Με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί», παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Γράφει ο Γιάννης Ανδρουλιδάκης

«Πάντα πίστευα ότι αναπόφευκτα θα έρθει η ώρα όπου οι γυναίκες θα κρίνονται με τα ίδια ηθικά πρότυπα που ισχύουν και για τους άνδρες. Όχι για τις ιδιαίτερες γυναικείες αρετές που τις αποδίδουν τιμή στην ανθρώπινη κοινωνία, αλλά για την αξία όλων αυτών που οι ίδιες πραγματώνουν, την αξία της προσωπικότητάς τους ως ανθρώπων, ως πολιτών διανοούμενων, ως αγωνιστριών».

Αυτά γράφει στην Αυτοβιογραφία μιας χειραφετημένης επαναστάτριας η Αλεξάνδρα Κολοντάι, μια από τις σημαντικότερες φιγούρες του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος, η πρώτη καταγεγραμμένη κυβερνητική αξιωματούχος στον κόσμο, πρωτοπόρα του φεμινιστικού κινήματος, της γυναικείας χειραφέτησης και της σεξουαλικής απελευθέρωσης, μια γυναίκα που υπηρέτησε σε όλη της τη ζωή την έννοια της ελευθερίας και της αμφισβήτησης.

Η Αλεξάνδρα Μιχαήλοβνα Ντομόντοβιτς, όπως ήταν το πατρικό της όνομα, γεννήθηκε στις 31 Μαρτίου του 1872 στην Αγία Πετρούπολη και ανατράφηκε μέσα στην πολυτέλεια. Ο πατέρας της Μιχαήλ, κοζάκικης καταγωγής, ήταν στρατηγός στον στρατό του Τσάρου και η μητέρα της, κόρη ενός Φινλανδού χωρικού που πλούτισε πουλώντας ξυλεία, η οποία χώρισε τον πρώτο της σύζυγο, για να είναι με τον Μιχαήλ. Οι δυσκολίες και τα εμπόδια που συνάντησαν οι δυο τους για να είναι μαζί, σπάζοντας τις κοινωνικές συμβάσεις, επηρέασαν την Αλεξάνδρα στις μετέπειτα ιδέες της για τον γάμο, τις σχέσεις, τη θέση της γυναίκας.

Η Αλεξάνδρα μεγαλώνοντας αναπτύσσει στενή σχέση με τον πατέρα της, από τον οποίο κληρονομεί τις φιλελεύθερες απόψεις του και την αγάπη του για την πολιτική και την ιστορία. Μιλά πολλές γλώσσες, αγγλικά με την νταντά της, γαλλικά με τη μητέρα της, φινλαδικά με τους συγγενείς της ενώ ταυτόχρονα μαθαίνει γερμανικά. Η σχέση με τη μητέρα της αποδεικνύεται περίπλοκη κυρίως γιατί ζητά από την Αλεξάνδρα να υπηρετεί με αφοσίωση μια σειρά κοινωνικών κανόνων για τη συμπεριφορά της, τον τρόπο που θα μιλά, τον τρόπο που θα ντύνεται. Παράλληλα, και αγνοώντας τις δικές της επιλογές, δεν δίνει την άδεια της να προχωρήσει η Αλεξάνδρα τις σπουδές της σε ανώτερο επίπεδο, υποστηρίζοντας ότι δεν είναι αναγκαίο για τις γυναίκες να σπουδάζουν και ότι τα πανεπιστήμια είναι τόποι γνωριμίας με επικίνδυνες ριζοσπαστικές ιδέες.

Η Αλεξάνδρα, όταν γνωρίζει τον Βλαντιμίρ Κολοντάι, ένα φτωχό ξάδερφό της που σπουδάζει μηχανικός, παρά τις αντιδράσεις της μητέρας της, συνάπτει μαζί του δεσμό. Οι γονείς της την στέλνουν ταξίδι στην Ευρώπη για να διαλύσουν τη σχέση, παρόλα αυτά η Αλεξάνδρα επιστρέφει και τον παντρεύεται. Πολύ γρήγορα μένει έγκυος και γεννά τον γιο τους Μιχαήλ, ενώ ταυτόχρονα διαβάζει ριζοσπαστικά κείμενα και γράφει λογοτεχνία φαντασίας.

Η επαφή της με τις φρικτές συνθήκες διαβίωσης των χωρικών τη συγκλονίζει και η γνωριμία της με τις εργάτριες των μεγάλων εργοστασίων κλωστοϋφαντουργίας της Αγίας Πετρούπολης, στις οποίες έκανε μαθήματα, μοίραζε βιβλία και βοηθούσε στη συγκέντρωση χρημάτων για την οργάνωση των απεργιών τους αποτελεί καθοριστικό γεγονός στη διαμόρφωσή των ιδεών της. Για αυτές τις γυναίκες έγραψε αργότερα πώς «η μοίρα αυτών των γυναικών με στοίχειωσε σε όλη μου τη ζωή. Το πεπρωμένο τους ήταν αυτό που με ώθησε στον σοσιαλισμό.» Παρά το φεμινιστικό κίνημα που αναδυόταν στην τσαρική Ρωσία, επηρεασμένο από τα αντίστοιχα της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας, η Κολοντάι πίστευε πώς «αυτές οι αστές φεμινίστριες δεν θα βοηθούσαν τις εργάτριες να βγουν από τη μιζέρια τους». Θεωρούσε πώς οι φτωχοί άνθρωποι, γυναίκες και άντρες, χρειαζόταν να συνεργαστούν μαζί για να ανατρέψουν το τσαρικό καθεστώς. Τελικά η Αλεξάνδρα, συνειδητοποιώντας ότι η οικογενειακή ζωή δεν τη χωρά, αποφασίζει να εγκαταλείψει τον Κολοντάι και τον γιο τους και να φύγει για τη Ζυρίχη όπου σπουδάζει οικονομικά.

Εκεί θα γνωρίσει τον Λένιν, τον Πλεχάνοφ, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, αλλά και τον γαμπρό του Μαρξ Πολ Λαφάργκ. Επιστρέφοντας στη Ρωσία του 1898 η Αλεξάνδρα θα προσχωρήσει στο κόμμα των Σοσιαλδημοκρατών. Όταν το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα διασπάται ανάμεσα σε Μπολσεβίκους και Μενσεβίκους, η Κολοντάι κρατά ενδιάμεση στάση, και δεν ακολουθεί τον Λένιν με του οποίου τον συγκεντρωτισμό διαφωνεί. Στην επανάσταση του 1905 συνεργάζεται κυρίως με τους Μενσεβίκους, ενώ αμέσως μετά εξορίζεται στη Γερμανία και συνεργάζεται με το σοσιαλιστικό κίνημα της χώρας. Τις φεμινιστικές της θέσεις θα τις αναπτύξει από το 1907 και μετά στην Ευρώπη, εργαζόμενη στο πλαίσιο της Γυναικείας Σοσιαλιστικής Διεθνούς, στο πλευρό της Κλάρα Τσέτκιν και της Ινές Αρμάντ. Η Κολοντάι πίστευε ότι οι γυναίκες έπρεπε να συμμετάσχουν στον καταμερισμό της εργασίας ώστε να γίνουν οικονομικά αυτόνομες και να μην εξαρτώνται από τους άνδρες, όπως και ότι η καταπίεση των γυναικών είχε τις ρίζες της στην οικογένεια.

Στην μπροσούρα της το 1909, «Κοινωνική προέλευση του γυναικείου ζητήματος », η Κολοντάι αποδομεί αυτή τη δυναμική του θεσμού της οικογένειας. «Στην σημερινή οικογένεια, η δομή της οποίας επιβεβαιώνεται από τις παραδόσεις και τους νόμους, η γυναίκα καταπιέζεται όχι μόνο ως άτομο αλλά ως γυναίκα και μητέρα», παρατηρεί, και προσθέτει ότι στις περισσότερες χώρες «ο σύζυγος δεν έχει μόνο το δικαίωμα να διαθέτει την περιουσία της αλλά και το δικαίωμα της ηθικής και φυσικής κυριαρχίας πάνω της». Έχοντας αυτό κατά νου, αρχίζει να οραματίζεται μια νέα σεξουαλική ηθική που θα μπορούσε να απελευθερώσει τις γυναίκες από τον καπιταλισμό και την πατριαρχία.

