκρατικών αξιών.

Κατ’αρχάς, με τον πιο άμεσο και πεζό τρόπο, αποτελεί μια συστηματική πηγή για την τεκμηριωμένη και μεθοδική γνώση που απαιτείται ώστε το σώμα των πολιτών να λαμβάνει ενημερωμένες αποφάσεις και να μη γίνεται εύκολα έρμαιο μηχανισμών χειραγώγησης από οργανωμένα συμφέροντα, δεσποτικές κυβερνήσεις και δημαγωγούς.

Βαθύτερα, το πανεπιστήμιο «άνευ όρων» είναι ένα κατεξοχήν πεδίο ριζικού αναστοχασμού, αμφισβήτησης των καθιερωμένων και ανάδυσης νέων ιδεών και πρακτικών. Έτσι ενσαρκώνει εκείνον τον συλλογικό αναστοχασμό που χαρακτηρίζει τη δημοκρατία ως πολίτευμα ισοελευθερίας και λαϊκής κυριαρχίας στο οποίο οι πολίτες, ατομικά και συλλογικά, είναι κυρίαρχοι απέναντι σε κάθε κατεστημένο θεσμό, κοινωνική σχέση, ιδέα και πρακτική. Ως αποτέλεσμα, τα υποκείμενα της δημοκρατίας έχουν την ελευθερία να θέσουν υπό αμφισβήτηση, να συγκρουστούν, να διαβουλευθούν και αλλάξουν κάθετι παραδεδομένο, ακόμη και τις εδραιωμένες μορφές της δημοκρατικής πολιτικής. Αυτή ακριβώς τη διαδικασία της ελεύθερης σκέψης, της κριτικής και της πιθανής δημιουργίας του νέου πραγματώνει και τροφοδοτεί το πανεπιστήμιο.

Επιπλέον, το πανεπιστήμιο που θέλουμε, και κατά το δυνατόν εκφράζουμε σήμερα, είναι μια κοινότητα που καλλιεργεί τη συλλογική φαντασία με το να επινοεί και να οραματίζεται άλλους, καλύτερους κόσμους. Η φαντασιακή λειτουργία είναι ζωτική στο πανεπιστημιακό έργο. Και αυτό όχι μόνο στις καλές τέχνες και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, που μελετούν τις λογοτεχνίες ή τις θεωρητικές κατασκευές, τις εικασίες και τις ουτοπίες της φιλοσοφίας, αλλά και στις θετικές όπου «τολμηρές υποθέσεις εργασίας» και η επινόηση νέων επιστημονικών παραδειγμάτων προάγουν την επιστημονική γνώση. Στο πανεπιστήμιο που επιθυμούμε, η ποικιλόμορφη μελέτη και σύλληψη άλλων κόσμων, πέραν των υπαρκτών, συντείνει στη βαθύτερη κατανόηση της σύγχρονης πραγματικότητας, αναδεικνύοντας τους μη αναγκαίους περιορισμούς που επιβάλλει στις ανθρώπινες δυνατότητες. Το πανεπιστήμιο της δημιουργικής φαντασίας ονειρεύεται στον λόγο, τις τέχνες και τη φιλοσοφία. Αλλά παράγει και συγκεκριμένες ιδέες για επιμέρους βελτιώσεις του υπάρχοντος, και συντάσσει ευρύτερα σχέδια για συστημικούς μετασχηματισμούς που μπορούν να βοηθήσουν τις κοινωνίες να ξεφύγουν από τις πιο ζοφερές συνθήκες και ροπές του παρόντος. Συμμετέχει έτσι στη συλλογική προσπάθεια δημιουργικής και απελευθερωτικής απόκρισης στη μηδενιστική βία, την αυταρχική και αντιδημοκρατική στροφή, την περιβαλλοντική κρίση και τους πολέμους που μαστίζουν την εποχή μας.

Τέλος, αλλά πρωταρχικό, το πανεπιστήμιο των ονείρων μας είναι μια πραγματική κοινότητα ίσης ελευθερίας για το σύνολο των μελών του έτσι ώστε τα αγαθά της γνώσης, της έρευνας, της πολιτισμικής καλλιέργειας και δημιουργίας να προάγονται με τον καλύτερο τρόπο, με τη συνδρομή των απελευθερωμένων και ενισχυμένων δυνατοτήτων όλων: διδακτικού προσωπικού, φοιτητών/ριών, ερευνητών/ριών, διοικητικού και άλλου εργαζόμενου προσωπικού.

Μια τέτοια πανεπιστημιακή κοινότητα επιδίδεται σε μια διηνεκή προσπάθεια μείωσης στο ελάχιστο των εσωτερικών της ιεραρχιών, εξουσιαστικών πρακτικών, περιφράξεων και αποκλεισμών που διέπουν την ιστορία και τη συγχρονία του πανεπιστημίου της νεοτερικότητας. Αλλά μάχεται συστηματικά και τις «εξωτερικές» κοινωνικές ανισότητες που αναπαράγονται σχεδόν αυτόματα και στο εσωτερικό της πανεπιστημιακής κοινότητας, τις ανισότητες και τους αποκλεισμούς στους άξονες της τάξης, του φύλου, της σεξουαλικότητας, της φυλής, της σωματικής ικανότητας. Ο πανεπιστημιακός θεσμός από μόνος του δεν είναι, προφανώς, σε θέση να αναιρέσει ευρύτερες δομικές ανισότητες των κοινωνιών στις οποίες είναι ενσωματωμένος. Μπορεί, ωστόσο, με την ανοικτότητα, τον δημόσιο χαρακτήρα του, με εκτεταμένες και ποιοτικές προνοιακές παροχές -στέγαση, σίτιση, επιδόματα, φροντίδα υγείας, ψυχοκοινωνική υποστήριξη κ.α.-, με θεσμικές λειτουργίες και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις στο εσωτερικό του να αμβλύνει σημαντικά τις επιδράσεις αυτών των κοινωνικών δομών ανισότητας εντός της πανεπιστημιακής κοινότητας. Με τον τρόπο αυτό μπορεί πράγματι να ενδυναμώνει τα μέλη του στην ανατροπή των ευρύτερων ανισοτήτων και εκτός του πανεπιστημιακού πεδίου.

-ένα πανεπιστήμιο για την ανεξάρτητη κριτική γνώση, έρευνα, εκπαίδευση, καλλιέργεια και δημιουργία ως αυτοτελή αγαθά, με όρους πραγματικής ισότητας και ελευθερίας

-ένα πανεπιστήμιο που φαντάζεται και αρχίζει να κατασκευάζει άλλους, καλύτερους κόσμους

-ένα πανεπιστήμιο που δεν το φανταζόμαστε μόνον αλλά το κάνουμε πραγματικότητα εδώ και τώρα.

Το κείμενο αποτελεί την εισαγωγική τοποθέτηση στην εκδήλωση της Πρωτοβουλίας Πανεπιστημιακών ΑΠΘ-ΠαΜακ με τίτλο «Ενάντια στο δημόσιο πλιάτσικο, για ένα δημόσιο και κοινωνικό πανεπιστήμιο» που πραγματοποιήθηκε στις 16 Ιανουαρίου 2024 στη Νομική Σχολή ΑΠΘ

Το άρθρο Το πανεπιστήμιο ενός άλλου παρόντος και μέλλοντος. Του Αλέξανδρου Κιουπκιολή εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Δυστυχώς όμως, ακριβώς επειδή η λεγόμενη ψηφιακή δημόσια σφαίρα, λειτουργεί πλέον με λέξεις-κλειδιά, αυτές οι λέξεις-κλειδιά έχουν γίνει πολύτιμος πόρος, γι’ αυτό δέχονται παραχαράξεις και αντιστροφές (με τρόπο ώστε και τα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης³ να καταπίνουν τη στρέβλωση). Έτσι, ένας διαρκής πόλεμος λέξεων με απώτερο σκοπό την κατάργηση κάθε νοήματος και με άμεσο πρακτικό στόχο τη διευκόλυνση σοβαρών δομικών αλλαγών ωθεί τη λέξη παιδεία να σημαίνει παροχή εκπαιδευτικών υπηρεσιών, έρευνα να σημαίνει ανάπτυξη άχρηστων τεχνοεπιστημονικών γκάτζετς, δημόσιο να σημαίνει με απόλυτο κρατικό έλεγχο, ελευθερία να σημαίνει την πλήρη υποταγή στους άγριους κανόνες της αγοράς. Ακόμη και ο όρος ιδιωτικοποίηση δεν σημαίνει χρηματική επένδυση με αντάλλαγμα την προβολή και τον έλεγχο από ιδιώτες, αλλά την επαναλαμβανόμενη καπιταλιστική συσσώρευση με την αρπαγή των δημόσιων πόρων για τα συμφέροντα των λίγων εις βάρος των κοινών αγαθών (υγεία, παιδεία, πρόνοια, γη, στέγη, διατροφή, περιβάλλον, συγκοινωνίες κ.ο.κ).

Η ίδρυση ιδιωτικών τριτοβάθμιων εκπαιδευτηρίων, αδιανόητη για την πλειονότητα πριν 30 χρόνια, αυτονόητη νεοφιλελεύθερη επιλογή σήμερα, κορυφώνει την επί μακρόν υποβάθμιση των δημόσιων πανεπιστημίων και συνδέεται αναπόσπαστα με την υποβάθμιση αυτήν. Συνεχίζει, πιο επιθετικά τώρα, τις προσπάθειες που ξεκίνησαν με το νόμο Γιαννάκου για την κατάργηση του άρθρου 16 του συντάγματος, που ενισχύθηκαν με τον νόμο Διαμαντοπούλου που ήθελε να εισαγάγει συμβούλια ιδρύματος και εξωπανεπιστημιακή διοίκηση, που έφτασαν σε νέα ύψη όταν επεδίωξαν να παράσχουν ισοτιμία στα πτυχία των ιδιωτικών κολλεγίων με εκείνα των δημόσιων ΑΕΙ. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις δεν ήταν τα νομικά επιχειρήματα που απέτρεψαν την εφαρμογή των νόμων: Οι νόμοι αυτοί ακυρώθηκαν στην πράξη χάρη στη μαχητική αντίδραση του πανεπιστημιακού και του κοινωνικού κινήματος (κυρίως των φοιτητριών-των και των μαθητριών-τών) και τον επακόλουθο φόβο πολιτικού κόστους από τις κυβερνήσεις. Οι νόμοι ακόμη αποτελούσαν διακυβεύματα σε αυτό το κόστος.

«έξω hoi polloi από τα πανεπιστήμια!»

Πιο πρόσφατα, με μια κυβέρνηση αποφασισμένη να καταργήσει το ίδιο το θεσμικό της υπόβαθρο και να επιβληθεί με κάθε μέσο -και πρώτιστα με τη στρατηγική⁴ εξαγορά⁵ των μμε⁶-ο νόμος-πλαίσιο της προηγούμενης υπουργού επισημοποίησε τις προϋποθέσεις της ολιγαρχικής και διαπλεκόμενης διαχείρισης στα πανεπιστήμια επιβάλλοντας ξανά τα Συμβούλια Διοίκησης, εκμηδενίζοντας ό,τι είχε απομείνει από το λεγόμενο αυτοδιοίκητο. Ταυτόχρονα, εισήγαγε (με τηλεσυνελεύσεις σε Τμήματα και Σχολές και προθεσμίες-σοκ) την Ειδική Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ) για τον άμεσο και γρήγορο περιορισμό των εισακτέων (αντί να αυξήσει τις προσλήψεις διδασκόντων-ουσών). Απέκλεισε με μία κίνηση 15.000 παιδιά από τη δημόσια τριτοβάθμια (σύμφωνα με τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις⁷). Με άλλα λόγια, ο νόμος εκμεταλλεύτηκε την απελπισία των πανεπιστημιακών μπρος στον φόρτο εργασίας τους -έχουμε μακράν τη μεγαλύτερη ψαλίδα στην αναλογία φοιτητών/καθηγητών στην Ευρώπη⁸ και μας έβαλε να περιορίσουμε οι εμείς οι ίδιοι-ες την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση.⁹

Αντί να καταθέσουμε μια σκληρή αυτοκριτική, που και πάλι δεν θα αρκούσε να εξαλείψει αναδρομικά τις ευθύνες μας, ας έχουμε τουλάχιστον συναίσθηση της κατάστασης: Για πολλούς λόγους, οι πανεπιστημιακοί από την προηγούμενη δεκαετία, δεκαετία δραστικής μείωσης μισθών και προσωπικού, αποδειχτήκαμε μία σιωπηλή και υπάκουη επαγγελματική τάξη. Μεταμφιέσαμε την πληγωμένη μας υπερηφάνεια, αλλά και τη μύχια προσμονή μας οι νέοι ιδιώτες να συμπληρώσουν τα εισοδήματά μας, (για να πλησιάσουν, έστω, το επίπεδο των επιδομάτων της δεκαετίας του 2000), με μία ρητορική αξιολογήσεων, πιστοποιήσεων και αριστείας (κι αυτοί διαπρεπείς όροι στη νέα γλώσσα). Ούτε έκφραση αξιοσύνης όμως ούτε αριστεία δεν είναι ο αυθαίρετος αποκλεισμός όλο και περισσότερων από την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Είναι βαρβαρότητα, που επιταχύνει τον κοινωνικό ξεπεσμό και τη διάλυση ενός από τα ελάχιστα στοιχεία δημοκρατικής λειτουργίας του ελληνικού κράτους, τη δυνατότητα για ένα (έστω καχεκτικά) δημόσιο, ένα (με δυσκολία αλλά) δωρεάν, αλλά σίγουρα ένα ανοιχτό σε πολλές και πολλούς πανεπιστήμιο, πράγμα που από μόνο του σημαίνει πολλά: Η υψηλότατη αναλογία (τριών στους τέσσερις) αποφοίτων λυκείων που προχωρούν στην τριτοβάθμια είναι επίτευγμα που καμία άλλη ευρωπαϊκή χώρα δεν είχε να επιδείξει.¹⁰ Η αναλογία αυτή βέβαια δεν ισχύει πια.

Η μείωση των εισακτέων στα ΑΕΙ προμηνύει μεσοπρόθεσμα την πιο απότομη, ραγδαία και προοδευτική μείωση από ιδρύσεως του ελληνικού πανεπιστημίου και έγινε με ευθύνη των ίδιων των πανεπιστημιακών που κατά πλειοψηφία τη δέχτηκαν. Αποτελεί ευθεία ετήσια προσφορά στο πελατολόγιο των ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων. Έχει ενδιαφέρον ότι μαζί με τον περιορισμό των φοιτητών-τριών στα ΑΕΙ, πτώση παρουσιάζουν παράλληλα και τα ποσοστά συμμετοχής στη μη υποχρεωτική λυκειακή εκπαίδευση από το 2010¹¹ (με μικρή ανάκαμψη από το 2016, μάλλον εικονική αφού δεν συνυπολογίζει τα χιλιάδες παιδιά μετανάστες που πέρασαν από την Ελλάδα και συχνά δεν βγήκαν από τα καμπς για μήνες, ούτε για βόλτα, πόσω μάλλον για να πάνε σχολείο)¹² Οι πανελλαδικές αντί να αλλάξουν, ή να καταργηθούν, που θα ήταν το σωστό, γίνονται ψυχολογικά ακόμη πιο δυσβάσταχτες και πραγματολογικά παράλογες, η φροντιστηριακή παιδεία μένει ανέγγιχτη. Αυτή η πολιτική της απο-εκπαίδευσης επαφίεται βέβαια και στην ευρύτερη προπαγάνδα και τα ανοιχτά ψέματα των πληρωμένων μμε, μέθοδο που μέχρι στιγμής έχει αναστείλει κάθε φόβο πολιτικού κόστους για όσους νομοθετούν αναμεταξύ τους στη Βουλή. Επένδυσε όμως στην ενίσχυση δύο μέθοδων διακυβέρνησης μέσα στο πανεπιστήμιο: στην καταστολή και τη διάρρηξη της άμεσης επικοινωνίας, τόσο στις εκπαιδευτικές, όσο και στις διοικητικές και τις πολιτικές διαδικασίες: Η δημιουργία των ΟΠΠΙ, χάρη στη μαχητική άρνηση του κοινωνικού κινήματος, εξελίχθηκε σε φιάσκο. Πολλά όμως από τα μέτρα επιτήρησης και ελέγχου διατηρούνται στο ψυγείο, σ’ ένα κράτος που επιδιώκει ρεκόρ αστυνομικών και φυλάκων, (σε πρόσφατες προσλήψεις και σε ποσοστό επί του πληθυσμού – ΕΛΣΤΑΤ), καθώς και ρεκόρ δαπανών σε συστήματα ελέγχου (όχι βέβαια για τα τρένα, την ακτοπλοΐα ή τα λεωφορεία).