Η Κολοντάι θεωρούσε ότι οι σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών δηλητηριάζονταν από τους υποκείμενους παράγοντες του γάμου και της πορνείας. Δίχως να μπορούν να στηρίξουν τον εαυτό τους, οι γυναίκες δεν είχαν άλλη επιλογή από το να πουλήσουν τον εαυτό τους στους άνδρες. Σε μια ιδανική κομμουνιστική κοινωνία, υποστήριζε η Κολοντάι, οι άνδρες και οι γυναίκες θα προχωρούσαν σε σεξουαλικές σχέσεις μόνο από το πραγματικό πάθος και την αμοιβαία αγάπη.

Από το 1911 η ίδια συνδέεται με τον Αλεξάντρ Τσλιαπνίκοφ, διανοούμενο, δεκατρία χρόνια νεότερό της, τον οποίο θα εκτελέσει αργότερα ο Στάλιν. Η Κολοντάι και ο Τσλιαπνίκοφ θα αναπτύξουν μια ελεύθερη ερωτική σχέση, για αρκετά χρόνια και η ίδια θα υποστηρίζει τον ελεύθερο έρωτα δίχως εξαναγκασμούς και δεσμεύσεις μέχρι το τέλος της ζωής της.

Μέχρι το 1917, πραγματοποιεί περιοδείες στην Ευρώπη, όπου γράφει και δίνει ομιλίες και φυλακίζεται για τον αντιπολεμικό ακτιβισμό της. Το 1915 για πέντε μήνες κάνει ομιλίες για το σοσιαλισμό, τα δικαιώματα των γυναικών και τον ειρηνισμό σε τέσσερις διαφορετικές γλώσσες σε 81 πόλεις σε ολόκληρη την Αμερική. Όταν ξεσπά ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, εξοργισμένη από την υποκρισία των πολεμοχαρών σοσιαλδημοκρατών της Ευρώπης, προσχωρεί στους Μπολσεβίκους, οι οποίοι παρέμειναν σθεναρά αντίθετοι με τον «ιμπεριαλιστικό πόλεμο».

Μετά την επανάσταση του Οκτώβρη θα αναλάβει Επίτροπος Κοινωνικής Μέριμνας, δηλαδή με σημερινούς όρους υπουργός Υγείας, θέση από την οποία θα νομιμοποιήσει για πρώτη φορά τις εκτρώσεις το 1920. Στους πέντε μήνες θητείας της θα εισηγηθεί επίσης και θα περάσει νόμο για τον πολιτικό γάμο και το διαζύγιο, απομακρύνοντας την εξουσία της εκκλησίας από την ζωή της γυναίκας, όπως επίσης απαλείφει και την έννοια του «παράνομου» παιδιού από την νομοθεσία. Η ελευθερία της έκτρωσης θα καταργηθεί στη Σοβιετική Ένωση από τον Στάλιν τη δεκαετία του ’30. Η Κολοντάι διαφωνεί με την πολιτική των Μπολσεβίκων, προτάσσοντας την κολεκτιβοποίηση των μέσων παραγωγής και όχι την κρατικοποίησή τους. Θα αντιταχθεί στον περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών, την συμφωνία Μπρεστ – Λίτοφτσκ και την καταστολή των άλλων επαναστατικών ρευμάτων, όπως οι αναρχικοί και οι αριστεροί Εσέροι. Το 1918 συγκροτεί την τάση των «Αριστερών Κομμουνιστών» που θα μετονομαστεί το 1920 σε «Εργατική Αντιπολίτευση». Στην ουσία, η τάση αυτή θα αποτελεί το συνδικαλιστικό ρεύμα στο εσωτερικό των Μπολσεβίκων, θα διεκδικήσει το πέρασμα της οικονομικής διεύθυνσης της κοινωνίας στα συνδικάτα και όχι στο κόμμα, το οποίο ζητά να περιοριστεί σε πολιτικά καθήκοντα προπαγάνδας και εκπαίδευσης των μαζών. Το οικονομικό μοντέλο που προτείνει προσομοιάζει πολύ περισσότερο σε αυτό που εφάρμοσαν οι Ισπανοί αναρχοσυνδικαλιστές στην Καταλονία και την Αραγονία κατά τον πρώτο χρόνο της Ισπανικής Επανάστασης, παρά στο οικονομικό πρόγραμμα που εφαρμόζουν οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία. Για τον λόγο αυτό θα συγκρουστεί κυρίως με τον Τρότσκι, ο οποίος υποστηρίζει την πλήρη στρατιωτικοποίηση των συνδικάτων και την απόλυτη υπαγωγή τους στο κόμμα, αλλά και με τους Λένιν – Στάλιν, που εκείνη την εποχή ευνοούν μια σχετική αυτονομία των συνδικάτων από το κόμμα, αλλά όχι την άσκηση οικονομικής πολιτικής από μέρους τους.

Στο πρόγραμμα της Εργατικής Αντιπολίτευσης η Κολοντάι γράφει:

«Το κόμμα μπορεί να φτιάξει έναν στρατιώτη, έναν πολιτικό αγκιτάτορα, με δυο λόγια έναν εκτελεστή ενός σχεδίου που υπάρχει ήδη. Δεν μπορεί όμως να φτιάξει έναν δημιουργό της κομμουνιστικής οικονομίας: μόνο το συνδικάτο ανοίγει τις πόρτες στη δημιουργική δραστηριότητα»,

θέση που ταυτίζεται πλήρως με αυτές των αναρχοσυνδικαλιστών, αλλά στην πραγματικότητα και με αυτήν που εξέφρασε ο Μπακούνιν στη σύγκρουσή του με τον Μαρξ στην Α’ Διεθνή.

Η Εργατική Αντιπολίτευση θα αντιταχθεί στον πολεμικό κομμουνισμό, στην μονοπρόσωπη διοίκηση των εργοστασίων και θα ζητήσει εργατικό έλεγχο στη βιομηχανία. Μετά τη διάλυσή της, η Κολοντάι θα διαφωνήσει με τη Νέα Οικονομική Πολιτική του Λένιν, που εισάγει τον κρατικό καπιταλισμό και θα εκφράσει τις διαφωνίες της στο συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Το 1922, θα κατηγορηθεί για φραξιονισμό, ο οποίος ήταν καταστατικά νόμιμος έως έναν χρόνο πριν και θα απειληθεί με διαγραφή. Λίγο μετά θα αποβληθεί από την εσωτερική πολιτική ζωή της Σοβιετικής Ένωσης και θα σταλεί ως πρόξενος της χώρας στη Νορβηγία. Αυτή η πολιτική εξορία ίσως και να της σώζει τη ζωή, αφού μη παίζοντας σημαντικό ρόλο στο εσωτερικό της χώρας, είναι από τα λίγα στελέχη των Μπολσεβίκων της επαναστατικής περιόδου που δεν θα εκτελεστεί κατά τις εκκαθαρίσεις του Στάλιν. Ούσα η πρώτη στην ιστορία γυναίκα πρέσβειρα, θα υπηρετήσει στη Νορβηγία, το Μεξικό, τη Σουηδία, θα διαπραγματευτεί την ειρήνη με την Φινλανδία και την επιστροφή του κρατικού χρυσού που είχε πάρει μαζί του μετά την επανάσταση ο Κερέντσκι. Θα εγκαταλείψει τη διπλωματική καριέρα της το 1945 και θα επιστρέψει στη Μόσχα, όπου θα πεθάνει το 1952.

Οι θέσεις της Κολοντάι δεν θα επιζήσουν στο κομμουνιστικό κίνημα, επηρεάζοντας περισσότερο το ρεύμα των συμβουλιακών κομμουνιστών αλλά και συγγενεύοντας στενά με αυτές των αναρχοσυνδικαλιστών. Η πορεία της όμως και η έγκαιρη επισήμανση των κινδύνων του κρατικού συγκεντρωτισμού στη σοσιαλιστική οικοδόμηση, την καταγράφουν στην τριάδα των μεγαλύτερων επαναστατών γυναικών στην ιστορία, πλάι στη Ρόζα Λούξεμπουργκ και την Λουίζ Μισέλ, της Παρισινής Κομμούνας και στην προμετωπίδα ενός φεμινισμού που υπερβαίνει τον αστικό δικαιωματισμό, γιατί διαβλέπει ότι μια κοινωνία ανισοτήτων, όπως η αστική, θα αναπαράγει και θα πολλαπλασιάζει την ανισότητα και τη σκλαβιά της γυναίκας. Ένα φεμινισμό δηλαδή, που, περισσότερα από 100 χρόνια πριν τη σημερινή εποχή, ασκεί ήδη κριτική σε πτυχές του φεμινιστικού κινήματος ακόμα και σήμερα.