Επιπλέον, ως προς τη δεύτερη μέθοδο, αυτήν της διάλυσης του φυσικού διαλόγου, η καθιέρωση ολοένα και πιο αποστασιοποιημένων από τον φυσικό χώρο του πανεπιστημίου σχέσεων μέσω της τηλεκπαίδευσης, των τηλεσυνελεύσεων και των τηλεκλογών, φαίνεται να ριζώνει για τα καλά –  και από λύση ανάγκης να γίνεται άλλοθι της γενικής αδράνειας.

το πάθος για τα μετρητά;

Πόσα λεφτά να βγουν από τα δίδακτρα; Ακριβό σπορ η εκπαιδευτική επιχείρηση. Κάποιο από τα 32 ιδιωτικά κολλέγια τετραπλασίασαν τα κέρδη τους μετά την ΕΒΕ¹³,ωστόσο δεν είναι και τόσο υψηλά για τους επιχειρηματίες τα κέρδη προ φόρων των 16,5 εκ. που μοιράστηκαν από το 2015 ως το 2020, όπως κατέγραψε το ΚΕΠΥ του ΑΠΘ.¹⁴

Σίγουρα πάντως το οικονομικό κίνητρο δεν είναι αυτό που διαφημίζουν, το χρήμα δηλαδή, που δήθεν θα παραμείνει στη χώρα από τον φοιτητικό πληθυσμό που αλλιώς θα ξενιτευόταν. Η Ελλάδα σίγουρα έχει αρνητικό ισοζύγιο εισροών/εκροών φοιτητριών-τών και τουλάχιστον το παράδειγμα της Κύπρου αποδεικνύει περίτρανα ότι αυτό δεν πρόκειται να ανατραπεί με την εγκατάσταση περισσότερων ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων. Αντίθετα. αυτή θα προκαλέσει αύξηση του κόστους των διδάκτρων αφού θα περιλαμβάνει μισθούς διευθυντικών στελεχών και υπηρεσιών των χωρών ίδρυσης.¹⁵

Εδώ η οικονομική εξίσωση είναι απλή: Για να σπουδάσουν περισσότερες-οι στην Ελλάδα αρκεί να καταργηθεί άμεσα η ΕΒΕ και να ενισχυθούν με μόνιμο προσωπικό, υποδομές και προϋπολογισμό τα δημόσια ΑΕΙ. Και κατόπιν, επαναλαμβάνουμε, να καταργηθούν οι πανελλαδικές εξετάσεις.

Επομένως, ίσως ένα άμεσο χρηματικό κίνητρο στην ελληνική περίπτωση (πέρα από το σαφώς πολιτικό-κίνητρο του ταξικού αποκλεισμού) για τη δημιουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων (δηλ. την αναβάθμιση των υφιστάμενων ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων και την ίδρυση νέων εκπαιδευτηρίων με λίγα τμήματα και αποσπασματικές υπηρεσίες) είναι η επιδίωξη ενός διευρυμένου πλιάτσικου εκ μέρους της αγοράς. Εγχώριοι και κυρίως μεσαίοι επιχειρηματικοί όμιλοι ανυπομονούν να ορμήξουν στο μοίρασμα των κρατικών/διακρατικών επιχορηγήσεων (βλ. εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα Erasmus+, Horizon, LIFE, European Research Council, CREA κ.λπ.  που επιτρέπουν αυτήν τη στιγμή μη επιχειρηματικές, ακαδημαϊκές επαφές με το εξωτερικό στα ΑΕΙ).

Το κίνητρο του πολιτικού ελέγχου και της πλήρους εμπορευματοποίησης (μακροπρόθεσμα αυτοκαταστροφικής ακόμη και για τους υποστηρικτές της) είναι πολύ ισχυρότερο. Η συνεχιζόμενη οικονομική κρίση προσέφερε την καλύτερη ευκαιρία (και η πανδημία ένα σίγουρο τεστ): Όπως η χρηματοπιστωτική -και κατόπιν συνολική- κρίση ευνόησε την παραχώρηση δημόσιων υπηρεσιών, ταμείων και γης σε ιδιωτικά συμφέροντα με εξευτελιστικούς σε όλες τις περιπτώσεις όρους για το κράτος και τους πολίτες, έτσι προετοίμασε το έδαφος για την εισβολή τέτοιων συμφερόντων στη βαριά βιομηχανία της εκπαίδευσης. Αποχαλίνωσε έτσι μια άρχουσα τάξη κρατικοδίαιτη που λειτουργεί ως εργολάβος και όχι ως επενδυτής (διαφορετική κριτική θα κάναμε τότε), μια άρχουσα τάξη που υποστηρίζει πολιτικές μισανθρωπίας και συγκαλύπτει ανερυθρίαστα (άλλοτε και με το χαμόγελο στα χείλη) ειδεχθή εγκλήματα εναντίον των φτωχότερων και των πιο περιθωριοποιημένων, ιδιαίτερα κατά των μεταναστών-τριών και των Ρομά στο εσωτερικό, χωρίς να χάνει ευκαιρία να στηρίζει πολέμους και γενοκτονίες στο εξωτερικό, ενίοτε και πριν καν σπεύσουν οι ισχυρότεροι εταίροι, όπως στην περίπτωση της φρεγάτας στην ερυθρά θάλασσα.

Αυτή είναι τυπική συμπεριφορά νεοαποικίας.“Μια νεοαποικία δεν χρειάζεται πανεπιστήμιο, όπως δεν χρειάζονταν ούτε οι παλιότερες, γι’ αυτό άλλωστε οι αποικιοκράτες δεν έφτιαχναν εκεί πανεπιστήμια, απλώς δέχονταν στις σχολές τους λίγους γόνους της άρχουσας τάξης”,¹⁶ γράφει ένας φίλος. Ιδού μια εκδοχή αυτού του καθεστώτος, ήπια αλλά όχι ευκαταφρόνητη: Το 2017 η Ελλάδα ήταν η χώρα που παρήγαγε και εξήγαγε τους περισσότερους, επί του ποσοστού του πληθυσμού της, καθηγητές από όλη την Ευρώπη στα 48 «υψηλόβαθμα» πανεπιστήμια των ΗΠΑ.¹⁷ Οι καθηγητές αυτοί, επεσήμανε η συνάδελφος Βιβή Παπαδοπούλου σε ανάρτησή της, έχουν λάβει στη μεγάλη τους πλειοψηφία το πρώτο τους πτυχίο από ελληνικό ΑΕΙ.

Μπορούμε να το ονομάσουμε δείγμα του ελληνικού δαιμονίου, μπορούμε να το ονομάσουμε αξιοκρατία, το φαινόμενο ωστόσο παραμένει αποικιακό και φωτίζει την παγκόσμια κατανομή στη βιομηχανία της γνώσης και της τεχνοεπιστήμης. Και σίγουρα δεν αλλάζει με τα προτεινόμενα ιδιωτικά: Αυτά μόνον αποκαρδιωμένους υπαλλήλους θα ελπίζουν να παραγάγουν: πτυχιούχους που δεν θα έχουν συμμετάσχει ποτέ σε γενική συνέλευση, δασκάλες που θα συνθλίβονται ανάμεσα στα αφεντικά και στους πελάτες τους.

εδώδιμα νεοαποικιακά

Oι George Caffentzis και Silvia Federici είδαν από κοντά και κατέγραψαν ότι όπου πρώην αποικίες, π.χ. στην υποσαχάρια Αφρική (βλ. Νιγηρία τη δεκαετία του ’90 και Γκάνα, Σουδάν νωρίτερα) πήγαν να οικοδομήσουν στιβαρή τριτοβάθμια, το ΔΝΤ έσπευσε να την αποδιαρθρώσει, πατάσσοντας κάθε αντιφρονούντα, ωθώντας τους δασκάλους να προσαρτηθούν από εταιρείες, χρεώνοντας και αποκλείοντας την πλειονότητα από τις σπουδές, χρησιμοποιώντας τα πανεπιστήμια για την τεχνογνωσία κατασπάραξης των πρώτων υλών και την παραγωγή του σχετικού προσωπικού.¹⁸

Και τι να διδάσκουν τα πανεπιστήμια, θα πείτε; Ποια γνώση είναι χρήσιμη τόσο στην Αφρική, όσο και εδώ; Πώς σχετίζεται το ήθος με την κατάρτιση; Τι σημαίνει ότι η γνώση είναι ενιαία; Μεγάλη συζήτηση το δυτικό καπιταλιστικό αποτύπωμα στους πλανητικούς πόρους που ενθαρρύνει την τεχνοεπιστημονική εργαλειοποίηση των γνωστικών πόρων¹⁹ στη λεγόμενη Ανθρωπόκαινο εποχή²⁰. Μεγάλη συζήτηση, ιστορική και πολιτική, το ποιες από τις αρχές του Διαφωτισμού²¹ σεβόμαστε ακόμη²² για την απελευθερωτική τους δύναμη. Μεγάλη συζήτηση αν π.χ. ο Ζαν Ζακ Ρουσώ θα εμπνεόταν την πρωτόλεια αυτοκριτική της Δύσης και του αποκαλούμενου ρασιοναλιστικού της μοντέλου αν δεν ερχόταν σε επαφή με τη σκέψη των ιθαγενών της αμερικανικής ηπείρου.²³ Εφόσον τα πανεπιστήμια υπάρχουν, καλό είναι να συνεχίσουμε να θέτουμε τέτοια ερωτήματα.

Είναι όμως εμπειρικά αποδεδειγμένο, για κάθε γνωστή στιγμή της πολιτικής ιστορίας των τελευταίων τριών αιώνων, και δεν σηκώνει ρώτημα, ότι η γενικευμένη, κοινή, κοσμική μόρφωση αγοριών και κοριτσιών μέχρι την ενηλικίωση και την πρώτη ωριμότητα ευνοούν τις ικανότητες της συναπόφασης, την κριτική σκέψη, τη συλλογική δημιουργικότητα και την αυτοεκτίμηση. Πρόσφατα παραδείγματα το Ιράν μέχρι το 1979, η Ινδονησία, (όπου τα 12 χρόνια υποχρεωτικής εκπαίδευσης οδήγησαν στη γενική απεργία του 2013, αλλά αμέσως μετά και στην τεράστια επένδυση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων το 2020 στην αμιγώς θρησκευτική παιδεία), τα σχολεία στις κουρδικές επαρχίες της Β. Συρίας, που καταστράφηκαν πρώτα-πρώτα στην τουρκική επίθεση το 2018, τα ζαπατιστικά σχολεία στην Τσιάπας, που βρίσκονται στο στόχαστρο του μεξικανικού κράτους και παρακράτους. (Και πώς θα βρούμε τα λόγια και τις πράξεις να μιλήσουμε για το κλείσιμο της ανώτατης εκπαίδευσης, για τις καταστροφές σε πέντε από τα έξι πανεπιστήμια της Γάζας,²⁴) για τη φίμωση όσων Παλαιστίνιων και Ισραηλινών μιλούν ενάντια στη σφαγή δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων, όταν ο πόλεμος εξόντωσης συνεχίζεται και κάθε έκκληση για παιδεία ηχεί σαν αφελής, ναρκισσιστική πολυτέλεια…).

Φαίνεται ότι για του ίδιους λόγους που θεωρούμε τη μόρφωση σημαντική, η μόρφωση παντού δέχεται επίθεση, είτε για να πάψει εντελώς, είτε, όπως εδώ, για να διαστραφεί προς την εμπορευματική της καθυπόταξη.

Δεν μας αγγίζουν ούτε η μοιρολατρία ούτε ο κυνισμός, καταφύγια των αντιφρονούντων που παραδέχονται την ήττα τους μπρος στον παραλογισμό²⁵ της εξουσίας²⁶ Σκεφτόμαστε και νιώθουμε διαφορετικά. Έχουμε την τύχη να είμαστε λειτουργοί της παιδείας, για την οποία δείχνουμε καθημερινά την ευγνωμοσύνη μας, με την υπεύθυνη μελέτη, τον επιστημονικό διάλογο και τη συνάντηση μέσα και έξω από την τάξη – ό,τι και να σημαίνουν ακόμη όλ’ αυτά. Να μην αφήσουμε να μετατραπεί η αποστολή μας σε θλιβερό, κενό προνόμιο. Να μην ζητήσουμε προνόμια από τις μαφίες, ούτε δήθεν δικαιώματα που θα σταθμίζονται με τη μεζούρα και θα ανοιγοκλείνουν με τη στρόφιγγα του εταιρικού κράτους, του κράτους των εκπαιδευτικών υπηρεσιών (και όχι της παιδείας), της παραγωγής κενοτομίας [sic] (και όχι της έρευνας), της οικονομικής εξάρτησης από πολυεθνικές και χρηματιστήρια, αντί για τη δημόσια στήριξη και τον κοινωνικό έλεγχο. Το να δεχτούμε να επικρατήσουν τα δόλια λογοπαίγνια που σήμερα αποδιαρθρώνουν περαιτέρω τα πανεπιστήμια, αντιβαίνει στο χρέος μας, ως εκπαιδευτικών, τουλάχιστον να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους.

Το κείμενο αποτελεί την εισαγωγική τοποθέτηση στην εκδήλωση της Πρωτοβουλίας Πανεπιστημιακών ΑΠΘ-ΠαΜακ με τίτλο «Ενάντια στο δημόσιο πλιάτσικο, για ένα δημόσιο και κοινωνικό πανεπιστήμιο» που πραγματοποιήθηκε στις 16 Ιανουαρίου 2024 στη Νομική Σχολή ΑΠΘ

1 https://esdep.auth.gr/2024/01/17/γσ-εσδεπ-απθ-απόφαση-γενικής-συνέλευσ/

2https://www.alfavita.gr/ekpaideysi/437452_idiotika-panepistimia-hiliades-neoi-symmetehoyn-sta-syllalitiria-se-oli-ti-hora

3 https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-020-01097-6

4 https://thepressproject.gr/diethnis-erevna-gia-tin-eleftheria-tou-typou-stin-ellada-pos-i-kyvernisi-mitsotaki-cheiragogei-tin-enimerosi/

5https://www.avgi.gr/koinonia/418359_i-stratigiki-symmahia-mitsotaki-kai-tileoptikon-stathmon-me-arithmoys

6 https://www.enainstitute.org/η-επικοινωνιακή-διαχείριση-της-πολιτ/

7https://www.alfavita.gr/panellinies/413324_panellinies-2023-pos-i-elahisti-basi-eisagogis-kobei-hiliades-ypopsifioys-kathe

8 https://www.healthpolicycenter.gr/el/publications/9–

9https://www.esos.gr/arthra/74254/ta-50-tmimata-poy-ekapse-i-elahisti-vasi-eisagogis-ehoyn-apo-0-eos-30-eisakteoys-oso

10https://sep4u.gr/34169/ellada-katechei-tin-teleftaia-thesi-stin-e-e-se-pososto-apofoitisis/

11https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Statistics_on_young_people_neither_in_employment_nor_in_education_or_training#Development_of_NEETs_in_the_EU_over_time_for_different_age_groups

12https://op.europa.eu/webpub/eac/education-and-training-monitor-2020/countries/greece_el.html

13https://www.alfavita.gr/ekpaideysi/414967_kolegio-me-kerdi-47-ekat-2020-meta-tin-elahisti-basi-eisagogis-ayxise-2021-ta

14 https://www.healthpolicycenter.gr/el/publications/9

15 http://iobe.gr/docs/research/RES_05_F_05072017_REP_GR.pdf

16https://www.topontiki.gr/2024/01/01/i-metopiki-epithesi-sto-dimosio-panepistimio/

17 https://www.ekathimerini.com/society/diaspora/223142/greek-professors-a-force-to-be-reckoned-with-in-us-academia/

18 https://libcom.org/article/committee-academic-freedom-africa-newsletter

19 https://uclpress.scienceopen.com/hosted-document?doi=10.14324/LRE.20.1.23

20 https://www.jstor.org/stable/26422925

21 https://www.icps.cat/archivos/WorkingPapers/WP_I_118.pdf?noga=1

22 https://brill.com/display/title/28384

23 https://en.wikipedia.org/wiki/The_Dawn_of_Everything

24 Scholars at Risk 18/12/23 https://www.scholarsatrisk.org/2023/12/call-to-action-the-crisis-in-israel-gaza-and-the-west-bank-and-its-impact-on-academia/).