Το άρθρο Αλεξάντρα Κολοντάι: Ο συνδικαλιστικός κομμουνισμός και ο σοσιαλιστικός φεμινισμός εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

Η ιστορία του Β’ Παγκόσμιο Πολέμου είναι γεμάτη από ηρωικές ιστορίες των νικητών. Έχουν γραφτεί τόνοι χαρτί για τους μαχητές του Στάλινγκραντ και τους στρατιώτες της απόβασης στη Νορμανδία, τους στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού που μπήκαν στο Βερολίνο, για να μη μιλήσουμε για τις ιστορικές φωτογραφίες του Τσώρτσιλ, του Ρούσβελτ και του Στάλιν, που ποζάρουν ακίνητοι, θυμίζοντας ένδοξους καταρράκτες, καθώς αναδιανέμουν την ανθρωπότητα που μόλις έχουν σώσει από τους ναζί.

Όμως, ο ναζισμός δεν συντριβόταν πάντα ούτε αποτελούσε από την αρχή των δαίμονα για κάθε δημοκράτη. Υπήρξαν οι εποχές που ο φασισμός υποσκέλιζε τις αντιστάσεις που έβρισκε μπροστά του, όπως το γράφει ο Γάλλος ελευθεριακός θεωρητικός και από τους βαθύτερους μελετητές του Ντανιέλ Γκερέν στο βιβλίο του Η φαιά πανούκλα. Για αυτούς που αντιτάχθηκαν στον ναζισμό όταν θριάμβευε, η ιστορία των τελικών νικητών δεν επιφύλαξε μεγάλες τιμές. Αν το έκανε θα έπρεπε να αναμετρηθεί με την νωχέλεια ή τη συμπάθεια με την οποία τον αντιμετώπισαν οι κατοπινοί αντίπαλοί του και κάτι τέτοιο δεν θα ήταν πολύ βοηθητικό για τον μύθο που έχτισαν μετά τη νίκη τους.

Είναι λίγες και σχετικά πρόσφατες οι περιπτώσεις ιστορικών ερευνών και μελετών για τους ανθρώπους που αντιμετώπισαν τον ναζισμό όταν θριάμβευε, χωρίς να τον νικήσουν, και από αυτές ακόμα λιγότερες απέκτησαν μια φήμη που να ξεπερνά ένα μικρό κοινό. Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την στρατιωτική, πολιτική και ηθική συντριβή του ναζισμού, η ανθρωπότητα δεν ευδόκησε να αποτίσει τον αντίστοιχο φόρο τιμής σε αυτούς που διέβλεψαν νωρίς τον κίνδυνο που αποτελούσε και τον πολέμησαν τότε που αυτή η μάχη έμοιαζε χαμένη.

Ένας από αυτούς, υπήρξε ο Χανς Άχιμ Λίττεν, ο δικηγόρος που υπερασπίστηκε συνδικαλιστές, αριστερούς και κομμουνιστές εργάτες στη Γερμανία του Μεσοπολέμου ενάντια στους ναζί, κατόρθωσε να φέρει στο δικαστήριο ως μάρτυρα τον Χίτλερ για να εξετάσει τη σύνδεσή του με τα εγκλήματα των Ταγμάτων Εφόδου, στάλθηκε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όταν οι ναζιστές κέρδισαν την εξουσία και εκεί οργάνωσε τους κρατούμενους για να κρατήσουν ζωντανή την αίσθηση της ανθρωπιάς τους, δημιουργώντας πολιτιστικές ομάδες στις οποίες συνήθιζε να διαβάζει επί ώρες στίχους του Ράινερ Μαρία Ρίλκε, πριν καταρρεύσει ψυχολογικά και αυτοκτονήσει στο κελί του στο στρατόπεδο του Νταχάου, στις 5 Φεβρουαρίου του 1938.

Η «πατροκτονία»

Ο Χανς Λίττεν γεννήθηκε στις 19 Ιουνίου 1903 στο Ζάαλε της Σαξονίας. Ο πατέρας του ήταν αρκετά γνωστός νομικός, συντηρητικός και εθνικιστής, παρασημοφορημένος με τον Σιδηρούν Σταυρό για τις υπηρεσίες του προς τη Γερμανία και εχθρός της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, όπως όλοι σχεδόν οι Δεξιοί Γερμανοί της εποχής. Στην καταγωγή του ήταν Εβραίος, αλλά είχε ασπαστεί τον προτεσταντισμό, πιθανότατα για να βοηθήσει με αυτόν τον τρόπο την ακαδημαϊκή του καριέρα. Ο γιος του ο Χανς είχε θεωρήσει αυτή τη θρησκευτική μεταστροφή του πατέρα του δείγμα αξιοθρήνητου οπορτουνισμού, και παρότι χριστιανός και ο ίδιος, είχε διατηρήσει σχέσεις με την εβραϊκή κουλτούρα, έμαθε εβραϊκά και έκανε σπουδές πάνω στην εβραϊκή παράδοση. Αυτό δεν το ξέχασαν αργότερα οι ναζί, οι οποίοι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στα οποία πέρασε τα τελευταία πέντε τελευταία χρόνια της ζωής του, τον κατέγραψαν ως Εβραίο και του φόρεσαν το κίτρινο άστρο.

Η αποδοκιμασία του για τη θρησκευτική μεταστροφή του δεν ήταν το μοναδικό πράγμα που χώρισε τον Λίττεν από τον πατέρα του. Ακολούθησε επίσης εντελώς διαφορετικό πολιτικό προσανατολισμό. Όσο ο πατέρας του πολεμούσε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Χανς υποστήριζε τα αντιπολεμικά κινήματα κι έτσι συνδέθηκε με την αριστερά από τα μαθητικά του χρόνια. Ένα ανέκδοτο από τον σχολικό του βίο αναφέρει ότι κάποτε ρωτήθηκε αν συμφωνεί να κρεμάσουν στην τάξη του ένα πορτραίτο του Πολ φον Χίντεμπουργκ -του ήρωα στρατηγού της Γερμανίας στον Πόλεμο και αργότερα Προέδρου της χώρας, που θα παρέδιδε την εξουσία στον Χίτλερ. Ο Λίττεν απάντησε: «Συμφωνώ. Πάντα θεωρούσα ότι του αξίζει να τον κρεμάσουμε».

Ο πατέρας του προσπάθησε να τον στρέψει τουλάχιστον στη Νομική, αλλά ο Λίττεν δεν του έκανε ούτε αυτό το χατήρι. Δεν ασχολούνταν με τις σπουδές του. Αφοσιώθηκε στην τέχνη και την ιστορία της. Άκουγε και μελετούσε με επιμονή κλασική μουσική και διάβαζε με τις ώρες στίχους του Ρίλκε. Είναι κάτι άλλο που θα τον στρέψει τελικά στη νομική: το αποτυχημένο πραξικόπημα της μπυραρίας που οργανώνει ο Χίτλερ το 1925 στο Μόναχο. Ο Λίττεν διαισθάνεται ότι έρχονται σκοτεινές μέρες για τη Γερμανία και αποφασίζει να σπουδάσει νομικά, βέβαιος ότι το κίνημα θα χρειαστεί δικηγόρους τα επόμενα χρόνια.

Θα αποφοιτήσει με άριστα το 1927 και έναν χρόνο αργότερα θα ανοίξει δικηγορικό γραφείο με τον κομμουνιστή Λούντβιχ Μπάρπαχ. Γρήγορα θα θεωρηθεί ως ένα από τα λαμπρότερα δικηγορικά μυαλά της Γερμανίας. Θα σταθεί πολλές φορές στα δικαστήρια στο πλάι εργαζομένων, αριστερών, συνδικαλιστών και κομμουνιστών. Ο ίδιος όμως δεν θα οργανωθεί ποτέ στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Έχει ήδη τις αντιρρήσεις του για τη Σοβιετική Ένωση, αλλά έχει και έναν ιδιαίτερα ανεξάρτητο χαρακτήρα.
 