25 https://www.liberal.gr/ellada/mi-kratika-panepistimia-mia-tharralea-apofasi

26 https://www.amna.gr/home/article/788417/Kur-Pierrakakis-Nauarchida-einai-to-dimosio-panepistimio

Το άρθρο Πανεπιστήμιο: αυτονόητα και απωλεσθέντα. Της Λίας Γυιόκα εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Δημόσιος χώρος, κατά Habermas, είναι χώρος συζήτησης και θέσμισης αυτής της συζήτησης. Κατά τον Δ. Κωτσάκη ο δημόσιος χώρος είναι η ένωση του συλλογικού χώρου των πολιτών και της Πολιτείας. Κρατούμε για τη συνέχεια τον διπλό αυτόν ορισμό.

Το Πανεπιστήμιο, ως εδαφοποιημένος (δηλαδή φυσικός) χώρος παραγωγής δημόσιου λόγου, συνεπάγεται ταυτόχρονα μια κοινωνική και μια φυσικά χωρική προσέγγιση, ως ενιαίος κοινωνικός χώρος, με τα υποκείμενα και τις δυνάμεις του και τις αναδυόμενες σχέσεις, που καθώς βιώνονται συνιστούν μιαν ολοκληρωμένη τοπολογία: ο φυσικός χώρος (υποδομές, εγκαταστάσεις, κτίρια) εμπεριέχεται στον κοινωνικό χώρο του Πανεπιστημίου, που καθώς βιώνεται από τα κοινωνικά υποκείμενα μέσω των σχέσεων επικοινωνίας τους, τρέπεται σε τόπο.

Αν και συχνά στον ρου της Ιστορίας διαπιστώνουμε σχετική απαξίωση του Πανεπιστημίου, αυτό παραμένει ένας χώρος ου-τοπικός άρα χώρος ελευθερίας, που δεν εξομοιώνεται με τον απλό δημόσιο χώρο μιας πλατείας, ενός πάρκου, ενός πεζοδρομίου.

Αξίζει άραγε μια συζήτηση σήμερα για το Πανεπιστήμιο, ως δημόσιο χώρο, όταν το κυρίαρχο ιδεολογικο-οικονομικό αφήγημα ορίζει το Πανεπιστήμιο με όρους καπιταλιστικής οικονομίας- επένδυση, απόδοση, κόστος, ωφέλεια, αναδιάρθρωση, πιστοποίηση κλπ.;

Η απάντηση είναι ναι.

Ήδη από τον Μεσαίωνα η παρουσία Πανεπιστημίου και άρα πλήθους νέων, συχνά ετεροχθόνων, έθετε προβλήματα στην πολιτική εξουσία για την επιτήρηση και τον έλεγχο ηθών και πράξεων των νέων κατά την επαφή τους με το κοινωνικό σώμα της πόλης.

Κατά τον 20ο αι., με την αύξηση του φοιτητικού πληθυσμού και των αναγκών σε πανεπιστημιακά κτίρια και υποδομές, αναδύθηκε ο ειδικός τεχνικός τομέας της πανεπιστημιακής πολεοδομίας, με τον φονξιοναλισμό ως κυρίαρχη προσέγγιση-γρήγορη, φθηνή, μεγάλη παραγωγή δομημένου περιβάλλοντος-και με χωροθέτηση νέων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων ή αποκέντρωση τμημάτων τους στα περίχωρα της πόλης.

Γνωρίζουμε ότι κατά κανόνα η προαστιοποίηση του Πανεπιστημίου οδήγησε σε μέτριες πολεοδομικού χαρακτήρα λύσεις, πλην όμως πέτυχε την απομάκρυνση συχνά ζωηρών διδασκόντων και κυρίως απείθαρχων φοιτητών στην αστική περιφέρεια σε περίκλειστα campus (και ο όρος έχει τη σημασία του, καθώς αρχικά σημαίνει στρατόπεδο, εργοτάξιο και τα συναφή).

Η ανταγωνιστικότητα, η διεθνοποίηση, η αξιολόγηση-πιστοποίηση-κατάταξη αποτελώντας το Saint Graal, των εκσυγχρονισμένων, άρα προσαρμοσμένων στις επιταγές της αγοράς main stream πανεπιστημιακών ομάδων, οδηγούν σε όξυνση των ανισοτήτων, του ανταγωνισμού και της επιχειρηματικού τύπου (καπιταλιστικής δηλαδή) αυτονόμησης των ιδρυμάτων, εις βάρος βεβαίως του δημόσιου χαρακτήρα τους και της καλλιέργειας της ελευθερίας της γνώσης.

Η εμμονή στον λεγόμενο εξορθολογισμό και στη βιομηχανοποίηση αρχικά, στη βιοπολιτικοποίηση σήμερα και στη γραφειοκρατικοποίηση σίγουρα του Πανεπιστημίου, του αποστερεί την όποια συμβολική-ου-τοπική-και εγγενώς ελευθεριακή του υπόσταση.

H έννοια της ενσωμάτωσης-integration-γενικά, άρα και στην περίπτωση πόλης-πανεπιστήμιου, παραπέμπει σε μια αντίληψη περί κοινωνικής τάξης (order κι όχι class) μεταξύ πολιτικής εξουσίας και κοινωνικών ομάδων. Άρα αντανακλά την επιθυμία (κατά É. Durkheim) συμβίωσης σε μια κοινωνία πολυλειτουργική και με υψηλό καταμερισμό εργασίας, που οδηγεί σε εξατομίκευση και αποδυνάμωση της κοινοτικής συνείδησης, δηλαδή σε αλλοτρίωση. Το  διαλεκτικά αντιφατικό νόημα αυτής της έννοιας συνεπάγεται, αντιθέτως, την πρωτοκαθεδρία του συλλογικού έναντι του ατομικού, με όρους συνειδητής συλλογικής πράξης, άρα  με όρους ελευθερίας και δημιουργικότητας.

Δεν υπάρχει κοινωνική χωρίς χωρική-φυσική (έκταση-χρόνος-ενέργεια) ενσωμάτωση αλλά ισχύει και η σχέση ανάδρασης: ο (φυσικός) χώρος ως τοπολογική μεταβλητή συμμετέχει στην αναπαραγωγή της κοινωνίας. Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι ο φυσικός χώρος, που εμπεριέχεται στον κοινωνικό χώρο, υπάγεται στην ανθρωπογεωγραφία και στην κοινωνική μορφολογία. Η όποια «θερμοδυναμική» αναταραχή στον κοινωνικό-δημόσιο χώρο, προφανώς επενεργεί στις φυσικές του συνιστώσες, πολύ περισσότερο όταν το Πανεπιστήμιο είναι ο κοινωνικός-δημόσιος χώρος, όπου  αενάως διακυβεύεται η ελευθερία της γνώσης.

Ας ολοκληρώσουμε αυτές τις σκέψεις μέσα από τη γενεαλογία του Πανεπιστημίου.

Α. Το παραδοσιακό Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο ιδρύεται ως κορπορατίστικη οργάνωση, ως προνομιακή ένωση διδασκόντων-διδασκομένων, δηλαδή κάτι πολύ περισσότερο από απλός χώρος διδασκαλίας-κτίριο ή κτιριακό σύμπλεγμα.

Το Πανεπιστήμιο γεννιέται ως τόπος γνώσης κατά τον Μεσαίωνα, αποτελώντας απόπειρα αποδέσμευσης της γνώσης από τον επισκοπικό έλεγχο (11ος αι.) που αργότερα αποκτά θεσμική υπόσταση (12ος αι.).

Αν το Πανεπιστήμιο προσέδιδε κύρος σε πόλεις, όπως η Μπολόνια, το Παρίσι, η Οξφόρδη, σε κάποιες άλλες δημιουργεί εύλογη ανησυχία, εξ ού και η άρνησή τους να δεχθούν τέτοια ιδρύματα στην επικράτειά τους.

Το μεσαιωνικό Πανεπιστήμιο καθορίζεται απ’ τη θρησκευτική αρχιτεκτονική (ιδίως μοναστηριακή- των αβαείων) και τη γενικότερη θρησκευτική κουλτούρα, ως χώρος ανδρικός, ελιτίστικος-αριστοκρατικός άρα και απολυταρχικός.

Μεταξύ 14ου και 18ου αιώνα έχουμε την παρακμή του Πανεπιστημίου.

Στην επαναστατική μάλιστα Γαλλία, η Convention καταργεί επισήμως στα 1793 το Πανεπιστήμιο για να επανιδρυθεί το 1896 (Γ’ Δημοκρατία).

Β. Το νεωτερικό Πανεπιστήμιο

Από τα τέλη του 18ου αιώνα έχουμε «επανίδρυση» του Πανεπιστημίου, που διαπνέεται από τον ριζοσπαστικό αστικό φιλελευθερισμό, που ανοίγεται στον λαό (με ό, τι δηλώνει τότε αυτή η έννοια) και ολοκληρώνεται με τις αρχές του νεωτερικού Πανεπιστήμιου που διατυπώνει ο W. von Humboldt.

Το Πανεπιστήμιο προικίζεται με εμβληματικά μεγαλοπρεπή μνημειακά, συνήθως νεοκλασικού ρυθμού (έχει κι αυτό τη σημασία του) κτίσματα, που τονώνουν  στη πανεπιστημιακή κοινότητα ένα αίσθημα ανωτερότητας και τη βεβαιότητα του ανήκειν στην αριστοκρατία του πνεύματος, συχνά δε και του πλούτου. Παράλληλα δίδεται έμφαση στις εφαρμοσμένες επιστήμες και τέχνες.

Μέχρι τον μεσοπόλεμο κυριαρχούν τα νεοκλασικά ρυθμολογικά πρότυπα στην πανεπιστημιακή αρχιτεκτονική, που όμως υποχωρούν μπρος στην μοντερνιστική ορμή, που προβάλλει τις αρετές του φονξιοναλισμού.

Το Πανεπιστήμιο εκδημοκρατίζεται και ο πληθυσμός του αυξάνει. Η ανάγκη επέκτασης οδηγεί σε αναζήτηση (συχνά ενδεδυμένη με υγειινιστική και οικολογίζουσα ρητορεία) φθηνής γης στην αστική περιφέρεια.

Η χωροθέτηση του Πανεπιστημίου στην αστική περιφέρεια απομακρύνει ένα κοινωνικά ατίθασο και πολιτικά απείθαρχο νεανικό πληθυσμό από το κέντρο της πόλης, εγκαθιστώντας τον σε προκάτ κτίσματα, ευτελούς αρχιτεκτονικής. Το διαζύγιο πόλης-πανεπιστημίου συντελείται πιο εύκολα με ανεπαρκέστατες συγκοινωνιακές συνδέσεις και απουσία από την περιφέρεια βασικών αστικών λειτουργιών, απαραίτητων για τη ζωή των φοιτητών.

Οι περιπτώσεις των πανεπιστημίων της Nanterre και της Vincennes στο Παρίσι είναι εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Σ’ αυτά τα νέα ιδρύματα εντάσσονται σημαντικοί πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, που ασφυκτιούν στην αποπνικτική ατμόσφαιρα της Σορβόννης και βρίσκουν εκεί έδαφος πρόσφορο για νέα καλλιέργεια της ελεύθερης γνώσης. Πρόκειται για τους Lefebvre, Baudrillard, Ricoeur, Touraine, Foucault, Deleuze, Guattari, Rancière κ.α. που ακολουθούνται από ριζοσπάστες φοιτητές. Μη λησμονούμε, άλλωστε, ότι ο Μάης του ’68 ξεκίνησε απ’ τη Nanterre και το κίνημα της 22ας Μάρτη. Αλλά αυτό δεν ήταν παρά η θρυαλλίδα που πυροδότησε την εξέγερση των φοιτητών της Σορβόννης, της Νέας Σορβόννης και της Σχολής Καλών Τεχνών στη ιστορική καρδιά του Παρισιού, στο ευρύτερο Quartier Latin.

Γ. Το Πανεπιστήμιο σήμερα

Σήμερα η στρατηγική του Πανεπιστημίου, ήδη ειπώθηκε πιο πάνω, είναι η διεθνής αναγνώριση, η ανταγωνιστικότητα και η επιχειρηματικότητα.

Παράλληλα αμφισβητείται το καταστατικό δικαίωμα του Πανεπιστημίου για κρατική επιδότησή του, που οδηγεί στην υποχρηματοδότηση υποδομών και εγκαταστάσεων και τονώνεται ο προσανατολισμός αξιοποίησης πόρων κάθε είδους επιχειρηματικής δράσης-πώληση κατάρτισης, καινοτομίας μέχρι και υπηρεσιών κτηματομεσιτικού τύπου-βλ. περίπτωση Rosa Nera).

Η γνώση χάνει την ολότητά της, κατατεμαχίζεται κι αυτό αποκτά και φυσικό αποτύπωμα με δημιουργία ασύνδετων και συχνά ανταγωνιστικών μεταξύ τους τομεακών σχολών.

Το Πανεπιστήμιο λειτουργεί πια ως ρυθμιστής χώρου, εργολάβος και διαχειριστικός εταίρος της πόλης, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, στο ΗΒ, στον Καναδά, ή και τη Γαλλία.

Αξιολογούνται θετικά στις διεθνείς κατατάξεις όλες αυτές οι νέου τύπου δράσεις και προσανατολισμοί του Πανεπιστημίου. Από την άλλη πλευρά οι σχετιζόμενες πόλεις με τέτοιου τύπου Πανεπιστήμιο νοιώθουν ότι ενισχύεται η ανταγωνιστικότητά τους έναντι άλλων πόλεων.

Έχει ιδιαίτερο, όμως, ενδιαφέρον η περίπτωση Πανεπιστημίου τύπου “outreach”. Ως τέτοια αναγνωρίζονται μεγάλα αμερικανικά πανεπιστήμια. Επιδίδονται στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, στη φιλανθρωπία, σε λειτουργίες κοινής ωφέλειας, αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, ιατρικές και άλλες προνοιακές δράσεις προς όφελος της πόλης με την οποία συνδέονται. Και προφανώς έχουν, ως αντίδωρο, μεγάλα οφέλη, ιδίως με την αναγνώρισή τους, ως μη κερδοσκοπικών-κοινωφελών οργανισμών και τις συνεπαγόμενες φοροεκπτώσεις και φοροαπαλλαγές, παίζοντας πολύ και στο πεδίο της εθελοντικής προσφοράς (απλήρωτης ή υποαμοιβόμενης εργασίας αλλά με υποσχετικές για μελλοντική ανταμοιβή). Τέτοιο είναι στην Ελλάδα το καθεστώς των διαφόρων ιδρυμάτων με επωνυμίες αποθανόντων συνήθως (αν και μερικές φορές δεν περιμένουν καν να πεθάνουν πρώτα) μεγαλοεπιχειρηματιών και πολιτικών, πάντοτε ευεργετών.

Στα καθ’ ημάς, αντ’ αυτού, θάλλει το σύστημα της απ΄ευθείας ανάθεσης  (για υπηρεσίες προς τρίτους) και της αυτεπιστασίας (για εσωτερικά έργα-in house υλοποίησης) με υψηλούς προϋπολογισμούς αρχιτεκτονικών-πολεοδομικών και κτιριοδομικών προγραμμάτων.

Συνοψίζοντας, η τυπολογία του φυσικού πανεπιστημιακού χώρου είναι αποκρυσταλλωμένη σύμφωνα με τρία πρότυπα:

Μεγάλα κτιριακά συμπλέγματα στον πυκνό αστικό κεντρικό ιστό, ως απομεινάρια της ιστορικής αρχιτεκτονικής πανεπιστημιακής παράδοσης. Κάποια σε λειτουργία (ΕΚΠΑ) και άλλα σε προϊούσα εγκατάλειψη (ΕΜΠ).

Μεγάλες πανεπιστημιουπόλεις στην αστική περιφέρεια και σε αποστάσεις 10-20 χλμ. από το αστικό κέντρο.