Απέναντι στον Φύρερ

Το 1931 θα βρεθεί ως συνήγορος πολιτικής αγωγής στο πλευρό δύο εργατών που έχουν μαχαιρωθεί από τέσσερις άνδρες των SA, των διαβόητων Ταγμάτων Εφόδου του Ναζιστικού Κόμματος. Όπως οι διάδοχοί τους σήμερα, οι ναζί κάνουν εκείνη την εποχή μια καμπάνια προκειμένου να παρουσιάσουν τη δράση τους ως δράση ενός νόμιμου πολιτικού κόμματος που δεν σχετίζεται με πράξεις βίας. Ο Λίττεν παρουσιάζει τη δράση των Ταγμάτων Εφόδου ως αναπόσπαστη από αυτή του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος. Επιμένει να κληθεί από το δικαστήριο για εξέταση ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ. Το δικαστήριο αποδέχεται και ο Λίττεν έχει απέναντί του τον αρχηγό των ναζί. Η εξέταση του μένει ιστορική. Επί τρεις ώρες ο Λίττεν πιέζει τον Χίτλερ, τον οδηγεί σε λάθη και αντιφάσεις, τον εκνευρίζει. Το γεγονός αποκτά δημοσιότητα στη Γερμανία και γκρεμίζει την εικόνα του νόμιμου πολιτικού ηγέτη για τον Χίτλερ. Το δικαστήριο τον ξεπλένει, αλλά ο Χίτλερ βγαίνει ταπεινωμένος από τη διαδικασία. Απαγορεύει στους συνεργάτες του να αναφέρουν έστω το όνομα του Λίττεν μπροστά του.

Τα αποσπάσματα από την εξέταση του Χίτλερ από τον Λίττεν θυμίζουν ανατριχιαστικά τα επιχειρήματα που επιστρατεύουν σήμερα οι υπόδικοι Έλληνες απόγονοί του Αδόλφου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, νομίζει κανείς ότι διαβάζει πρακτικά από τη δίκη της Χρυσής Αυγής:

Λίττεν: […] Γνωρίζατε ότι στους κύκλους των Ταγμάτων Εφόδου υπάρχει αναφορά σε ειδικές ομάδες κρούσης;

Χίτλερ: Δεν έχω ακούσει ποτέ τίποτα για ειδικές ομάδες κρούσης. […]

Λίττεν: Είπατε ότι δεν υπάρχουν βίαιες πράξεις από την πλευρά του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος. Δεν ήταν ο Γκέμπελς αυτός που έβγαλε το σύνθημα, «πρέπει κανείς να σφυροκοπά τον εχθρό μέχρι να τον λιώσει;».

Χίτλερ: Είναι σχήμα λόγου. Εννοεί ότι πρέπει να έχει ως αποστολή την επικράτηση επί των αντίπαλων οργανώσεων […]

O δικαστής διαβάζει μια ερώτηση που είχε υποβληθεί από τον Λίττεν:

Γνώριζε ο Χίτλερ, ο οποίος είχε ονομάσει τον Γκέμπελς υπεύθυνο σε όλο το Ράιχ επί της Λαϊκής Διαφώτισης και Προπαγάνδας, το απόσπασμα από το βιβλίο του, όπου ο Γκέμπελς δηλώνει ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε την πιθανότητα ενός πραξικοπήματος, ότι το κοινοβούλιο πρέπει να ανατιναχθεί και η κυβέρνηση να καεί στην κόλαση και όπου απεύθυνε ξανά το κάλεσμά του για ανατροπή του καθεστώτος και μάλιστα με κεφαλαία γράμματα;

Χίτλερ: Δεν μπορώ να καταθέσω ενόρκως, αν ήξερα τότε για το βιβλίο του Γκέμπελς. Το θέμα […] δεν ήταν στη γνώση του Κόμματος, αφού το βιβλίο δεν φέρει το έμβλημα του Κόμματος και επίσης δεν είχε λάβει από το Κόμμα επίσημη έγκριση.

Λίττεν: Δεν θα μπορούσαμε να θεωρούσαμε με βάση το παράδειγμα του Γκέμπελς ότι η ιδέα του νόμιμου κόμματος είναι μάλλον απομακρυσμένη, δεδομένου ότι αμέσως μετά τα παραπάνω δεν τον επιπλήξατε ούτε τον παύσατε από κάπου, αλλά τον ορίσατε αμέσως επικεφαλής της Προπαγάνδας;

Χίτλερ: Ολόκληρο το Κόμμα στέκει σε νόμιμο έδαφος και ο Γκέμπελς […] επίσης.[…] Είναι στο Βερολίνο και μπορείτε να τον καλέσετε ανά πάσα στιγμή.

Λίττεν: Έχει απαγορεύσει ο χερ Γκέμπελς την παραπέρα κυκλοφορία αυτού του έργου του;

Χίτλερ: Δεν το γνωρίζω.
[…]

Λίττεν: Είναι αλήθεια ότι η ανατρεπτική εφημερίδα του Γκέμπελς Η υπόσχεση στην Παρανομία [Das Bekenntnis zur Illegalität], λειτουργεί τώρα υπό την ομπρέλα του Κόμματος και έχει φτάσει τα 120.000 φύλλα; […]Συμπέρανα ότι η εφημερίδα έχει εγκριθεί από το Κόμμα. […]

Πρόεδρος: Χερ Χίτλερ, στην πραγματικότητα, καταθέσατε σήμερα το πρωί ότι το έργο του Γκέμπελς δεν είναι υλικό του επίσημου Κόμματος.

Χίτλερ: Δεν είναι. Μια δημοσίευση είναι επίσημο όργανο του Κόμματος μόνο όταν φέρει το έμβλημά του. (Φωνάζοντας και κοκκινίζοντας) Πώς τολμάτε, κύριε κατήγορε, να λέτε πώς αυτό είναι πρόσκληση στην παρανομία; Αυτή είναι μια δήλωση δίχως καμία απόδειξη!

Λίττεν: Πώς είναι δυνατόν ο εκδοτικός οίκος του Κόμματος να εκδίδει μια εφημερίδα που είναι αντίθετη με την κομματική γραμμή;

Πρόεδρος: Αυτό το ζήτημα δεν αφορά αυτή τη δίκη.

Όταν οι ναζί καταλαμβάνουν την εξουσία, ο Χίτλερ δεν ξεχνά τον Λίττεν. Αυτός, το 1932 έχει αρνηθεί να φύγει για το εξωτερικό μαζί με τη μητέρα του, αποφασίζοντας να μείνει αλληλέγγυος στα εκατομμύρια των Γερμανών εργαζομένων που δεν είχαν τη δυνατότητα να εγκαταλείψουν τη χώρα. Στις μαζικές συλλήψεις που θα ακολουθήσουν την πυρπόληση του Ράιχσταγκ, το όνομα του Λίττεν θα είναι ένα από τα πρώτα. Θα οδηγηθεί χωρίς δίκη στις φυλακές του Σπαντάου και από εκεί θα ξεκινήσει η μεταφορά του σε διάφορα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Θα ανακριθεί, θα βασανιστεί και θα δοκιμάσει ανεπιτυχώς να αποδράσει. Το 1937 θα μεταφερθεί στο στρατόπεδο του Μπούχενβαλντ και από εκεί στο Νταχάου. Σε όλο αυτό το διάστημα θα οργανώνει τους Εβραίους κρατούμενους, θα δημιουργεί πολιτιστικές ομάδες, θα παλεύει για να κρατήσει ζωντανό το κουράγιο των συντρόφων του που προορίζονται για τον θάνατο. Ο ίδιος όμως θα καταρρεύσει εσωτερικά. Θα κρεμαστεί στο λουτρό του στρατοπέδου, όπου θα τον βρουν οι συγκρατούμενοί του, νεκρό, λίγους μήνες μετά τη συμπλήρωση των 34 χρόνων του. Στο κελί του θα βρεθεί και ένα λιτό σημείωμα.

Ο Πρίμο Λέβι, επιζών του Άουσβιτς που έγραψε για αυτό, εξηγούσε το μικρό ποσοστό αυτοκτονιών στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στην απώλεια της ανθρώπινης υπόστασης των κρατουμένων. Όταν παύεις να αναγνωρίζεις τον εαυτό σου ως ανθρώπινο ον, η αυτοκτονία δεν έχει νόημα. Ίσως αυτή η απελπισμένη προσπάθεια του Χανς Λίττεν να κρατήσει ζωντανή την ανθρώπινη αίσθηση μέσα στα ηθικά ερείπια των στρατοπέδων συγκέντρωσης, εξηγεί και την αυτοκτονία του. Ίσως και την αυτοκτονία του Πρίμο Λέβι, πολλά χρόνια αργότερα.

Ούτε η Δυτική ούτε η Ανατολική Γερμανία θα αποδώσουν πολλές τιμές στον Χανς Λίττεν μετά την πτώση του ναζισμού. Για τους δυτικούς ο Λίττεν ήταν πολύ κομμουνιστής. Για τους ανατολικούς όχι αρκετά. Το 1951, μια πλακέτα θα τοποθετηθεί στη μνήμη του στην πλατεία Φρειδερίκου στο Βερολίνο. Ένα δικηγορικό βραβείο θεσμοθετείται στη μνήμη του. Το 2008 ο Μπέντζαμιν Κάρτερ Χετ, θα γράψει μια βιογραφία του στα αγγλικά. Το 2011 ο Μαρκ Χάιχερστ, θα γράψει το βιβλίο Ο άνθρωπος που στάθηκε απέναντι στον Χίτλερ, το οποίο δραματοποιήθηκε και έγινε σειρά του BBC. Το 2014 μια προτομή του θα τοποθετηθεί στα δικαστήρια του Βερολίνου. Στις 17 Ιανουαρίου 2020, ο Κώστας Παπαδάκης, συνήγορος πολιτικής αγωγής στη δίκη της Χρυσής Αυγής, θα κλείσει την πολύωρη αγόρευσή του, αφιερώνοντάς την στην μνήμη του Χανς Λίττεν, που δεν έζησε για να ζητήσει το λογαριασμό από τους Γερμανούς δικαστές που αντιμετώπισαν τον ναζισμό με ραθυμία.

Το άρθρο Χανς Λίττεν: Ο άνθρωπος που στάθηκε απέναντι στον Χίτλερ εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

Η εξουσία είναι μια φενάκη, μια μεταφυσική απάτη. Οι πρώτοι που αναγνωρίζουν και αντιλαμβάνονται αυτή τη συνθήκη είναι οι ίδιοι οι εξουσιαστές, οι οποίοι γνωρίζουν καλά ότι οι ιδιότητες που τους προσδίδονται μέσω ενός ιδεολογικού μηχανισμού που βασίζεται στην καθετοποίηση των σχέσεων και την επινόηση της αυθεντίας, στηρίζονται σε υπέρμετρο βαθμό σε ένα διαρκές κατά συνθήκη ψεύδος. Η μεταφυσική πρόσληψη της εξουσίας, ως συλλογική μνήμη και αναπαραγωγή των κοινωνιών που συγκροτήθηκαν γύρω από τις θρησκείες και τα ιερατεία, έχει το αποτύπωμά της στην ίδια την άσκηση της εξουσίας, τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά. Οι ίδιοι δηλαδή οι κατέχοντες την εξουσία περιβάλλουν με μεταφυσικό τρόπο τη σχέση τους με την κοινωνία και τον ίδιο τους τον ρόλο. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις τείνουν να προσφεύγουν οι ίδιοι στη μεταφυσική. Μάγοι, ιερείς, αστρολόγοι, τσαρλατάνοι, υπήρξαν στενοί σύμβουλοι κυβερνώντων πολύ πιο συχνά από όσο μας αρέσει να φανταζόμαστε και επηρέασαν αποφάσεις που σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό διαμόρφωσαν την ανθρώπινη ιστορία, με τρόπο τρομακτικό.

Το 1942, στην καρδιά του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου και διαρκούσης της θηριωδίας του Ολοκαυτώματος, τόσο ο Χίτλερ όσο και οι Βρετανοί προσέφυγαν στη χρήση μέντιουμ, τα οποία ήταν επιφορτισμένα με το να μαντεύουν τις θέσεις του εχθρού. Ο Χίτλερ είχε στενή σχέση με τον προσωπικό του αστρολόγο, ο οποίος τον συμβούλευε σχετικά με την εύνοια του ουρανού στα διάφορα σχέδιά του. Ο Φρανσουά Μιττεράν, τρόπον τινά αναμορφωτής της σύγχρονης Ευρώπης δεν έκανε τίποτα αν δεν είχε πειστεί ότι το ωροσκόπιό του το ευνοεί, ενώ ο Τόνι Μπλερ ανάπτυξε μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με τον εξομολόγου του, ο οποίος τον βοήθησε να καταστρέψει το Ιράκ το 2003, μαζί με τον καλό του φίλο Τζορτζ Μπους τζούνιορ.

Από όλα τα πρόσωπα που βρέθηκαν δίπλα σε μεγάλους ηγέτες και τους έπεισαν να κάνουν διάφορες επιλογές με κριτήριο τις επουράνιες επιτυχίες, φτάνοντας στο σημείο να διοικούν σχεδόν ολόκληρες χώρες, ένα έμεινε αναμφίβολα περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο στην ιστορία: πρόκειται για τον διαβόητο καλόγερο Ράσπουτιν, τον άνθρωπο που χωρίς ποτέ να μάθε να γράφει και να διαβάζει, απέκτησε τεράστια δύναμη στο λυκόφως της τσαρικής Ρωσίας, μέχρι τον περιπετειώδη θάνατό του στις 30 Δεκεμβρίου 1916, που προήλθε από μια επίμονη και πολύωρη εναντίον του δολοφονική απόπειρα.

Συνδεόμενος με την απόλυτη παρακμή του τσαρισμού, ο οποίος επέζησε ελάχιστους μήνες περισσότερο από αυτόν, ο Ρασπούτιν κατέληξε να ταυτιστεί στο λαϊκό θυμικό με την ραδιουργία και την ηθική διαφθορά που θεωρούνται ή είναι ενδημικές στα καθεστώτα σε αποδρομή.

Ο Γκριγκόρι Ράσπουτιν γεννήθηκε στις 5 Γενάρη του 1869 στη Σιβηρία. Οι γονείς του ήταν αγράμματοι μουζίκοι και ο ίδιος παρέμεινε αγράμματος επίσης μέχρι το τέλος της ζωής του. Δεν ακολούθησε όμως στη ζωή του την δουλειά του καλλιεργητή, αλλά όπως πολλοί φτωχοί χωρικοί στη Ρωσία της εποχής του, κλείστηκε σε μοναστήρι μόλις έκλεισε τα 18. Εκεί στρατολογείται σε μία από τις πολυάριθμες ακραίες ορθόδοξες σέχτες της Ρωσίας τους «Μαστιγούμενους» ή αλλιώς «Δαρούμενους». Οι Μαστιγούμενοι υποστηρίζουν μια συνηθισμένη στις χριστιανικές σέχτες ιδέα ότι η λύτρωση του σώματος από την αμαρτία επέρχεται δια του ξυλοδαρμού, του βασανισμού και της ταπείνωσής του. Τα μέλη τους δέρνουν ανηλεώς το ένα το άλλο με κάθε τρόπο. Χρησιμοποιούν μαστίγια, ραβδιά, τσουκνίδες. Όσοι εξαγνίζονται δια του ξύλου, έχουν το κεφάλι κουκουλωμένο και αναγκάζονται να δηλώνουν την ταπείνωσή τους. Η λανθάνουσα σεξουαλική διαστροφή είναι εντελώς προφανής στους κανόνες της σέχτας και ο Ράσπουτιν αποφασίζει να τη βγάλει στο φως. Δηλώνει ότι ο σωματικός πόνος και ο εξευτελισμός δεν είναι αρκετοί για να επικοινωνήσει κανείς με τον θεό, χρειάζεται και η σεξουαλική εξάντληση. Χωρίς πιθανότατα να έχει ιδέα για την ύπαρξη του Μαρκήσιου ντε Σαντ, ο Ράσπουτιν επαναλαμβάνει τα λόγια του αλλά με αντίστροφη φορά. Ο ντε Σαντ υπερασπίζεται τη σεξουαλική εξάντληση δια του πόνου ως μέθοδο απαλλαγής από τη θεϊκή φενάκη, ο Ράσπουτιν ως μέθοδο προσέγγισης του θεού. Η διαφορά δεν είναι ασήμαντη: κάνει τον ντε Σαντ πρόγονο του ατομικιστικού αναρχισμού και τον Ράσπουτιν αντιδραστικό. Όμως και η ομοιότητα έχει το ενδιαφέρον της.

Λίγα χρόνια αργότερα εγκαταλείπει το μοναστήρι, χωρίς ποτέ να χειροτονηθεί, επιστρέφει στο χωριό του, παντρεύεται και κάνει παιδιά. Τα εγκαταλείπει και αυτά όμως και αρχίζει μια θρησκευτική περιοδεία που τον φέρνει μεταξύ άλλων στο Άγιο Όρος και στην Ιερουσαλήμ. Είναι η περίοδος κατά την οποία αποκτά μια πρώτη φήμη ως «θεραπευτής» και ως εραστής με ακόρεστες σεξουαλικές δυνάμεις. Το σεξ άλλωστε είναι η θεραπεία που συνήθως προτείνει.