Αστικές πανεπιστημιουπόλεις σε επαφή με την πόλη και ιδίως με το κέντρο της. Τέτοια είναι η πανεπιστημιούπολη του ΑΠΘ, όπως προέκυψε ως υβρίδιο των δύο προηγούμενων μορφών, συνδυάζοντας αρετές και των δύο. Δηλαδή αρχιτεκτονική ποιότητα (Καραντινός, Βαλεντής, Φινές κλπ.) με εξασφάλιση ελεύθερων χώρων (πάρκα, πλατείες) και βλάστησης.

Θα κλείσω με λίγα λόγια ειδικά για το ΑΠΘ.

Το ΑΠΘ, σε αντίθεση με το Αθήνησι, που ιδρύεται το 1837 επί ακμάζουσας βαυαροκρατίας και ως χώρος παίρνει τα εμβληματικά και μνημειακά χαρακτηριστικά της θεσμισμένης κεντρικής αστικής κρατικής δομής, ιδρύεται λίγο μετά τη μικρασιατική καταστροφή, σε περίοδο εθνικής περισυλλογής και ανασύνταξης (1925) μα και αμφισβήτησης παραδοσιακών βεβαιοτήτων: Ρώσικη και κεντροευρωπαϊκές επαναστάσεις, ανάδυση του φασισμού. Άνθηση κινημάτων Λόγου και Τέχνης με τις κοινωνικές τους προεκβολές-Νταντά, Σουρεαλισμός, Φουτουρισμός κλπ.

Χωροθετείται αρχικά εκτός πόλης, στη Βίλλα Αλατίνη, στο Ντεπώ αλλά σύντομα πλησιάζει στην πόλη, καταλαμβάνοντας την παλιά οθωμανική σχολή δημόσιας διοίκησης, Ιδαδιέ, δυτικότροπου νεοκλασικού αρχιτεκτονικού ρυθμού, που το 1913 μετατρέπεται σε  στρατιωτικό νοσοκομείο. Εκεί στεγάζεται σήμερα η Φιλοσοφική Σχολή. Κοντά όμως,  στην απέναντι γειτονιά, βρίσκεται το στρατόπεδο (campus) της έφιππης χωροφυλακής, της οποίας οι σπαθοφόροι επανειλημμένα επιτέλεσαν με μοχθηρία το αιμοβόρο έργο τους- κατάληψη του Πανεπιστημίου  το 1931 και πρόσκληση της χωροφυλακής για εκκένωσή του από τον κατοπινό δωσίλογο πρύτανη Βιζουκίδη, απεργία καπνεργατών τον Μάη του ’36 κλπ.

Την εποχή εκείνη στο ΑΠΘ φοιτούν κάποιες εκατοντάδες φοιτητών, μεταξύ των οποίων κι ο πατέρας μου, του οποίου αξιοποίησα μαρτυρίες.

Ψυχή και εγκέφαλος του ΑΠΘ η Φιλοσοφική με τους μεγάλους δασκάλους-Θεοδωρίδη, Κακριδή, Τριανταφυλλίδη, Ρωμαίο, Αποστολάκη- που γύρω της δημιουργούνται βαθμιαία η ΣΘΕ και η Νομική, η Γεωπονική και η Ιατρική.

Χρόνια μετά και τη λήξη του Εμφυλίου ιδρύονται η Πολυτεχνική, η Οδοντιατρική κλπ., σε ίδιες υποδομές που ανεγείρονται στον χώρο του παλιού εβραϊκού νεκροταφείου, όπου τότε ακόμα χάσκουν συλημένα μνήματα που όλα βεβηλώθηκαν το 1943 από τους Ναζί και, κυρίως, από τους ντόπιους αντισημίτες  συνεργάτες τους.

Ο χώρος του εβραϊκού νεκροταφείου ήταν εκτός αστικού ιστού, στα κοντινά περίχωρα της τότε πόλης, που παρακολουθεί τη σταδιακή ακανόνιστη διάχυσή της, εκείθεν του κατοπινού campus, προς Τριανδρία, Κάτω Τούμπα και 40 Εκκλησιές.

Σημειωτέον, ότι μάρμαρα του εβραϊκού νεκροταφείου χρησιμοποιήθηκαν ως δομικά υλικά, ακόμη και στον Ναό του Αγίου Δημητρίου.

Σήμερα η πανεπιστημιούπολη ΑΠΘ έκτασης περίπου 35ha βρίσκεται σε στενή επαφή με την πόλη και ιδίως με το κέντρο της. Καθορίζεται απ’ αυτήν, κινούμενη στους ρυθμούς της. Αλλά και την καθορίζει με τη ζωντάνια της φοιτητικής κοινότητας, ιδιαίτερα σε περιστάσεις κοινωνικής έντασης και πύκνωσης της πολιτικής δράσης, όπως η τωρινή.

Αλήθεια, ποιός θα ήταν ο αντίκτυπος των κινητοποιήσεων τις περιόδους 2006-2008, 2011-2012 και τώρα, αν το Πανεπιστήμιο ήταν στα Βασιλικά ή τη Θέρμη, ή έστω στη Σταυρούπολη (Στρ. Π. Μελά); Ή και παλιότερα η επίδραση της κατάληψη της Πολυτεχνικής τον Νοέμβρη του ’73 κι ακόμα παλιότερα οι καταλήψεις του ’31 και του ’67;

Γι’ αυτό και υπήρξαν σχέδια επί σχεδίων απομάκρυνσης Σχολών και πρωτίστως της Πολυτεχνικής. Βέβαια γι’ αυτήν δεν ήταν μόνο πολιτικής ουσίας σχέδια (αποφυγή επαφής της συνήθως πολιτικά ταραχώδους Πολυτεχνικής με την πόλη) αλλά και επιχειρηματικής στόχευσης επέκταση κερδοφόρων, δηλαδή αγοραίων δραστηριοτήτων μερίδας καθηγητών, που απαιτούν όλο και μεγαλύτερες επιφάνειες για τις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες.

Το θέμα της απότμησης και απομάκρυνσης Σχολών του ΑΠΘ από την πανεπιστημιούπολη δεν έχει κλείσει. Οι αντίστοιχες αποδομητικές εξελίξεις του ΕΜΠ και του ΕΚΠΑ, που εξορίσθηκαν στις υπώρειες του Υμηττού ας μας κρατούν σε εγρήγορση.

*Ο Χρ. Ταξιλτάρης είναι καθηγητής στο τμήμα Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών ΑΠΘ

Το άρθρο Πόλη και Πανεπιστήμιο: συνέχειες και ασυνέχειες, συνέργειες και ανταγωνισμοί στον και για τον δημόσιο χώρο. Του Χρίστου Ταξιλτάρη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Ολόκληρη η ανακοίνωση:

«Το τελευταίο διάστημα παρακολουθούμε με ενδιαφέρον, τουλάχιστον, τις εντεινόμενες προσπάθειες των τωρινών πρυτανικών αρχών αλλά και μιας ομάδας μελών ΔΕΠ του Αριστοτέλειου να προωθήσουν με «βαθιές τομές» και γοργό βηματισμό το σχέδιό τους για τον μετασχηματισμό του πανεπιστημίου μας σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Είμαστε υπέρμαχοι αλλαγών και τομών, αλλά το ζητούμενο που μας ενδιαφέρει είναι η συγκεκριμένη κατεύθυνση στην οποία στρέφονται αυτές οι «τομές» πέρα από τη μεγαλόστομη ρητορεία που τις περιβάλλει.

Η ίδρυση αγγλόφωνου τμήματος στην ιατρική σχολή του ΑΠΘ, όπου αλλοδαποί φοιτητές θα μπορούν να αγοράζουν με υψηλά δίδακτρα τα πτυχία που οι ημεδαποί καλούνται να αποκτήσουν με δύσκολη προετοιμασία, ανταγωνισμό σε πανελλαδικές εξετάσεις και εν συνεχεία τις πανεπιστημιακές δοκιμασίες είναι μία μόνον έκφανση αυτού του σχεδίου. Άλλες σημαντικές πτυχές του περιλαμβάνουν τις διατυμπανιζόμενες δράσεις της αντιπρυτανείας έρευνας για τη συστηματική «καλλιέργεια επιχειρηματικού πνεύματος» στους φοιτητές και τις φοιτήτριές μας. Και τελευταία, όπως μαθαίνουμε από επίσημη ανακοίνωση στην ιστοσελίδα του πανεπιστημίου, το μνημόνιο που υπέγραψε το ΑΠΘ με τον Γενικό Διευθυντή της Cisco Hellas «στο πλαίσιο της δέσμευσής μας για εξωστρέφεια και ανάπτυξη συνεργασιών διεθνούς εμβέλειας, ώστε η έρευνα και η καινοτομία που παράγεται στους κόλπους του Πανεπιστημίου μας να ακολουθεί τις παγκόσμιες τάσεις και ανάγκες της οικονομίας και της κοινωνίας. Ξεκινάμε μία πολλά υποσχόμενη συνεργασία με την Cisco…τη δημιουργία κοινών διεπιστημονικών ερευνητικών ομάδων εργασίας υπό την καθοδήγηση του εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού της Cisco, με τη φιλοξενία των ομάδων τόσο στις υποδομές του ΑΠΘ όσο και στις υποδομές του Κέντρου DT&S, αλλά και την ενίσχυση της εκπαιδευτικής δραστηριότητας του ΑΠΘ μέσω του Cisco Networking Academy Program».

Η «εξωστρέφεια» και η σύνδεση με παγκόσμιες τάσεις της οικονομίας και της κοινωνίας μας βρίσκουν σύμφωνους και σύμφωνες επί της αρχής. Το ερώτημά μας όμως είναι για ποιες ακριβώς «τάσεις» μιλάμε και ποιες είναι αυτές οι δυνάμεις «έξω» στην κοινωνία, την εγχώρια και την παγκόσμια, στις οποίες θέλουμε να στραφούμε κατά προτεραιότητα.
Ποιες είναι οι τάσεις με τις οποίες θέλουμε να συνδεθεί το πανεπιστήμιό μας;
Είναι οι παγκόσμιες τάσεις δραματικής αύξησης των ανισοτήτων, των αποκλεισμών, της φτώχειας, της εργασιακής επισφάλειας όλων και κυρίως των νέων, υπέρ ελαχίστων σε μια αχαλίνωτη παγκόσμια οικονομία της αγοράς, στην οποία κυριαρχούν λίγοι διεθνείς «παίκτες» όπως η Cisco; Είναι οι τάσεις καταστροφής του περιβάλλοντος από εταιρίες με εξαρχής προτεραιότητα το ιδιωτικό κέρδος; Είναι οι τάσεις ανάπτυξης και χρήσης νέων ψηφιακών τεχνολογιών για τον έλεγχο των πολλών, για τη συγκέντρωση προσωπικών και άλλων δεδομένων, και για την άντληση τεράστιων κερδών από λίγους ιδιώτες μέσα από δίκτυα και σχήματα ιδιοκτησίας (google, amazon, facebook, Airbnb κ.ο.κ.) όπου η διάδραση των πολλών και οι νέες τεχνολογίες που αναπτύσσονται από δημόσια κέντρα έρευνας και ελεύθερες κοινότητες προγραμματιστών γίνονται αντικείμενα εκμετάλλευσης και ιδιοποίησης;

Ή είναι οι τάσεις της κοινωνικής συνεργασίας μέσα από τις νέες «ομότιμες» τεχνολογίες, οι τάσεις της αλληλέγγυας οικονομίας υπέρ της ευρύτερης κοινωνίας, οι τάσεις που υπερασπίζονται τη ζωή στον πλανήτη, τα κοινά αγαθά προς όφελος όλων, τη δημοκρατία με πραγματική ισότητα ευκαιριών, δικαιωμάτων και πολιτικής εξουσίας;
Και ποιες είναι οι δυνάμεις με τις οποίες θέλουμε να συνεργαστεί στενά το δημόσιο πανεπιστήμιο;

Είναι η Cisco, oι παγκόσμιες πολυεθνικές, οι διεθνείς και οι εγχώριες ελίτ;
Ή τα πλατιά κοινωνικά στρώματα των φτωχών, των ανέργων, της φτωχοποιούμενης «μεσαίας τάξης», των επισφαλώς εργαζόμενων με μισθούς πείνας που κατακλύζουν τις τάξεις των φοιτητ/ριών και των αποφοίτων μας; Οι πρόσφυγες, οι μετανάστες/ριες και οι κοινωνικά αποκλεισμένοι/ες; Οι κοινότητες σε όλη τη χώρα και στον πλανήτη που ζούνε την κλιματική αλλαγή και την περιβαλλοντική καταστροφή; Το πλήθος των πολιτών που νιώθει ότι διαθέτει ελάχιστο έλεγχο πάνω στις κυβερνήσεις και τις πολιτικές τους έναντι ισχυρών και οργανωμένων συμφερόντων, εγχώριων και διεθνών;

Μιλώντας το νεοφιλελεύθερο Newspeak της καινοτομίας, του επιχειρείν και της εξωστρέφειας, μια γλώσσα όχι μόνο απατηλή αλλά και βαθιά συντηρητική και μπαγιάτικη πλέον, μετά από 40 τουλάχιστον χρόνια νεοφιλελεύθερης ηγεμονίας, το σχέδιο που ξεδιπλώνεται με πυγμή και αυτοϊκανοποίηση τον τελευταίο καιρό στο ΑΠΘ θέλει να κάνει το δοκιμαζόμενο δημόσιο πανεπιστήμιο μία ακόμη κερδοφόρα επιχείρηση που θα πουλά υπηρεσίες κατάρτισης και έρευνας με άμεσο αντίκρισμα στην αγορά. Το αντίκρισμα θα το καρπώνονται επιχειρηματικά διοικητικά στελέχη του πανεπιστημίου και επιχειρηματίες της γνώσης, ενώ μια στρατιά πληβείων εργαζομένων δασκάλων και ερευνητών/ριών θα εργάζεται με όρους επισφάλειας και μισθούς φτώχειας. Από την άλλη, οι φοιτητές/ριες θα είναι πελάτες/καταναλωτές που είτε θα αποκλείονται από την ανώτατη εκπαίδευση λόγω ανέχειας είτε θα φορτώνονται με φοιτητικά χρέη για να πληρώνουν τα δίδακτρα για τις «παρεχόμενες υπηρεσίες», χρέη που θα αποπληρώνουν μια ζωή.

Δεν πρόκειται για δυστοπικό σενάριο επιστημονικής φαντασίας αλλά για την πραγματικότητα του νεοφιλελεύθερου πανεπιστημίου σε χώρες όπως οι Η.Π.Α. και η Βρετανία. Εκεί το σχέδιο που μας μεταφέρεται με όλο και μεγαλύτερη ένταση από τους επαρχιώτες μεταλαμπαδευτές του στην Ελλάδα της κρυπτο-αποικιοκρατίας εφαρμόζεται ήδη επί δεκαετίες και έχει αποδώσει τους «όμορφους» καρπούς του.

Το νεοφιλελεύθερο κολέγιο-μπίζνες γίνεται με τη σειρά του ένας κόμβος οργανικά ενσωματωμένος στη παγκόσμια οικονομία της αγοράς, την οικονομία με τις τεράστιες διευρυνόμενες ανισότητες, τους δραματικούς αποκλεισμούς, τη φτώχεια και την περιβαλλοντική καταστροφή για πλατιά λαϊκά στρώματα. Εφόσον τελούν «υπό την καθοδήγηση εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού» πολυεθνικών, η κατάρτιση και η έρευνα που πραγματοποιούνται σε αυτό το επιχειρηματικό μόρφωμα υπηρετούν εξ ορισμού και εξαρχής τις ιδιωτικές στοχεύσεις αυτών των κολοσσών που αποβλέπουν σε τεράστια κέρδη και αντιμετωπίζουν ζητήματα δικαιοσύνης, δημοκρατίας και περιβάλλοντος ως εμπόδια ή, στην καλύτερη περίπτωση, «εξωτερικότητες». Γιατί αυτός είναι ο σκοπός των συγκεκριμένων εταιριών από τη σύστασή τους και με βάση το καταστατικό τους, και όχι η γενική κοινωνική ωφέλεια.