Το 1903 είναι 34 ετών όταν εγκαθίσταται στην Αγία Πετρούπολη. Οι σεξουαλικές του επιδόσεις και οι μυστικιστικές του θεωρίες έχουν επιτυχία ανάμεσα στη ρωσική αριστοκρατία. Το 1905 με το καθεστώς να τρίζει από την πρώτη αποτυχημένη επαναστατική απόπειρα, ο Τσάρος Νικόλαος, αρχίζει να του δείχνει εμπιστοσύνη. Σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή, ο ίδιος ο Νικόλαος δεν συμπαθούσε τόσο πολύ τον Ράσπουτιν και η συχνή παρουσία του στα ανάκτορα οφειλόταν στην απαίτηση της τσαρίνας Αλεξάνδρας. Ο θρύλος θέλει τον Ράσπουτιν να εξασκεί τις σεξουαλικές «θεραπείες» του, τόσο στην τσαρίνα όσο και στις τέσσερις κόρες της, με τη σύμφωνη γνώμη της Αλεξάνδρας, που είχε πειστεί για τις θεραπευτικές ικανότητες του αγράμματου καλόγερου και τον εξαγνισμό που επέφερε η σεξουαλική τιμωρία.

Μια αστεία συγκυρία είναι ωστόσο αυτή που μεγαλώνει το κύρος του Ράσπουτιν στα ανάκτορα. Ο γιος του Τσάρου και διάδοχος του θρόνου Αλέξιος είναι αιμορροφιλικός, ασθένεια που σχετίζεται με την αδυναμία παύσης της αιμορραγίας. Οι γνώσεις για την ασθένεια τότε ήταν περιορισμένες, οι γιατροί των ανακτόρων έδιναν στον διάδοχο διάφορα φάρμακα που επέτειναν την αιμορραγία, όπως η ασπιρίνη. Ο Ράσπουτιν κατήργησε τα φάρμακα αυτά, όχι βέβαια επειδή είχε οποιεσδήποτε ιατρικές γνώσεις, αλλά επειδή υποστήριζε ότι η σωστή θεραπεία βασίζεται στην προσευχή και τη νηστεία. Η βελτίωση της υγείας του διαδόχου, που οφειλόταν στην τυχαία διακοπή της λάθος αγωγής, πιστώθηκε στον Ράσπουτιν, ο οποίος απέκτησε τεράστια αίγλη στα ανάκτορα.

Αν όμως στον διάδοχο του θρόνου ο Ράσπουτιν προτείνει προσευχή, δε συμβαίνει το ίδιο με τις γυναίκες και τις κόρες της ρωσικής αριστοκρατίας. Εκεί επιμένει ότι η ίαση και η απομάκρυνση του Σατανά επέρχεται δια της σεξουαλικής εξάντλησης. Με την δύναμη του προστατευόμενου του Τσάρου διασφαλίζει την ανοχή ενός μεγάλου μέρους ευγενών και παρατρεχάμενων, που είτε για να γίνουν αρεστοί στον Νικόλαο είτε γιατί πραγματικά έχουν πιστέψει ότι η σεξουαλική επαφή με τον αγράμματο καλόγερο απομακρύνει την επιρροή του διαβόλου, τον συνδράμουν στο παραλήρημά του. Πολλές γυναίκες εντυπωσιάζονται από την ικανότητά του στην «ύπνωση» που πραγματοποιείται με την εξαφάνιση της κόρης των ματιών του. Ένα άλλο μέρος των ευγενών εξεγείρεται. Δεν θέλουν να μοιράζονται τις γυναίκες τους με τον Ράσπουτιν ή απλά δεν τους αρέσει να τους υποσκελίζει ένας αμόρφωτος χωρικός, ως σύμβουλος του Νικόλαου. Για όσους του επιτίθενται, ο Ράσπουτιν έχει την εξήγηση: είναι όργανα του διαβόλου. Αξιώνει και πετυχαίνει τον εκτοπισμό και τη φυλάκισή τους, προκειμένου να αποφύγουν τα ανάκτορα την οργή του θεού. Αυτές είναι οι αποφάσεις που παίρνονται στο παλάτι, την ίδια ώρα που οι επαναστάτες του 1905 παραμένουν φυλακισμένοι ή εξόριστοι, η ρώσικη ύπαιθρος μαστίζεται από τον αναλφαβητισμό και την πείνα και προσεγγίζει σταθερά τις ιδέες κυρίως των σοσιαλεπαναστατών και λιγότερο των αναρχικών, των μενσεβίκων και των μπολσεβίκων. Και σε αυτό το κλίμα ο Τσάρος αποφασίζει την είσοδο της Ρωσίας στον πόλεμο, εναντίον των Κεντρικών Αυτοκρατοριών στο ανατολικό μέτωπο και εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Καύκασο.

Το 1915, εν μέσω επαναλαμβανόμενων αποτυχιών της Ρωσίας στο ανατολικό μέτωπο, ο Ράσπουτιν πείθει τον Τσάρο ότι πρέπει να πάει ο ίδιος να ηγηθεί του ρωσικού στρατού και ότι αυτό αποτελεί αξίωση και εντολή του Θεού. Ο Τσάρος μεταφέρεται στο μέτωπο και πλέον ο Ράσπουτιν είναι ο πιο ισχυρός άνθρωπος στα ανάκτορα. Φυλακίζει τους αντιπάλους του, ευλογεί την πιο σκληρή καταστολή στο εσωτερικό της ρωσικής κοινωνίας και φυσικά συνεχίζει να θεραπεύει από τον σατανισμό δια της σεξουαλικής τιμωρίας. Όμως χωρίς τον Τσάρο στην Αγία Πετρούπολη, ο Ράσπουτιν χάνει και τον προστάτη του. Στην Αυλή εξυφαίνονται διάφορες συνωμοσίες εναντίον του. Δύο δολοφονικές απόπειρες εναντίον του αποκρούονται. Η πιο σοβαρή πραγματοποιείται από μια ζητιάνα, την Χιόνα Γκούσεβα η οποία τον πλησιάζει με πρόφαση την επαιτεία και του καρφώνει ένα μαχαίρι στην κοιλιά. Ο Ράσπουτιν επιβιώνει και ξεκινά νέες διώξεις κατά των αντιπάλων του.

Στις 30 Δεκεμβρίου 1916, ο Ράσπουτιν προσκαλείται για τσάι από τον Γιουσούποφ, εξ αγχιστείας ανιψιό του Τσάρου και πολύ πλούσιου άνδρα. Η γυναίκα του είχε επίσης υποστεί σεξουαλικούς εξαγνισμούς από τον Ράσπουτιν, ενδεχομένως και με προτροπή της τσαρίνας. Το τσάι που προσφέρει ο Γιουσούποφ είναι δηλητηριασμένο. Ωστόσο, δεν είχε αποτέλεσμα πάνω στον Ράσπουτιν, πιθανόν γιατί η ζάχαρη λειτούργησε ως αντίδοτο. Αποφασισμένος να τον σκοτώσει ο Γιουσούποφ τον πυροβολεί. Ο Ράσπουτιν δέχεται τη σφαίρα κοντά στην καρδιά, αλλά κατορθώνει να συρθεί έξω από τα σκαλιά του σπιτιού του Γιουσούποφ. Αυτός τον πυροβολεί άλλες τέσσερις φορές σε ζωτικά όργανα. Επειτά τον τυλίγει με σχοινιά και πηγαίνει να τον πετάξει στον ποταμό Νέβα. Όταν όμως, μαζί με τους συνεργάτες του βγάζει το σώμα του Ράσπουτιν από τα υφάσματα, αυτό κουνιέται ακόμα. Ο Γιουσούποφ το πετάει στα παγωμένα νερά του ποταμού και εκεί πια ο Ράσπουτιν πεθαίνει.

Η φήμη για την αντοχή του Ράσπουτιν στο δηλητήριο και τις σφαίρες εξαπλώνεται. Ενώ η Ρωσία συγκλονίζεται από την επανάσταση του Φλεβάρη του 1917, ένα μεγάλο μέρος των πολιτών της Αγίας Πετρούπολης και των επαρχιών, δεν ασχολείται τόσο με το ζήτημα αν τα σοβιέτ πρέπει να πάρουν όλη την εξουσία ή να τη μοιραστούν με τη Συντακτική Συνέλευση που κλείνει ο Λένιν, αλλά με το προσκύνημα στον τάφο του Ράσπουτιν προκειμένου αυτός να μην τους τιμωρήσει για το θάνατό του. Όταν οι Μπολσεβίκοι καταργούν την συντακτική συνέλευση, αναλαμβάνουν την εξουσία και σταδιακά απαγορεύουν τη δράση των Μενσεβίκων, των αναρχικών και των Σοσιαλεπαναστατών, χωρικοί κάνουν λιτανείες γύρω από το λείψανο του καλόγερου και αξιώνουν την αγιοποίησή του.