Και, φυσικά, το κολέγιο-μπίζνες χρειάζεται ό,τι χρειάζεται και κάθε μεγάλη ιδιωτική εταιρία και κάθε ελίτ που ευημερεί ενώ περιστοιχίζεται από μια κοινωνική έρημο και ένα πλήθος φτώχειας, ανισοτήτων, αποκλεισμών, καταστροφής και αποξένωσης: τη στρατιωτικοποιημένη αστυνομία που θα προστατεύει τους πολύ λίγους που κερδίζουν από αυτό.

Στη συνέχεια της νεωτερικής παράδοσης ενός πανεπιστημίου ταγμένου στην ελεύθερη έρευνα, την κριτική σκέψη και τη γνώση για την κατάκτηση της αλήθειας άνευ όρων και προκαταλήψεων• στη συνέχεια ενός πανεπιστημίου στην υπηρεσία των πολλών, των δημοκρατικών ελευθεριών, του κοινωνικού κράτους και της κοινωνικής ισότητας, όπως διαμορφώθηκε στον 20ό αιώνα, η Πρωτοβουλία πανεπιστημιακών ΑΠΘ-ΠΑΜΑΚ θέλει να συναντηθεί με όλους/ες όσους/ες στην πανεπιστημιακή κοινότητα -διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό, φοιτητές και φοιτήτριες, εργαζόμενους/ες στη διοίκηση και τις υπηρεσίες- είναι σε ετοιμότητα για να εμποδίσουν την πραγματοποίηση αυτής της δυστοπίας και να «επιχειρήσουν» για ένα άλλο όραμα:

-Το πανεπιστήμιο της διδασκαλίας, της γνώσης και της έρευνας που εμπλουτίζει, βαθαίνει και διευρύνει τη γνώση πέρα από κατεστημένα συμφέροντα και ιδιωτικές σκοπιμότητες
-Το πανεπιστήμιο που αποτελεί φωνή παρρησίας και κριτικού λόγου στην κοινωνία, και στέκεται ελεύθερο απέναντι σε κάθε κατεστημένο συμφέρον και εξουσία
-Το πανεπιστήμιο που συντηρεί και δημιουργεί πολιτισμό και παιδεία, μορφώνοντας ελεύθερα σκεπτόμενους, ενημερωμένους και δημιουργικούς ανθρώπους
-Το πανεπιστήμιο που μαζί με τη γνώση και την παιδεία υπηρετεί μόνον δημοκρατικές αξίες και ευρύτερες κοινωνικές και οικολογικές ανάγκες
-Το πανεπιστήμιο που είναι άσυλο όλων των κοινωνικών δυνάμεων που υπερασπίζονται τη δημοκρατία των πολλών και τον πλανήτη απέναντι στις σύγχρονες ολιγαρχίες και τις νέες δομές και τεχνολογίες της εξουσίας.

Απρίλιος 2021
Πρωτοβουλία Πανεπιστημιακών ΑΠΘ-ΠΑΜΑΚ».

Το άρθρο Από το δημόσιο δημοκρατικό πανεπιστήμιο στις περιφρουρούμενες business για την ολιγαρχία εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Θα ήθελα να ξεκινήσω με ορισμένες σύντομες θέσεις που είναι χρήσιμες για να γίνει κατανοητός ο συλλογισμός και οι απόψεις που θα εκθέσω παρακάτω.

α) Το πανεπιστήμιο και η εκπαίδευση εν γένει έχει διττό ρόλο.

i) πρόκειται για ιδεολογικό μηχανισμό του κράτους

ii) έχει ρόλο (εργασιακά, και άρα κοινωνικά) κατανεμητικό

β) Στο πανεπιστήμιο δεν υπάρχει μια κοινότητα ενιαίων συμφερόντων. Αν βάλουμε στα δύο άκρα τον Πρύτανη από τη μια, και μια συμβασιούχα καθαρίστρια από την άλλη, και στο ενδιάμεσο όλο το διοικητικό, εκπαιδευτικό, ερευνητικό προσωπικό όπως και τους προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές βλέπουμε πως υπάρχουν διαφορετικά προβλήματα, συμφέροντα, κοινωνικές θέσεις κοκ.

Έχουμε στην κορυφή της πυραμίδας αυτό το κομμάτι του καθηγητικού κατεστημένου το οποίο αποτελεί ιμάντα μεταφοράς και εφαρμογής της εκάστοτε κυβερνητικής πολιτικής και στη βάση της αυτούς που βιώνουν τα αποτελέσματα της πολιτικής αυτής. Ή για να το πω με πιο απτά παραδείγματα, ορισμένα μέλη της «κοινότητας» θα περνάνε από πειθαρχικά συμβούλια και θα τους επιβάλλονται ποινές, ενώ ορισμένα άλλα θα τα αποτελούν και θα τις επιβάλλουν. Ορισμένα μέλη της κοινότητας θα διαγράφονται από αυτήν, ενώ κάποια άλλα θα παίρνουν τις αποφάσεις διαγραφής και θα τις υπογράφουν/επιβάλλουν.

γ) Στο πανεπιστήμιο υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων που παράγουν ερευνητικό, εκπαιδευτικό ή διοικητικό έργο. Ορισμένοι πληρώνονται, άλλοι περισσότερο και άλλοι λιγότερο, ενώ άλλοι δεν πληρώνονται καθόλου και άρα επί της ουσίας πληρώνουν (κάνοντας δεύτερη δουλειά, δανειζόμενοι ή συντηρούμενοι από συγγενείς και φίλους) προκειμένου να βρίσκονται ή να παραμένουν εντός της «κοινότητας».

δ) Το πρόβλημα του πανεπιστημίου δεν είναι πρόβλημα υποχρηματοδότησης εν γένει. Άλλωστε βλέπουμε πως όταν θέλουν (βλέπε πανεπιστημιακή μπατσοκρατία) λεφτά υπάρχουν. Είναι απόρροια πολιτικών επιλογών συνεχούς απαξίωσης και εν μέρει διάλυσής του, ούτως ώστε να μην αποτελεί ένα δημόσιο αγαθό προσβάσιμο σε μεγάλο μέρος της ελληνικής νεολαίας.

Τα παραπάνω αποτελούν κοινό τόπο στα περισσότερα πανεπιστήμια του κόσμου. Η ελληνική υστέρηση κυρίως ως προς την προσβασιμότητα στο πανεπιστήμιο (σημείο δ) αποτελεί μια ιδιαιτερότητα που σχετίζεται με εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες (κοινωνικούς, πολιτικούς, οικονομικούς). Αντίστοιχα πως στο πανεπιστήμιο, λόγω της ραγδαίας μαζικοποίησης της τριτοβάθμιας κατά μια προηγούμενη περίοδο, βρέθηκαν αρκετοί διδάσκοντες και ερευνητές που αμφισβητούσαν από πολιτική και ιδεολογική θέση το σημείο (α) αποτελεί εξίσου μια παραφωνία. Αυτές τις παραφωνίες που επιχείρησαν να διορθώσουν με συστηματικό τρόπο όλοι ανεξαιρέτως οι νόμοι πλαίσιο για την τριτοβάθμια εκπαίδευση τουλάχιστον από την Μαριέττα Γιαννάκου κι έπειτα.

Οι νέοι είναι (επισφαλείς κι) ωραίοι, και οι παλιοί αλλιώς

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να δούμε την κατάσταση των νέων ερευνητών και διδασκόντων, πολυδιασπασμένων σε ΕΔΙΠ, 407, ΕΣΠΑτζήδες («απόκτηση διδακτικής εμπειρίας»), απλήρωτων και μη (μετα-)διδακτόρων, και αισίως υποψηφίων διδακτόρων και μεταπτυχιακών (βλέπε το νέο φρούτο των επικουρικών). Ανθρώπων, που με εξαίρεση την περίπτωση των ΕΔΙΠ, κυνηγάνε συμβάσεις, υποτροφίες, χρηματοδοτήσεις. Αναλώνονται σε αιτήσεις επί αιτήσεων ευελπιστώντας πως μια επιτυχούσα αίτηση θα τους παρέχει τον αναγκαίο χρόνο για να γράψουν την επόμενη επιτυχούσα πρόταση και κάπου, κάπως, κάποτε θα καταφέρουν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι στο κράτος (οικονομικές και ακαδημαϊκές), τους διαφόρους χρηματοδότες, κοκ. Άτομα που καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες αλλά είναι «ελεύθεροι επαγγελματίες», τουτέστιν, μπλοκάκηδες, χωρίς δικαιώματα, παρά μόνο υποχρεώσεις. Υποχρεώσεις, που συχνά ξεπερνούν αυτές των συμβάσεων και οι οποίες επιβάλλονται ρητά, άρρητα ή υπόρρητα από μέλη ΔΕΠ (μόνιμο προσωπικό) το οποίο και αποφασίζει το ποιος μένει, ποιος έρχεται και ποιος φεύγει σε αυτές τις επισφαλείς θέσεις.

Οι νέοι ερευνητές και διδάσκοντες υποτάσσονται είτε σε όσους έχουν το καρπούζι και το μαχαίρι στα πανεπιστημιακά και ερευνητικά ιδρύματα μπας και τους δώσουν τα κουκούτσια, πράξη για την οποία «οφείλουν νιώθουν βαθύτατα υποχρεωμένοι και να παράγουν πολλαπλάσιο έργο σε σχέση με την αμοιβή τους. Άλλοι επιλέγουν να αιτηθούν χρηματοδότησης είτε στα ευαγή φιλανθρωπικά ιδρύματα που έχει δημιουργήσει το εφοπλιστικό κεφάλαιο, είτε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, είτε σε άλλους αντίστοιχους φορείς. Εκεί συχνά οι απαιτήσεις των αιτήσεων (σε χρόνο και κόπο) καθεαυτών είναι αναντίστοιχος του ποσού χρηματοδότησης (με εξαίρεση την ΕΕ). Δηλαδή, ξοδεύονται μήνες απλήρωτης εργασίας με την ελπίδα πως θα ευοδωθεί η προσπάθεια που ορισμένες φορές μεταφράζεται σε

α) 500-600 ευρώ το μήνα για μεταδιδάκτορες, για ένα χρόνο, φυσικά,

β) θέσεις εργασίες που βαφτίζονται υποτροφίες κι άρα δεν μετράνε ως προϋπηρεσία, κοκ

Τα πράγματα δεν είναι πολύ καλύτερα στη δημιουργική βιομηχανία όπου αιτήσεις λ.χ. για δημιουργία ντοκιμαντέρ των οποίων χρηματοδοτείται το περίπου 1-5% θα πρέπει να πείσουν από το προκαταρκτικό στάδιο της ανάπτυξης της ιδέας για την εμπορική τους επιτυχία, κι αυτό ακόμη και στις περιπτώσεις που ο χρηματοδότης εμφανίζεται με «εναλλακτικό πρόσημο».

Κάποτε βροντοφωνάζαμε πως δεν θα γίνουμε η γενιά των (700 ή 600, το ποσό συνεχώς έπεφτε, σαν το χρηματιστήριο επί Σημίτη) ευρώ. Κι αυτό με την ελπίδα πως το ποσό θα ανέβει. Αυτή τη στιγμή οι μεταδιδάκτορες παίρνουν «μισθούς» μέχρι και κάτω των 500 ευρώ, ορισμένου χρόνου. Τα χειρότερα έπονται, εκτός εάν υπάρξει συγκροτημένη οργάνωση και πάλη ενάντια στην απλήρωτη εργασία και υπέρ της δουλειάς (ερευνητικής ή διδακτικής) με αξιοπρεπείς όρους και πλήρη εργασιακά δικαιώματα. Κι αυτός είναι ένας αγώνας δύσκολος διότι:

α) υπάρχει φόβος

β) υπάρχει συσκότιση ως προς το ποιοι είναι σύμμαχοι, ποιοι στο ίδιο καζάνι και ποιοι εχθροί.

Αλλά, άλλος δρόμος, δεν υπάρχει.

Ο Χρίστος Μάης είναι ανεξάρτητος ερευνητής (επίσημη ονομασία των ανέργων διδακτόρων παγκοσμίως) Ιστορίας και Πολιτισμικών Σπουδών

*Η φωτογραφία είναι από την ταινία «Μάθε παιδί μου γράμματα»,  σε σενάριο και σκηνοθεσία του Θεόδωρου Μαραγκού. Αποτελεί στιγμιότυπο της φράσης του Κώστα Τσάκωνα (Δημοσθένη στην ταινία) «Έξι χρόνια στο δημοτικό. Έξι χρόνια στο γυμνάσιο, δώδεκα. Έξι χρόνια στο πολυτεχνείο, δεκαοχτώ. Έξι χρόνια στο εξωτερικό, εικοσιτέσσερα. Και έξι χρόνια μέχρι που να πάω σχολείο, τριάντα. Μέχρι τα τριανταέξι που είμαι, ακόμα άλλα έξι χρόνια. Πού πήγανε; Τι γίνανε έξι χρόνια;»

Το άρθρο Το εξάρτημα της καπιταλιστικής μηχανής και τα αναλώσιμα ανταλλακτικά: Πανεπιστήμιο, έρευνα και νέοι εργαζόμενοι εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Όλα αυτά, δεν θα μπορούσαν να είχαν γίνει χωρίς την ευγενική συμβολή της κυβέρνησης και του πρύτανη των ΜΑΤ, Παπαϊωάννου, των οποίων η εμμονή για την ευθυγράμμιση του Πανεπιστημίου με τις επιταγές της ελεύθερης αγοράς έχει καταφέρει να συσπειρώσει την φοιτητική κοινότητα.

Οι εξαγγελίες για Μ.Α.Τ., κλειστά κυκλώματα παρακολούθησης, κατάργηση του Ασύλου και όσα γενικώς περιγράφονται γλαφυρά στο νομοσχέδιο της Κεραμέως δεν αποτελούν απλώς ένα ιδεολογικό βίτσιο της κυβέρνησης ή άλλη μια προσπάθεια καταστολής του φοιτητικού κινήματος. Είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Είναι μια προσπάθεια εφαρμογής του κυρίαρχου δόγματος του νεοφιλελευθερισμού στον κατεξοχήν χώρο όπου η νεολαία μαζεύεται, συζητά, μαθαίνει και εκπαιδεύεται.

Το κυρίαρχο δόγμα του νεοφιλελευθερισμού, είναι πως όλη η κοινωνία οφείλει να οργανωθεί σαν μια επιχείρηση, γύρω από την Αγία Ελεύθερη Αγορά, το λίκνο της δημοκρατίας. Τα ελληνικά πανεπιστήμια αν και προσπαθούν ολοένα και πιο εντατικά τα τελευταία χρόνια να αποκτήσουν τα χαρακτηριστικά των δυτικών ξαδερφών τους, δεν έχουν ακόμα ολοκληρώσει την μεταμόρφωση. Η πλήρης ευθυγράμμιση του πανεπιστημίου με τον Νόμο της Αγοράς, αργεί να έρθει και το συγκεκριμένο νομοσχέδιο είναι μια προσπάθεια άκομψης και άτσαλης επιτάχυνσης. Μέχρι εδώ τα πράγματα είναι απλά και κατανοητά. Για να γίνει λίγο πιο κατανοητό αυτό το νεοφιλελεύθερο σχήμα ας δούμε και τα βασικά του στοιχεία.

Το πρώτο είναι η μεταμόρφωση του φοιτητή και της φοιτήτριας σε ένα υβριδικό υποκείμενο, σε κάποιον που είναι ταυτόχρονα πελάτης και εμπόρευμα. Η μεταμόρφωση αυτή έχει ως αποτέλεσμα την πλήρη συμμετοχή του ατόμου, σε όλα τα ατομικά και κοινωνικά επίπεδα, στην αγορά εργασίας και στους βασικούς τομείς του καπιταλισμού. Την παραγωγή και την κατανάλωση. Δεν αρκεί πλέον να καταναλώνεις ή να παράγεις. Πρέπει να τα κάνεις και τα 2 γιατί η συσσώρευση έχει φτάσει σε ένα επίπεδο όπου προϋποθέτει την άνευ όρων συμμετοχή του ατόμου σε όλες τις πτυχές της αγοράς και της παραγωγής προκειμένου να επιβιώσει.

Το δεύτερο είναι η συγκρότηση του αγοραίου πανεπιστημίου, εκείνου του θεσμού που αποτελεί το αναγκαίο βήμα προς την καταναλωτική και εμπορική ενηλικίωση του ατόμου. Από σχολικά θρανεία, στην εκπαίδευση για την αγορά εργασίας και την γραμμή παραγωγής. Πτυχία με δίδακτρα, μεταπτυχιακά με δίδακτρα, διδακτορικά με δίδακτρα, ενδεχομένως και φοιτητικά δάνεια, τα οποία θα καλούμαστε να ξεπληρώνουμε για την υπόλοιπη ζωή μας, όπως ακριβώς γίνεται και στα “κυριλέ” πανεπιστήμια της Δύσης. Σε αυτό το “νέο” αγοραίο Πανεπιστήμιο, προβάδισμα έχουν οι σπουδές για οικονομικά, για human resources, δίκτυα και γενικώς εκεί που βρίσκεται στραμμένη η προσοχή της αγοράς. Οι ανθρωπιστικές επιστήμες και οι τέχνες για παράδειγμα, μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα ή σταδιακά αρχίζουν να μετασχηματίζονται σε επιστήμες που προωθούν πάνω απ’όλα τον τεχνοκρατισμό και την διαχείριση, παρά κάτι άλλο. Το επίδικο είναι ούτως ή άλλως, η δημιουργία ενός υβριδικού μοντέλου πολίτη, του ατομικού επιχειρηματία, που πουλάει τον χρόνο και το σώμα του σε όλους τους επίδοξους enterpreneurs με την ψευδαίσθηση πως κάποια στιγμή θα καταφέρει να ανελιχθεί στην κοινωνική και ταξική πυραμίδα.

Τρίτον, η τοποθέτηση τεχνοκρατών σε νευραλγικές θέσεις λειτουργίας και διαχείρισης του Πανεπιστημίου και η άμεση συνεργασία των ιδρυμάτων με ιδιώτες. Δεν είναι κάτι νέο φυσικά αυτό, αλλά πάλι είναι κάτι που επιταχύνεται με το νέο νομοσχέδιο. Καθηγητές, πρυτάνεις και διοικητικοί όπου ουδεμία σχέση έχουν με την Γνώση και την οντολογία της λειτουργούν πλέον ως άνθρωποι κλειδιά ώστε να “βοηθήσουν” τους φοιτητές και τις φοιτήτριες να κάνουν το απαραίτητο βήμα στην εμπορική και καταναλωτική ενηλικίωση.

Τέταρτον, η τοποθέτηση μόνιμων αστυνομικών δυνάμεων στους χώρους του Πανεπιστημίου. Πάλι όχι από κάποιο φετίχ για την τήρηση της τάξης, αλλά περισσότερο για να συνηθίζουν από νωρίς οι φοιτητές και οι φοιτήτριες την ιδέα του ελέγχου και της επιτήρησης, μιας συνθήκης όπου θα συναντήσουν και αργότερα στον χώρο εργασίας τους. Η επιτήρηση γίνεται κανονικότητα και σιγά σιγά συνηθίζουμε την εικόνα του δεσμοφύλακα, ο οποίος εποπτεύει τις φυτείες για να δει αν οι σκλάβοι του μέλλοντος είναι προσηλωμένοι στο καθήκον τους και δεν σκέφτονται άλλα, επικίνδυνα και “ανθυγιεινά” πράγματα στον δανεικό χρόνο όπου θα έπρεπε να εργάζονται.

Όμως δεν χρειάζεται να είναι αυτό το μέλλον των Πανεπιστημίων. Αυτό είναι άλλωστε μόνο μια εκδοχή. Ήδη έχει φανεί, από τις χιλιάδες που κατεβαίνουν στα καθιερωμένα ραντεβού της Πέμπτης, από τα δεκάδες δια ζώσης μαθήματα, τις προβολές, τις εκδηλώσεις, τις συζητήσεις που ήδη έχουν καταφέρει να μετατρέψουν τα Πανεπιστήμια, σε ένα ζωντανό κοινωνικό χώρο εν μέσω πανδημίας και ασφυκτικού κοινωνικού ελέγχου.

Πράγματι, τα Πανεπιστήμια είναι τώρα πιο ζωντανά απ’όσο ήταν ποτέ, την τελευταία δεκαετία. Και αυτά ακριβώς είναι τα Πανεπιστήμια που θέλουμε. Ζωντανά, γεμάτα ορμή, γεμάτα αμφισβήτηση για την καθεστηκυία τάξη. Να εκπαιδεύουν όχι τους καταναλωτές/εμπορεύματα του ζοφερού μέλλοντος, αλλά τους επιστήμονες, τους πολίτες, τα άτομα που δρουν στο εδώ και στο τώρα.

Τα Πανεπιστήμια όπως είναι τώρα, γεμάτα ζωή και όρεξη, είναι μια εικόνα του μέλλοντος που μας αξίζει και που υπακούει στις ανάγκες μας. Αυτή την εικόνα οφείλουμε να την διαφυλάξουμε και να παλέψουμε για να την κάνουμε κάτι παραπάνω από μια απλή εκδοχή, να την κάνουμε πραγματικότητα. Για να γίνουμε, όχι μόνο αυτό που μπορούμε, αλλα αυτό που μας αξίζει να είμαστε.

Το άρθρο Τι Πανεπιστήμια θέλουμε τελικά; εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Η διάλεξη του Τμήματος Δημοσιογραφίας & ΜΜΕ είχε τίτλο “Ο περιορισμός της Δημοσιογραφικής ελευθερίας & ο ρόλος του Δημοσιογράφου” και έγινε με τη συμβολή του Άκη Σακισλόγλου, δημοσιογράφου & διευθυντή σύνταξης του περιοδικού Parallaxi. Φοιτητές και φοιτήτριες, κάποιοι μετά από καιρό, επέστρεψαν στο χώρο του πανεπιστημίου και μέσα από ζωντανή συζήτηση, προβληματισμούς και ερωτήσεις έθιξαν το ζήτημα της Δημοσιογραφικής ελευθερίας στα σημερινά δεδομένα.

Το πρόγραμμα των δια ζώσης διαλέξεων του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας συνεχίζεται και την επόμενη Δευτέρα 5/4 με θέμα: “Το ΑΠΘ στο Μεσοπόλεμο: Συγκρούσεις και πειθάρχηση”, με τον κ. Γιώργο Αγγελόπουλο.

Το άρθρο Τα πανεπιστήμια γεμάτα ζωή: Εκδηλώσεις, αντι-μαθήματα και διαλέξεις η απάντηση φοιτητών και εκπαιδευτικών απέναντι στην καταστολή εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Σε αυτή τη ρητορική μπορεί να διακρίνει κάποιος μια στρατηγική στρέβλωσης της αλήθειας όπου στοιχίζονται και απόψεις που το συνδέουν με παραβατικές συμπεριφορές και ποινικά μοτίβα που συνδέονται με το άσυλο. Με το τρόπο αυτό τα παραβατικά μοτίβα αρχικά αποσυνδέεται από τα κοινωνικά και χωρικά πλαίσια στα οποία εμφανίζονται και τις κοινωνικές αιτίες που τα προκαλούν. Στη συνέχεια η ρητορική ενάντια στον άσυλο καταλήγει εσφαλμένα πως ακόμη και για αυτά τα φαινόμενα φταίει το άσυλο, αθωώνοντας τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που τα γεννούν.

Αν θέλουμε να δομήσουμε μια συνηγορία του ασύλου έναντι αυτής της ανιστόρητης, στρεβλωτικής και κυρίως ελλιπούς κριτικής θα πρέπει να θυμηθούμε και να υπογραμμίσουμε εκ νέου τις ιστορικές καταβολές του ασύλου, τους λόγους της θέσμισης του, τις αντοχές του στο χρόνο, της χωρικής/γεωγραφικής του αναφοράς και της σχέση του με το νόμο και το δίκαιο.

Πρώτα από όλα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως το πανεπιστημιακό άσυλο δεν είναι αυτοσκοπός ούτε αποτελεί μια εξαιρεσιακή νησίδα προνομίων έναντι του νόμου. Το άσυλο από την απαρχή τους έως και σήμερα αποτελεί ένα «αυτονόητο» εργαλείο προστασίας «της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ελευθερίας έκφρασης και διακίνησης ιδεών» που στις περισσότερες των περιπτώσεων ανά τον κόσμο αποδίδεται εθιμικώ δικαίω και χαίρει της συντριπτικής αναγνώρισης και σεβασμού στο βάθος του χρόνου. Για αυτό το λόγο περιπτώσεις όπως της Τουρκίας ή στιγμές όπως το Πολυτεχνείο του 73 αποτελούν εξαιρέσεις.

Το πανεπιστημιακό ή ακαδημαϊκό άσυλο δεν μπορεί να εξετάζεται ποτέ απομονωμένο από τις ανάγκες προάσπισης της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της ελευθερίας στην έκφραση και τη διακίνηση των ιδεών. Ως εργαλείο που εξυπηρετεί αυτόν το σκοπό συνδέθηκε με την εμφάνιση των πανεπιστημίων στην δυτική Ευρώπη. Ήδη από την ίδρυση το 1155 του πρώτου πανεπιστημίου στην Μπολόνια είχαμε την κατοχύρωση της ασυλίας των φοιτητών και δασκάλων του το 1188 καθώς υπήρχε η ανάγκη για προστασία από το ηγεμονικό καθεστώς αλήθειας της χριστιανικής πίστης. Οι επίσκοποι και ο Πάπας εκείνη την εποχή διέβλεπαν στην αναβίωση των Αριστοτελικών μελετών και των επιστημών την αμφισβήτηση των αγίων κειμένων και την πιθανή απόδειξη της μη ύπαρξης του θεού.

Οι επιστημονικές ιδέες (επαν)εισάγονται στις κοινωνίες της Ευρωπαϊκής Δύσης στο διάστημα από τον 6ο ως το 9ο μ.χ. αιώνα από μορφωμένους αραβόφωνους μελετητές εβραϊκής καταγωγής που ζουν στην Ιβηρική χερσόνησο και προσηλυτίζονται από τον χριστιανισμό. Οι κοσμικές (αρχαιοελληνικές) τέχνες και οι επιστήμες ως εκείνη τη στιγμή διασώζονται είτε στο Βυζάντιο στα αρχαία ελληνικά, είτε μεταφρασμένες στα αραβικά. Αυτές οι αραβικές μεταφράσεις αποτελούν το έδαφος στο οποίο θα δημιουργηθούν οι λατινικές μεταφράσεις στη δυτική Ευρώπη και θα οδηγήσουν στα πρώτα πανεπιστήμια που λειτουργούν στο πλαίσιο της καθολικής εκκλησίας. Το παράδειγμα της ίδρυσης του πανεπιστημίου της Μπολόνια θα ακολουθήσουν το Τολέδο, η Οξφόρδη, το Παρίσι και άλλες πολλές πόλεις της δυτικής Ευρώπης.

Όπως αναφέραμε ο φόβος των επισκοπικών αρχών που εκτελούν εκτός από θρησκευτικά και διοικητικά χρέη στις πόλεις όπου λειτουργούν εδράζεται στην υποψία ότι πιθανά η γνώση που πηγάζει από τη μελέτη των επιστημών και κυρίως των Αριστοτελικών μελετών να οδηγήσει στην αμφισβήτηση του ίδιου του θεού και σε μια γενικευμένη απαξίωση της αξίας των ιερών γραφών. Για το λόγο αυτό θεσπίζεται εθιμικά η ασυλία των φοιτητών και των δασκάλων αυτών των σχολών, αυτή η προστασία αποδίδεται συνήθως στα πρόσωπα που επιτελούν την ακαδημαϊκή έρευνα και όχι στο χώρο όπου αυτή η διαδικασία επιτελείται.

Ειδικά διαμορφωμένοι πανεπιστημιακοί χώροι μακριά από μοναστήρια διαμορφώνονται σε μεταγενέστερες στιγμές της δυτικό-ευρωπαϊκής ιστορίας. Η εξαιρετικά κομβική θέση που ενέχουν τα πανεπιστήμια αυτή την περίοδο αποδίδεται στην πίστη του Καρλομάγνου πως μέσα από την επιστημονική γνώση θα απελευθερωθούν και θα προκόψουν οι κοινωνίες της επικράτειας του. Αναγνωρίζει τον κομβικό ρόλο της εκκλησίας και της αποδίδει το ρόλο του ρυθμιστή της εκπαίδευσης για να μη την θέσει απέναντι του.

Για αιώνες η ιδέα της ασυλίας για τους ακαδημαϊκούς φοιτητές και δασκάλους επιβιώνει εθιμικά και περνά και στη διαφωτισμένη Ευρώπη όπου το ηγεμονικό καθεστώς αλήθειας δεν το κατέχουν πια οι επίσκοποι και ο Πάπας αλλά τα εθνικά κράτη, οι αυτοκράτορες και οι αστοί. Το πανεπιστήμιο αλλάζει μορφή, η ακαδημαϊκή έρευνα εξαπλώνεται και ενισχύεται, ο κόσμος γίνεται αντικείμενο αλλαγών. Η εθιμικώ δικαίω προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας και έκφρασης παραμένει σταθερή πηγή προστασίας κάθε ιδέας που αμφισβητεί και διεκδικεί να εμπλουτίσει ή να ανατρέψει το καθεστώς αλήθειας που υπηρετούν οι αρχές.

Με τα παραπάνω γίνεται σαφές λοιπόν πως το άσυλο δεν αποτελεί μια υπόθεση καθαρά ελληνική που αφορά τη μεταπολίτευση αλλά αποτελεί ένα πυρηνικό χαρακτηριστικό που εγγυάται την ελευθερία της έκφρασης των ιδεών και της έρευνας από τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού και ως τέτοιο μεταφέρθηκε σε άλλες περιοχές του πλανήτη όπως τα Βαλκάνια και η Αμερικανική ήπειρος. Η ανάγκη που οδήγησε στη θέσμιση του ασύλου παραμένει το ίδιο επίκαιρη όσο υπάρχουν ηγεμονικές αλήθειες που κατέχουν τη δύναμη να επιβάλουν το νόμο και εναλλακτικές αλήθειες που αμφισβητούν το κάθε ηγεμονικό καθεστώς αλήθειας συνολικά ή επιμέρους κομμάτια του.

Είναι αλήθεια όμως πως τα πράγματα στο ελληνικό πλαίσιο έχουν ένα μεγαλύτερο βαθμό πολυπλοκότητας καθώς στο σύνταγμα το άσυλο δεν αναφέρεται αυτολεξεί αλλά θεωρείται αυτονόητο συμπλήρωμα της ακαδημαϊκής ελευθερίας η προστασία της οποίας αναφέρεται στο σύνταγμα. Η πολυπλοκότητα αυξάνεται και εξαιτίας του ότι από το 1982 και μετά είχαμε τέσσερις νομοθετικές στιγμές που κατέστησαν το άσυλο αντικείμενο νομοθετικών ρυθμίσεων και το απομάκρυναν από το εθιμικό δίκαιο.

Το 1982, το 2007, το 2011 και το 2017 οι Έλληνες νομοθέτες ασχολήθηκαν με το πανεπιστημιακό άσυλο. Το 1982 το νεοεκλεγέν ΠΑΣΟΚ κατοχυρώνει για πρώτη φορά νομικά το άσυλο καθιστώντας το, από εθιμική παράδοση εννιά αιώνων, αντικείμενο νομοθετικής διευθέτησης. Σε αυτή τη διευθέτηση το άσυλο αφορά το «χώρο του πανεπιστημίου» όπου διακινείται η ακαδημαϊκή γνώση και οι ιδέες και όχι στου φορείς αυτών των ιδεών. Σε αυτή την θεσμική διευθέτηση προβλέπεται μια τριμερής επιτροπή που είναι ικανή να αποφασίσει την άρση του ασύλου στην οποία συμμετέχουν εκπρόσωποι των φοιτητών.