Ενοχλημένοι από τα διαρκή προσκυνήματα, οι Μπολσεβίκοι αποφασίζουν την εκταφή και την αποτέφρωση του σώματος του Ράσπουτιν, για να πάψουν οι χωρικοί να συρρέουν στον τάφο του ζητώντας συγχώρεση. Όμως καθώς η αποτέφρωση δε γίνεται σωστά, όταν το σώμα του Ράσπουτιν παραδίδεται στην πυρά, τα οστά του διαστέλλονται και το σώμα δείχνει να κινείται. Οι χωρικοί που βρίσκονται μπροστά στην καύση είναι βέβαιοι ότι παρακολουθούν την ανάληψή του στον ουρανό και γονατίζουν ζητώντας συγχώρεση. Όταν ο Λένιν συντρίβει την εσωτερική εργατική αντιπολίτευση της Αλεξάντρα Κολοντάι, απαγορεύει τις τάσεις στο κόμμα των μπολσεβίκων και κηρύσσει τη Νέα Οικονομική Πολιτική, η Αγία Πετρούπολη και οι επαρχίες βιώνουν διαδηλώσεις διαμαρτυρίας από πιστούς που ζητούν την αγιοποίησή του και ικετεύουν για συγχώρεση.

Ο θρύλος του Ράσπουτιν επιβίωσε περισσότερο από τον τσαρισμό. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, το 1991, οι οπαδοί της αγιοποίησής του επανήλθαν δριμύτεροι, σκοντάφτοντας όμως στην άρνηση του Πατριάρχη της Μόσχας. Νωρίτερα, ο καλόγερος από τη Σιβηρία είχε γίνει και επιτυχία της ντίσκο. Σήμερα πια, λίγοι πιστεύουν στις θεϊκές δυνάμεις του Ράσπουτιν. Στον έναν αιώνα που μεσολάβησε η εξουσία εκσυγχρόνισε τη μεταφυσική της, ώστε να απευθύνεται πλέον σε νευρωτικούς αστούς και όχι σε αμόρφωτους χωριάτες και τρυφηλούς αριστοκράτες. Σίγουρα τα πάμε πιο καλά από όσο ο Τσάρος το 1915. Και με τη βοήθεια του Θεού θα τα πάμε ακόμα καλύτερα.

Το άρθρο Ο Γκριγκόρι Ράσπουτιν και η μεταφυσική της εξουσίας εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

«Τελευταία μου προξενούν ιδιαίτερη ανησυχία οι συνεχείς εκκλήσεις υπέρ του νόμου και της τάξης. Η ίδια η έννοια της ζωής είναι αντίθετη με τον νόμο και την τάξη. Στη ζωή υπάρχουν παιδιά και ηλικιωμένοι, έντιμοι και λωποδύτες, πλούσιοι και φτωχοί, ομοφυλόφιλοι και ετεροφυλόφιλοι, ανακατεμένοι όλοι μαζί. Ιδανικό σκηνικό για τον νόμο και την τάξη είναι το νεκροταφείο. Οι νεκροί βρίσκονται σε απόλυτη τάξη και υπακούν σε όλους τους νόμους. Στην πραγματική ζωή, η πιο επιτυχημένη εφαρμογή αυτού του συνθήματος υπήρξαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, γι’ αυτό θα πρότεινα να είμαστε αρκετά επιφυλακτικοί στην χρήση του. Η ναζιστική εποχή θα μπορούσε να υπάρξει μόνο στη Γερμανία, εξαιτίας μιας πνευματικής κατάπτωσης που προκλήθηκε από μια εκπαίδευση βασισμένη ακριβώς στην υπακοή σε κάθε νόμο και τάξη».

Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’70, η τότε Δυτική Γερμανία βρίσκεται στη δίνη μιας υστερίας ενάντια στην τρομοκρατία. Η δράση της RAF και η καταστολή που την ακολούθησε, συνοδευόμενη από μεθόδους που περιλάμβαναν την παρακολούθηση, τον έλεγχο και τα βασανιστήρια, έχουν φέρει τη χώρα σε κατάσταση πανικού. Η παραίτηση του μετριοπαθούς αριστερού σοσιαλδημοκράτη Βίλι Μπραντ και η διαδοχή του από τον εκπρόσωπο της δεξιάς τάσης του κόμματος Χέλμουτ Σμιτ στην καγκελαρία έχει εξαφανίσει τους όποιους δισταγμούς είχε το γερμανικό κράτος στο να αναπτύξει τρομοκρατικές μεθόδους κατά των αντιπάλων του. Ο γερμανικός Τύπος χτυπάει δυνατά τα τύμπανα του πολέμου εναντίον του «εσωτερικού εχθρού», θέτει ανθρώπους στο στόχαστρο, σπιλώνει προσωπικότητες, ζητά περισσότερη ασφάλεια και λιγότερα δικαιώματα. Η κυβέρνηση ακολουθεί και η κοινωνία συναινεί αμήχανη.

Ο Χάινριχ Μπελ, πεζογράφος της μεταπολεμικής εποχής, «φωνή της συνείδησης των ερειπίων», όπως έχει αποκληθεί, βραβευμένος με το Νόμπελ για τη Λογοτεχνία το 1972, είναι Γερμανός, καθολικός και σοσιαλδημοκράτης. Η σχέση του με τη Γερμανία και τη «γερμανικότητα» θα διαρρηχθεί ήδη κατά τη δεκαετία του 1950, όταν με τα πρώτα του βιβλία θα αρνηθεί να απονείμει τα εύσημα στο «γερμανικό οικονομικό θαύμα» του μεταπολέμου και θα μιλήσει ανοιχτά για την ενοχή και την υποκρισία της γερμανικής κοινωνίας. Η σχέση του με την καθολική εκκλησία θα τελειώσει στο τέλος της δεκαετίας του ’60, όταν θα ασκήσει σκληρή κριτική σε μια σειρά από θέσεις της και αυτή δεν θα τον συγχωρήσει ούτε κι ο ίδιος εκείνη. Και η δεκαετία του ’70 είναι αυτή που θα σηματοδοτήσει τη ρήξη του με τη σοσιαλδημοκρατία, στην οποία θα αρνηθεί να δείξει ανοχή για την πολιτική κρατικής τρομοκρατίας που ασκεί. Έτσι, αντίθετα από μια παράδοση που θέλει τους διανοούμενους να ξεκινούν από θέσεις ριζοσπαστικής ανεξαρτησίας, αποκαθιστώντας σταδιακά τη σχέση τους με την εξουσία ή εντασσόμενοι σε κάποιο από τα μπλοκ που τη διεκδικεί, ο Μπελ θα διανύσει την ίδια σχεδόν διαδρομή ανάποδα, γκρεμίζοντας κατά τη διάρκεια της ζωής του μία μία όποιες γέφυρες είχε με την «ορθή» σκέψη. 

Αντιεθνικιστικές καταβολές

Ο Χάινριχ Μπελ γεννήθηκε στην Κολωνία στις 21 Δεκέμβρη του 1917. Προς το τέλος δηλαδή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η πείνα θέριζε τη Γερμανία. Προερχόταν από οικογένεια προοδευτική, δημοκρατική και αντιεθνικιστική και απέκτησε και ο ίδιος αντιναζιστικές αντιλήψεις από τη δεκαετία του ’30, χωρίς να τις εγκαταλείψει ποτέ. Είναι ένας από τους λίγους νέους της Κολωνίας που αρνείται να ενταχθεί στην χιτλερική νεολαία. Στον πόλεμο στέλνεται στην πρώτη γραμμή του ανατολικού μετώπου, τραυματίζεται, επιστρέφει στη Γερμανία και έπειτα ξανά στο μέτωπο. Γράφει στη γυναίκα του: «Μισώ την κόλαση της στολής. Μισώ τη στολή γενικά». Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο μέτωπο εθίζεται στις ουσίες και ιδιαίτερα στις αμφεταμίνες, τις οποίες ζητά σε μεγάλες ποσότητες από την οικογένειά του στις επιστολές που ανταλλάσσει μαζί της. Από τις επιστολές φαίνεται ότι η εξάρτησή του από τις ουσίες είναι αρκετά μεγάλη και μάλιστα ο Μπελ είναι αρκετά ικανοποιημένος με αυτό, εκτιμώντας ότι επιβιώνει από τον πόλεμο χάρη σε αυτές.