Το 2007 το άσυλο παραμένει συνδεδεμένο με την ακαδημαϊκή ελευθερία και το δικαίωμα άρσης του ανατίθεται στις πρυτανικές αρχές χωρίς να έχουν κάποιο λόγο οι φοιτητές. Με αυτό το τρόπο χαράσσεται μια διχοτομική γραμμή στην ακαδημαϊκή κοινότητα με ιεραρχικό πρόσημο. Η κοινότητα διαιρείται σε αυτούς που δικαιούνται να άρουν το άσυλο και να προσκαλέσουν τις αστυνομικές δυνάμεις και στους φοιτητές που δεν έχουν κανένα λόγο ως προς το άσυλο. Το ίδιο διχοτομικό και ιεραρχικό πνεύμα αυτής της μεταβολή θα αναπαραχθεί και στις νομοθετικές αλλαγές του 2011 και 2017 όπου προστίθεται και η αυτεπάγγελτη παρέμβαση των εισαγγελικών και αστυνομικών αρχών σε περιπτώσεις ποινικών αδικημάτων ή φθορών. Το αποτέλεσμα αυτών των αλλαγών στο πνεύμα και τη φιλοσοφία των αλλαγών διαπιστώνουμε στα γεγονότα της 22ας Φεβρουαρίου και της 11ης Μαρτίου 2021. Όπου η παρέμβαση υποστηρίζεται πως υπήρξε αυτεπάγγελτη.

Εν κατακλείδι θα μπορούσα να θέσω εφτά θέσεις για τη συνηγορία του ασύλου:

1. το άσυλο ως ασπίδα προστασίας της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας, της διακίνησης και της έκφρασης ιδεών έχει μια πορεία εννιά αιώνων και αποτελεί κομμάτι που πυρήνα του δυτικού πολιτισμού. Ξεκίνησε ως προστασία των φοιτητών και των δασκάλων από τις επισκοπικές και παπικές επιθέσεις και συνεχίστηκε έως ασπίδα έναντι των εθνικών κρατών και των αυτοκρατόρων. Προστατεύει τα εναλλακτικά καθεστώτα επιστημονικής και κοινωνικής αλήθειας που μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο τα ηγεμονικά καθεστώτα αλήθειας.

2. Στη Ελλάδα από τότε που υπάρχουν πανεπιστήμια το άσυλο υπήρξε εθιμικώ δικαίω και μόνο μετά το 1982 αποτέλεσε αντικείμενο νομοθετικών ρυθμίσεων που διχοτόμησαν την πανεπιστημιακή κοινότητα. Απέκτησε δε χωρική διάσταση καθώς συνδέθηκε με τους χώρους του πανεπιστημίου και όχι τις ιδιότητες των λειτουργούν του.

3. Δεν συνδέεται με την παραβατικότητα καθώς τα ποινικά αδικήματα δεν αποτέλεσαν ούτε στο παρελθόν ούτε στις μέρες μας αντικείμενο της προστασίας που παρέχει το άσυλο. Οι αστυνομικές αρχές μπορούσαν και μπορούν να επέμβουν αυτεπάγγελτα για ποινικά αδικήματα και χωρίς την έγκριση του νέου νόμου.

4. Ο σεβασμός και η προστασία του ασύλου ενδιαφέρει όλους όσοι συμφωνούν σήμερα με μειοψηφικές φωνές που αμφισβητούν την αντίληψη εκτεταμένης «οικονομικοποίησης» της επιστημονικής γνώσης.

5. Η κυριάρχη οικονομική πρόσληψη του πανεπιστημίου θέτει άμεσα ή έμμεσα εμπόδια στην πρόσβαση στη μόρφωση, τη γνώση και την πανεπιστημιακή κοινότητα.

6. Το ελληνικό πανεπιστήμιο αποτέλεσε το μεγαλύτερο όχημα κοινωνικής κινητικότητας και άλλαξε τη μοίρα εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων που μέσα από το δημόσιο και συμπεριληπτικό του χαρακτήρα είχαν την ευκαιρία να σπουδάσουν και να αλλάξουν τη μοίρα, τη κοινωνική τους θέση και την ελληνική κοινωνία εν γένει.

7. Δεν είναι δίκαιο ούτε ηθικό να αφαιρέσουμε από τις επόμενες γενιές ένα δικαίωμα που εμείς απολαύσαμε και να τις αποκλείσουμε από τη μόρφωση. Η ανώτατη εκπαίδευση θα πρέπει να παραμείνει κοινωνικό και δημόσια αγαθό και δεν θα έπρεπε να επιτρέψουμε να καταστεί εμπορικό προϊόν.

Πηγές:
Κών. Σπηλιακόπουλος, Η ανάπτυξη του πανεπιστημιακού ασύλου ως θεσμού – Η νομοθετική κατοχύρωση https://www.syntagmawatch.gr/trending-issues/i-anaptyxi-tou-panepistimiakou-asylou-os-thesmou-i-nomothetiki-katochyrosi/
David C. Lindberg, Οι απαρχές της Δυτικής Επιστήμης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Ε.Μ.Π., Αθήνα 1997
Fernard Braudel, Γραμματική των Πολιτισμών, εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα 2003
Nicholas David, Η εξέλιξη του Μεσαιωνικού κόσμου, εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα 2000

* Ο Θωμάς Σιώμος είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής και διδάσκων 407 στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ

*Η φωτoγραφία είναι από δια ζώσης αντιμάθημα από τον σύλλογο μεταπτυχιακών & υπ. διδακτόρων πολιτικών επιστημών του ΑΠΘ, credit: @Giannis Arshakyan

Το άρθρο Ο Λόγος του Ασύλου. Του Θωμά Σιώμου εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Το πανεπιστημιακό άσυλο δεν προστατεύει τον παραβάτη του κοινού ποινικού δικαίου, όπως από αρχαιοτάτων χρόνων συνέβαινε με το άσυλο του ναού ή ακόμη και το άσυλο της κατοικίας. Υπ’ αυτό το πρίσμα μπορεί να παραβληθεί με το άσυλο πολιτικά διωκόμενου σε διπλωματική αποστολή ξένης χώρας.

Το πανεπιστημιακό, λοιπόν, άσυλο αίρεται σχεδόν πάντοτε (είτε αυτεπαγγέλτως από την πολιτεία είτε κατόπιν πρόσκλησης ή απλής επίκλησής της εκ μέρους των πανεπιστημιακών αρχών) για την αντιμετώπιση μη ανεκτών από την κρατούσα πολιτική εξουσία συλλογικών πολιτικών πράξεων αμφισβήτησης ή διεκδίκησης, που κατά κανόνα, όσο κι αν ξενίζουν με τις μορφές και το ριζοσπαστικό ύφος τους την κοινωνικοπολιτική συντήρηση-της πανεπιστημιακής συμπεριλαμβανομένης-είναι ειρηνικές, καλοήθεις και δεν ενέχουν ποινικές παραβάσεις.

Η από τον Σεπτέμβριο 2019 νομοθετική κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου σηματοδοτεί μιαν ελληνική εξαίρεση. Σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές δημοκρατίες (δεν γνωρίζω τι συμβαίνει σήμερα στην Ουγγαρία ή την Πολωνία -μικρή σημασία έχει) υφίσταται είτε νομοθετημένο είτε εθιμικό πανεπιστημιακό άσυλο.

Στην κατάργηση ακριβώς του πανεπιστημιακού ασύλου θεμελιώνονται οι διατάξεις του διαβόητου νόμου Χρυσοχοϊδη-Κεραμέως για εγκατάσταση αστυνομικών αποσπασμάτων και τμημάτων στον πανεπιστημιακό χώρο.

Πριν περάσουμε, όμως, σε σημαδιακές ιστορίες πανεπιστημιακού ασύλου από τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ελλάδα, είναι απαραίτητη μια επισήμανση για την εξέλιξη του χαρακτήρα του σύγχρονου πανεπιστημίου, ώστε να αντιληφθούμε καλλίτερα ευθείες ή αντίστροφες αναλογίες αυτών των ιστοριών με τα τωρινά πανεπιστημιακά πράγματα.

Στους νεότερους χρόνους το πανεπιστήμιο διέπεται από καταστατικές αρχές που τις διατυπώνει, νωρίς τον 19ο αιώνα, ο Wilhelm von Humboldt. Είναι οι αρχές του ακαδημαϊκού πανεπιστήμιου. Δεδομένων των επαναλαμβανόμενων εκτροπών από αυτές, η Ένωση Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων τις αναδιατυπώνει ως Magna Charta Universitatum το 1988.

Θα παραθέσω τρεις καίριας σημασίας απ’ αυτές τις αρχές:

-Ισότητα διδασκόντων-διδασκομένων.
-Ανεξαρτησία του πανεπιστημίου από την πολιτεία και τις οικονομικές δυνάμεις.
-Καθήκον της πολιτείας και του ίδιου του πανεπιστημίου είναι να προστατεύουν την ανεξαρτησία του πανεπιστημίου.

Αυτό το σημείο ενσωματώνεται στο άρθρο 16 του Συντάγματος των Ελλήνων.
Οι εκτροπές αυτές παλιότερα και μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας 1960 ( στη Ελλάδα λόγω της δικτατορίας μέχρι τα τέλη της δεκαετίας 1970) αφορούσαν σε αποκλίσεις από την πρώτη παραπάνω αρχή. Το ακαδημαϊκό, δηλαδή πανεπιστήμιο τρεπόταν σε καθηγητικό πατερναλιστικό και συχνά αυταρχικό πανεπιστήμιο, όπου ο φοιτητής υποβιβαζόταν στη θέση του υπηκόου. Εξ ού και οι μεγάλες φοιτητικές εξεγέρσεις του ’68. Από το 1980 όμως και μετά το πανεπιστήμιο τείνει να υπαχθεί στην [καπιταλιστική] αγορά. Τρέπεται βαθμιαία σε επιχειρηματικό ίδρυμα παροχής υπηρεσιών κατάρτισης και παραγωγής καινοτομίας. Και αυτή τη μετάλλαξη εγγυάται το κράτος με την κατάλληλη νομοθεσία και την επιβολή της δια των μηχανισμών της εκτελεστικής εξουσίας. Οι φοιτητές είναι πια υπήκοοι και πελάτες. Ενώ, λοιπόν, το φοιτητικό και το ευρύτερο πανεπιστημιακό κίνημα αντιμετώπιζε τον παραδοσιακό πανεπιστημιακό αυταρχισμό κυρίως στο πεδίο της [κατά Γκράμσι] ηγεμονίας, το αναδυόμενο νέο πανεπιστημιακό κίνημα οφείλει να αντιμετωπίσει την σύγχρονη ανενδοίαστη σύμπραξη πανεπιστημιακών αρχών και δυνάμεων καταστολής ως αναγκαιότητα της ιδεολογικο-οικονομικής κυριαρχίας του μεταβιομηχανικού καπιταλισμού. Αυτή τη σιδηρά αναγκαιότητα καλείται να υπερνικήσει το νέο πανεπιστημιακό κίνημα.

1η ιστορία: Paul Ricoeur, Πανεπιστήμιο Nanterre (δυτικό παρισινό προάστιο)

Το Πανεπιστήμιο αυτό ιδρύθηκε το 1964 κατά την επιχείρηση αποκέντρωσης του Πανεπιστημίου των Παρισίων, της γνωστής Σορβόννης. Στη Nanterre καταφθάνουν αρκετοί γνωστοί προοδευτικοί δάσκαλοι και ερευνητές, όπως ο Henri Lefebvre ή ο Jean Baudrillard, αναζητώντας λιγότερο ασφυκτικό περιβάλλον απ’ αυτό της παραδοσιακής και συχνά ακραία συντηρητικής Σορβόννης. Μεταξύ τους και ο φιλόσοφος Paul Ricoeur. Πολιτικά συνοδοιπόρος του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας αλλά ως διαλεκτικός διατηρεί δεσμούς και με την λεγόμενη άκρα (μαοϊκή και τροτσκιστική) αριστερά καθώς και με την αναδυόμενη αυτονομία.

Κατά τον Μάη του ’68 πήρε θέσεις υπέρ του φοιτητικού κινήματος και μάλιστα στο πειθαρχικό συμβούλιο της 6 Μαϊου 1968 υπερασπίστηκε τους κατηγορούμενους φοιτητές και στις 17 του ίδιου μήνα παραιτείται από τη διοίκηση του Τμήματος Φιλοσοφίας. Ένα χρόνο αργότερα εκλέγεται πανηγυρικά πρύτανης της Nanterre με ψήφους κυρίως των φοιτητών και των διδασκόντων κατώτερων βαθμίδων, συνήθως νεαρής ηλικίας, επιμελητών και βοηθών.

Όμως στον απόηχο του Μάη του ’68 ο πολιτικός βρασμός συνεχίζεται και η Nanterre βρίσκεται στο επίκεντρο κατά την περίοδο 1969-70. Είναι πολύ συχνές οι συμπλοκές μεταξύ αριστερών φοιτητών και φασιστικών ομάδων που οργανώνουν επιδρομές κατά της Nanterre. Ενδιαμέσως σημειώνονται και συγκρούσεις μεταξύ “αριστεριστών“ και “ορθόδοξων” κομμουνιστών. Σ’ αυτό το κλίμα οι σχέσεις Ricoeur-φοιτητών (έστω μερίδας τους) οξύνονται και φθάνουν στο σημείο ο Ricoeur να καταγγέλλεται λόγω και έργω ως εκπρόσωπος της αντίδρασης.

Παρά τις συνεχείς πιέσεις των γκωλλικών υπουργών Παιδείας και Εσωτερικών (αντίστοιχων , δηλαδή, των Κεραμέως και Χρυσοχοϊδη) αρνείται την πρόσκληση της αστυνομίας για την εκκένωση κατειλημμένων κτιρίων του πανεπιστημίου.

Μεσολαβεί, όμως ο πολύ βαρύς τραυματισμός ενός εκπροσώπου της CGT (Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας) που πέφτει σε κώμα. Ωστόσο μετά από μία αποτυχημένη φασιστική επιδρομή, αναλαμβάνει η αστυνομία την εκπόρθηση των καταλήψεων, πατώντας σε μια δήλωση της συγκλήτου της Nanterre, ότι αδυνατεί πια να εξασφαλίσει την ασφάλεια στην πανεπιστημιούπολη.
Ο Ricoeur κατηγορείται, εν τέλει, για τη μη αποτροπή της αστυνομικής επέμβασης και παραιτείται στις 9 Μαρτίου 1970 συντετριμμένος και λίγο αργότερα εγκαταλείπει τη Γαλλία.
Συντελείται, επομένως, κάθαρσις ιδία βουλήσει.

2η ιστορία : Theodor Adorno, Institut für Sozialforschung (Ινστιτούτο Κοινωνικής Έρευνας) Φρανκφούρτη

Δεν χρειάζεται να υπενθυμίσουμε τη συμβολή της λεγόμενης Σχολής της Φρανκφούρτης στην εξέλιξη της Φιλοσοφίας και της Κοινωνιολογίας και ειδικότερα στην ανάπτυξη της κριτικής θεωρίας και τη γονιμοποίηση της μαρξικής σκέψης, μπολιάζοντάς την με την ψυχαναλυτική έρευνα. Εξ ού και η καταλυτική της επίδραση στα ριζοσπαστικά και ιδιαίτερα στα φοιτητικά και γενικότερα νεανικά κινήματα της δεκαετίας του ’60. Ο Theodor Adorno αλλά κυρίως ο Herbert Marcuse είναι οι κατ’ εξοχήν διανοούμενοι της πράξης, “κινηματικούς“ θα τους λέγαμε σήμερα.

Το Ινστιτούτο είναι ένας ανεξάρτητος ερευνητικός οργανισμός (βέβαια οργανώνει και κύκλους διδασκαλίας επί των ερευνητικών ευρημάτων του, κατά την αρχή ενότητα έρευνας και διδασκαλίας). Όμως είναι και οργανισμός συνδεδεμένος με το Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης κι όχι μόνον επειδή επιφανή μέλη του Ινστιτούτου είναι καθηγητές. Πάντως το Ινστιτούτο δεν καλύπτεται από την παράδοση του πανεπιστημιακού ασύλου.

Το 1969, που μας ενδιαφέρει εδώ, διαχειριστές του Ινστιτούτου είναι ο Adorno από κοινού με τον Ludwig von Friedenburg.

Είναι αλήθεια πως παρά τη διατύπωση ριζοσπαστικών θέσεων κατά τη δεκαετία του ’60 [καταγγελία της γερμανικής υποστήριξης στην αμερικανική επίθεση στο Βιετνάμ καθώς και εναντίωση στους νόμους έκτακτης ανάγκης που θεσπίζει το ομοσπονδιακό κράτος], ο Adorno, σε αντίθεση με τον Marcuse, παίρνει αποστάσεις από την πολιτική δράση. Αυτή του η στάση προκαλεί αιτιάσεις για ασυνέπεια [καθώς, παρ’ ότι θεωρητικός της πράξης, του καταλογίζεται πως περιορίζεται στον ανώδυνο θεωρητικό λόγο] έως εκδηλώσεις οργής σε μερίδα του φοιτητικού κινήματος, ακόμα και σε μαθητές του, όταν εισάγει τον όρο αριστεροφασισμός. Κάποιοι μάλιστα απ’ αυτούς παίζουν ηγετικό ρόλο στην SDS (Γερμανική Σοσιαλιστική Φοιτητική Ένωση) όπως ο Hans-Jürgen Krahl, που εκπονεί διδακτορική έρευνα με επιβλέποντα τον Adorno. Παρεμποδίζονται διαλέξεις του στο Βερολίνο και αλλού, και τον Γενάρη του 1969 καθώς οι αντιθέσεις του με ριζοσπάστες φοιτητές παίρνουν χαρακτήρα σύγκρουσης, καταλαμβάνεται μια αίθουσα του Ινστιτούτου με πρωταγωνιστή τον Krahl, όπως ο ίδιος ο Adorno το αφηγείται στον Marcuse, σε επιστολή του της 14ης Φεβρουαρίου 1969. Τη στιγμή της κατάληψης είναι παρόντες, εκτός του ίδιου, ο Jürgen Habermas και ο Friedenburg. Ο Adorno καλεί την αστυνομία και η αστυνομία εκκενώνει το Ινστιτούτο με τη βία. Η αλληλογραφία Adorno- Marcuse διαρκεί 3-4 μήνες, έως τον Ιούνιο 1969. Αποτυπώνεται σ’ αυτήν η εντεινόμενη πολεμική των δύο με θέμα τη στάση που επιβάλλεται να κρατάει ένας πανεπιστημιακός δάσκαλος απέναντι στους μαθητές του και κατ’ αντιπαραβολή απέναντι στην κρατική δύναμη. Η αλληλογραφία αυτή (δημοσιεύεται μεταφρασμένη στο Πανοπτικόν, τεύχος 16, Φεβρουάριος 2012) εντυπωσιάζει με τη μάλλον αμήχανη και με κάποια θλίψη, απολογητική θέση του Adorno, που ωστόσο υπερασπίζεται την απόφασή του να καλέσει την αστυνομία, σε σύγκριση με τον πολύ ζωηρό και φιλοφοιτητικό λόγο τού, κατά αρκετά χρόνια μεγαλύτερης ηλικίας, άλλοτε μάχιμου Σπαρτακιστή, Marcuse.

Μετά την εκκένωση του Ινστιτούτου, οι διαλέξεις του Adorno παρεμποδίζονται συστηματικά από ακτιβιστές φοιτητές και φοιτήτριες. Ο ίδιος αναγκάζεται να ματαιώσει το πρόγραμμά τους και αποσύρεται μακριά από τη Φρανκφούρτη, στις ελβετικές Άλπεις.

Επήλθε κάθαρσις.

Ο Adorno, θλιμμένος, πεθαίνει από καρδιακό επεισόδιο στις αρχές Αυγούστου 1969.

3η ιστορία: Κωνσταντίνος Κονοφάγος, ΕΜΠ

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Κονοφάγος είναι πρύτανης του ΕΜΠ ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1973. Είναι επιστήμων διεθνούς εμβέλειας και διατηρεί σχέσεις με τη διεθνή κοινότητα των ομοτέχνων του μεταλλουργών-χημικών μηχανικών.

Η φήμη του, ως συντηρητικού μεν (είχε ήδη διατελέσει δήμαρχος Λαυρίου, ενώ μετά τη μεταπολίτευση εκλέχτηκε το 1974 βουλευτής της ΝΔ και διετέλεσε υπουργός Βιομηχανίας επί τριετία) αλλά έντιμου και αξιοπρεπούς ακαδημαϊκού δασκάλου, επιβεβαιώνεται με έμφαση στη διάρκεια της κατάληψης του ΕΜΠ που ξεκινάει στις 14 Νοέμβρη.

Ήδη από τις 15 δέχεται επίμονες πιέσεις από τους επί κεφαλής της αστυνομίας πόλεων και τους πολιτικούς προϊσταμένους της, ώστε να ζητήσει την εκκένωση του ιδρύματος. Αρνείται κι αντιστέκεται σθεναρά. Οι πιέσεις κορυφώνονται στις 17 Νοέμβρη αλλά και πάλι αρνείται. Επί πλέον συγκαλεί τη σύγκλητο, η οποία του δίνει την ομόφωνη κάλυψή της. Όλα αυτά υπό δικτατορικό καθεστώς, που δεν κρύβεται πίσω από τις μαρκεζινικές μεταμφιέσεις του.

Μετά την εκπόρθηση του ΕΜΠ ο Κονοφάγος συλλαμβάνεται από την ΕΣΑ στις 18 Νοέμβρη, ως αντίπαλος του δικτατορικού καθεστώτος. Κρατείται αλλά αφήνεται ελεύθερος μετά από έντονες διεθνείς πιέσεις στις 20 Νοέμβρη 1973.

Οι δύο επόμενες ιστορίες διαδραματίζονται στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Τις έζησε ο γράφων.

4η ιστορία: Λυσίμαχος Μαυρίδης, Πολυτεχνική Σχολή ΑΠΘ

Είναι η λιγότερο γνωστή απ’ όλες τις ιστορίες, όχι όμως και η λιγότερο σημαντική.

Ο καθηγητής Αστρονομίας και Γεωδαισίας Λυσίμαχος Μαυρίδης είναι κοσμήτορας της Πολυτεχνικής Σχολής, όταν ήδη από τις αρχές του 1973 έχουμε συνεχείς κινητοποιήσεις στην Πολυτεχνική Σχολή. Πραγματοποιούνται 1-2 φορές την εβδομάδα γενικές συνελεύσεις, εννοείται παράνομες και υπό τη διαρκή παρακολούθηση των σμπίρων του σπουδαστικού της εθνικής ασφάλειας (Τετραδάκος, Μήτσου-γιός του γνωστού στρατηγού της υπόθεσης Λαμπράκη-Μπουζιάνης, Θάνος, Κωστόπουλος, τα ονόματα που θυμάται ο γράφων και θεωρεί χρήσιμο να μην ξεχαστούν) που καθημερινά προχωρεί σε τιμωρητικές συλλήψεις μετά πολύωρων βασανιστηρίων. Απόλυση και επανασύλληψη των ίδιων (συνήθως τεταρτοετών ή πεμπτοετών) συμφοιτητών μας μετά από καναδυό μέρες κι άντε πάλι από την αρχή. Αυτά τα παιδιά* τότε είχαν τον θαυμασμό των πρωτοετών, όπως ο γράφων και δευτεροετών φοιτητών της Πολυτεχνικής. Και μας έδιναν δύναμη, μας λύτρωναν απ’ το φόβο. Και παρ’ όλα αυτά αποφασιζόταν επαναλαμβανόμενη αποχή από μαθήματα και εξετάσεις προόδου, με διεκδικήσεις βελτίωσης των συνθηκών σπουδών. Σε μια συνέλευση, το πρωί, πιθανότατα, της 22ας Φεβρουαρίου, σε ανταπόκριση της κατάληψης της Νομικής στην Αθήνα, αποφασίζεται μονοήμερη κατάληψη της Πολυτεχνικής. Όταν το απόγευμα αποφασίζεται η έξοδος, οι εκπρόσωποί μας διαπραγματεύονται με τον κοσμήτορα Μαυρίδη την ασφαλή αποχώρηση. Κι αυτός δέχεται να εγγυηθεί έμπρακτα τη μη καταδίωξη των αποχωρούντων από τις αστυνομικές δυνάμεις. Με το αυτοκίνητό του, ένα VW σκαραβαίο, μπαίνει επί κεφαλής της φάλαγγας των 200-250 καταληψιών και τη συνοδεύει επί της Εγνατίας μέχρι τη διάλυσή της στην Καμάρα.

Ο κοσμήτορας Λ. Μαυρίδης λειτούργησε σ’ αυτήν την περίσταση έντιμα και τίμησε την ακαδημαϊκή δεοντολογία.

Είναι γνωστό ότι μετά τη μεταπολίτευση κατηγορήθηκε για συνεργασία με το δικτατορικό καθεστώς και του επιβλήθηκε ποινή εξάμηνης αργίας. Αυτή η ελαφρή ποινή οφείλεται, ίσως, στη στάση του στο επεισόδιο της 22 Φλεβάρη 1973. Το παράδειγμά του δεν το ακολούθησαν οι πρυτανικές αρχές του ΑΠΘ μιαν άλλη 22α Φλεβάρη, αυτήν του 2021. Προτίμησαν το παράδειγμα της 5ης ιστορίας μας.
*Δεν μπορώ να λησμονήσω την Κλεοπάτρα και το Μίμη, τον Θωμά και τον Γιώργο, που έφυγαν απ’ τη ζωή, τον Χρίστο και τον Ηλία, τον Γεράσιμο και τον Πέτρο, τη Λένα και τον Λευτέρη…

5η ιστορία: Ευάγγελος Σδράκας, ΑΠΘ

Πρόκειται για τον γνωστό “πρύτανη των τανκς“.

Ας δοθεί ο λόγος στον ίδιο, όπως τον άρθρωσε κατά την έκτακτη συνεδρίαση της συγκλήτου στις 17 Νοέμβρη 1973 μετά την εκκένωση της κατειλημμένης Πολυτεχνικής Σχολής από μερικές χιλιάδες φοιτητών όλου του ΑΠΘ.

«…Το κτίριον της Πολυτεχνικής Σχολής κατελήφθη υπό πυρήνος 400 ατόμων. Ο πυρήν ούτος ενισχύθη αργότερον υπό φοιτητών ετέρων σχολών, συγκροτηθείς εκ 1.000 περίπου ατόμων. Τα άτομα ταύτα κατέλαβον το κτίριον και προέβησαν εις ενεργείας, αι οποίαι δεν αρμόζουν εις ανθρώπους του 20ού αιώνος. Αφού κατέλαβον το κτίριον και επροξένησαν πολλάς καταστροφάς, είχον σχέδιον να προχωρήσουν και να καταλάβουν και τα άλλα κτίρια του Πανεπιστημίου. Ημείς ήμεθα άοπλοι, εν τελεία απογνώσει. …{…}… Την 11 μ.μ. εκ της οικίας μου επεκοινώνησα μετά του Υπουργού Δημοσίας Τάξεως και του Υφυπουργού ΠΔΚΔΜ κ. Σαράντη και εζήτησα την συνδρομήν των, έλαβον δε την απάντησιν ότι δεν δύνανται να έχουν ανάμιξιν και ότι το άσυλον του πανεπιστημίου πρέπει να διατηρηθεί διά παντός τρόπου. Εν συνεχεία επεκοινώνησα μετά του υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων κ. Σιφναίου, ζητήσας την συνδρομήν του, έλαβον δε την απάντησιν ότι δεν θα πρέπει να επέμβη η αστυνομία και ότι θα ήτο προτιμώτερον να κλείση το Πανεπιστήμιον. Επεκοινώνησα εν συνεχεία μετά του κ. Πρωθυπουργού και τω ανεκοίνωσα ότι κατόπιν των λεχθέντων υπό του κ.Υπουργού Παιδείας θα συγκαλέσω την Σύγκλητον ίνα αποφασίση εν προκειμένω. …{…}… Ακολούθως περί ώραν 2-3 π.μ. ειδοποιήθην υπό της Αστυνομίας ότι τα πράγματα εκτραχύνονται και ότι η κατάτασις εις το Ε.Μ.Π. είναι άκρως ανησυχητική. Κατόπιν τούτου ήλθον εις το Πανεπιστήμιον και ηναγκάσθην να καλέσω την αστυνομίαν να αποκαταστήση την τάξιν. Προς τούτο έδωσα εις τον Αστυνομικόν Διευθυντήν ιδιοχείρως σχετικήν αίτησιν. Εν συνεχεία μετέβημεν επί τόπου μετά του κ. Εισαγγελέως και των άλλων αρχών. Ο Εισαγγελεύς, ως πραγματικός πατήρ, με πόνον και πάθος, προέτρεπε τους φοιτητάς να εκκενώσουν το κτίριον προς όφελός των. Με την προσωπικήν ημών εμφάνισιν και με τας παρακλήσεις επετύχαμεν να εξέλθουν ησύχως. Ουδείς εκ των αστυνομικών εχειροδίκησεν ούτε έγινε χρήσις όπλων. Ηλθον και μερικά άρματα μάχης προς εκφοβισμόν. Ήκουσα ότι συνελήφθησαν περί τα 15-20 άτομα. …{…}… Η επιτυχία ήτο ότι εξεβλήθησαν του κτιρίου αναιμάκτως και ησύχως…».

Για την αποκατάσταση της αλήθειας πρέπει να ειπωθεί ότι:

-Oι καταληψίες ήταν πάνω από 2.500.
-Καμιά καταστροφή δεν υπήρξε στις υποδομές και τον εξοπλισμό της σχολής, αν εξαιρεθούν μερικά σκαμπώ για τις ανάγκες της περιφρούρησης, όσο διαρκούσε η κατάληψη μέχρι την εκκένωση (το τετριμμένο μοτίβο περί καταστροφών είναι βαρετά χιλιοπαιγμένο ως και τις μέρες μας. Φαίνεται πως η “καταστροφή” πραγμάτων θεωρείται, από υπουργούς, αστυνομικές αρχές αλλά δυστυχώς και από κάποιες πρυτανικές αρχές, πολύ σημαντικότερη από το σπάσιμο κεφαλών των συλλαμβανόμενων).
-Οι ξυλοδαρμοί φοιτητών γύρω από το Παλαί ντε Σπορ ήταν μαζικοί και απερίγραπτης αγριότητας.
-Οι συλλήψεις ήταν τουλάχιστον δεκαπλάσιες από αυτές που «ήκουσεν» ο Σδράκας.
Ο Σδράκας στη μεταπολίτευση τιμωρήθηκε με οριστική απόλυση από το πανεπιστήμιο.

Η κάθαρσις συντελέστηκε.

Και μετά απ’ αυτό ολοκλήρωσε με συνέπεια την δημόσια παρουσία του αναλαμβάνοντας καθήκοντα υποστηρικτή και μάρτυρα υπεράσπισης στις δίκες των δικτατόρων και των οργάνων τους, όπως οι προαναφερθέντες του σπουδαστικού της Θεσσαλονίκης. Πολιτεύθηκε με ό,τι νεοφασιστικό δημιουργήθηκε μετά το 1974 (Εθνική Παράταξις, ΕΠΕΝ).

Μια 6η ιστορία με αναφορά και πάλι στο ΑΠΘ το 2021 τώρα γράφεται. Θα την αφηγηθούν σημερινοί φοιτητές μας, όπως τραγικά τη ζουν.

H νυν πρυτανική αρχή αγνόησε το παράδειγμα Μαυρίδη και εζήλωσε πολιτεία Σδράκα.
Αν και η 6η ιστορία παραλληλισθεί με τραγωδία, στις 22 Φεβρουαρίου 2021, με την πρώτη εισβολή της αστυνομίας στο ΑΠΘ, τις μαζικές συλλήψεις και την κακοποίηση φοιτητών και φοιτητριών, είχαμε τον πρόλογο της τραγωδίας.

Στις 11 Μαρτίου 2021, με τη δεύτερη εισβολή της αστυνομίας, την ομηρία και τις συλλήψεις φοιτητών και φοιτητριών, το μαζικό αστυνομικό χτύπημα της ογκωδέστατης διαδήλωσης και εν τέλει με τη διήμερη κατοχή του ΑΠΘ από την αστυνομία, ολοκληρώνεται το πρώτο στάσιμο της τραγωδίας.
Η έξοδος, δηλαδή η λύση της τραγωδίας, δεν έχει συντελεστεί ακόμη. Αλλά λύση συντελείται με την κάθαρσιν.

Το αναδυόμενο νέο πανεπιστημιακό κίνημα θα φροντίσει γι’ αυτό.

*Ο Χρ. Ταξιλτάρης είναι καθηγητής στο τμήμα Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών ΑΠΘ

Το άρθρο «Ιστορίες πανεπιστημιακού ασύλου». Του Χρίστου Ταξιλτάρη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.