Μετά την συνθηκολόγηση της Γερμανίας παραδίδει ιδιαίτερα μαθήματα για να ζήσει, ενώ παράλληλα γράφει τις πρώτες νουβέλες του. Τα πρώτα του έργα, Το τρένο έφτασε στην ώρα του, Ω ξειν, άγγειλον Λακεδ… και Εσύ Αδάμ πού ήσουν, είναι βαθιά επηρεασμένα από τις εμπειρίες του στο μέτωπο, και έχουν καλή υποδοχή από το λογοτεχνικό κοινό. Ακολουθούν βιβλία που περιγράφουν την πείνα της μεταπολεμικής Γερμανίας, όπως το Και δεν είπε ούτε λέξη και Το ψωμί των πρώτων χρόνων, που κάνουν τον Μπελ έναν από τους σημαντικότερους Γερμανούς συγγραφείς από τα μέσα της δεκαετίας του ’50. Εκεί για πρώτη φορά αρχίζει να ασκεί κριτική στην υποκρισία της γερμανικής κοινωνίας και το ηθικό κενό που κρύβεται πίσω από το οικονομικό θαύμα. Το 1959 δημιουργεί ακόμα μεγαλύτερη αίσθηση, κυκλοφορώντας το σπαρακτικό Μπιλιάρδο στις εννέα και μισή, ένα βιβλίο που καταγράφει τη ζωή μιας μεσοαστικής οικογένειας της Γερμανίας που δεν προσχωρεί ποτέ στον ναζισμό. Το βιβλίο στηρίζεται σε επαναλαμβανόμενους μονολόγους και σκέψεις, ξεφεύγει από τις συνήθεις νόρμες της πεζογραφίας της εποχής, αλλά και του ίδιου του Μπελ, αλλά κυρίως σοκάρει γιατί αποτελεί μια ωμή περιγραφή της προσχώρησης της γερμανικής κοινωνίας στο ναζισμό από την οπτική αυτών που δεν το έκαναν. Υπό αυτή την έννοια, η βάση του βιβλίου είναι αυτοβιογραφική.

Το 1963 εκδίδει τις Απόψεις ενός κλόουν, ένα από τα βιβλία που αγαπήθηκαν όσο λίγα στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά τρυφερό και μελαγχολικό βιβλίο που περιγράφει, μέσα από εξιστορήσεις που γίνονται σε πραγματικό χρόνο 24 ωρών, την παρακμή ενός αρτίστα από τη στιγμή που τον εγκαταλείπει η σύντροφός του για χάρη ενός φερέλπιδα καθολικού με μέλλον στους κύκλους της εκκλησίας. Το βιβλίο αποτελεί μια ευθεία, αν και σε ορισμένα σημεία παραιτημένη, επίθεση στον γερμανικό καθολικισμό, τον συντηρητισμό της μεταπολεμικής κοινωνίας και τη βαθιά υποκρισία της, με παράλληλη υπενθύμιση της άρνησης της Γερμανίας να αντιπαρατεθεί πραγματικά με το ναζιστικό παρελθόν της κοιτάζοντας στον καθρέφτη. Ο Μπελ μέσα σε αυτό το βιβλίο κάνει σαφή και την μηδενική συμπάθεια που τρέφει για το ανατολικό μπλοκ, το οποίο εκείνη την εποχή χωρίζεται από το δυτικό στο Τείχος του Βερολίνου και εκφράζει μια ορισμένη συμπάθεια προς την ήπια σοσιαλδημοκρατία, χωρίς όμως να βασίζεται σε αυτή. Το πραγματικό του θέμα είναι η συντριβή του ατόμου μέσα στις μυλόπετρες των συμβάσεων και του κομφορμισμού.

Ο ήρωας του βιβλίου, ο Χανς Σνηρ, βυθίζεται στον αλκοολισμό και καταλήγει επαίτης, αδυνατώντας να βρει κατανόηση στους καλούς κύκλους της γερμανικής κοινωνίας, που είτε είναι προοδευτικοί είτε συντηρητικοί δεν θα του συγχωρήσουν την επιθυμία να παραμείνει ανεξάρτητος, και να ζήσει μια ζωή έξω από αυτήν που του υποδεικνύουν -από την εποχή της άνθισης του ναζισμού μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’60.

«Δοκίμασες να παρηγορηθείς με τον κάλπικο κυνισμό της αριστεράς. Μάταια. Μάταια θα δοκιμάσεις να σκανδαλιστείς και με τον νοθευμένο κυνισμό της δεξιάς. Υπάρχει μια όμορφη λέξη: Τίποτα. Μη σκέφτεσαι τίποτα. Ούτε το Κεφάλαιο ούτε τους καθολικούς. Σκέψου μόνο τον κλόουν που κλαίει στη μπανιέρα του και του χύνεται ο καφές στις παντόφλες», αναφέρει σε ένα από τα πιο συγκινητικά αποσπάσματά του.

Το Νόμπελ

Το 1971 θα εκδώσει το Ομαδικό πορτραίτο για μια κυρία, ένα ακόμα σαρκαστικά πικρό χρονικό της γερμανικής κοινωνίας από την εποχή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά, που θα καταδείξει με τρόπο εξαιρετικά δηκτικό την ενοχοποίηση της αλληλεγγύης και τον ασφυκτικό έλεγχο που κυριαρχούν στην γερμανική νοοτροπία, η οποία θεωρεί ότι οδήγησε ευθέως στον ναζισμό και παραμένει έξω από κάθε κριτική και μετά την ήττα του. Η Σουηδική Ακαδημία θα θεωρήσει το έργο αυτό «κορωνίδα του λογοτεχνικού έργου του Μπελ», όταν θα του απονείμει το Νόμπελ έναν χρόνο αργότερα. Η βράβευση αυτή θα εξοργίσει τη γερμανική δεξιά, η οποία θεωρεί ότι ο Μπελ είναι ένας συγγραφέας που απευθύνεται «μόνο σε αριστεριστές και ριζοσπάστες» και αποτελεί έναν μόνιμο δυσφημιστή του γερμανισμού, πριν όσο και μετά τον πόλεμο. Στην ψυχροπολεμική Γερμανία, ο Μπελ θεωρείται από τους δεξιούς κύκλους «φωνή του εχθρού».

Όμως ο Μπελ δεν είναι φιλοσοβιετικός ούτε καν φιλοκομμουνιστής. Ήδη από τη δεκαετία του ’50, θα συνδεθεί με άλλους Ευρωπαίους διανοούμενους της αριστεράς και αναρχικούς, όπως ο Αλμπέρ Καμί, ο Σαρτρ, ο Πικάσο και θα κάνουν στοχευμένες παρεμβάσεις σε ζητήματα της εποχής τους. Θα χαρακτηριστεί αρχικά φιλοσοβιετικός, λόγω και της σκληρής κριτικής του στον Ψυχρό Πόλεμο, όμως η Σοβιετική Ένωση δεν θα διαφύγει της κριτικής του, ιδιαίτερα μετά τα γεγονότα της Ουγγαρίας το 1956. Όπως και ο άλλος σημαντικός πεζογράφος της μεταπολεμικής γερμανικής αριστεράς Γκίντερ Γκρας, θα πάρουν το μέρος του Καμί εναντίον του Σαρτρ στον καβγά τους σχετικά με την υπεράσπιση ή όχι του σοβιετικού καθεστώτος. Η βασική του ιδέα είναι ότι η γερμανική κοινωνία -και συνολικά η ευρωπαϊκή ως έναν βαθμό- χτίζονται από τα ίδια υλικά που δημιούργησαν τον ναζισμό, πασπαλισμένα με μπόλικη άχνη υποκρισίας.

Στη δεκαετία του ’70 θα ξεκινήσει έναν ανηλεή πόλεμο με τον λαϊκιστικό δεξιό τύπο και ιδιαίτερα την εφημερίδα Bild. «Η χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ», γραμμένο το 1974, επιτίθεται ευθέως στο κυνήγι μαγισσών που έχει ξεκινήσει στη Γερμανία με αφορμή τις τρομοκρατικές οργανώσεις. Θα ταχθεί στο πλευρό της Ούλρικε Μάινχοφ και της RAF την εποχή της μεγάλης κρατικής καταστολής και των λευκών κελιών. Την περίοδο αυτή θα διακόψει οριστικά τις σχέσεις του με την καθολική εκκλησία, αλλά και με το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα και θα έρθει σε πλήρη ρήξη με τον καγκελάριο Χέλμουτ Σμιτ, που οργανώνει την πολιτική της μηδενικής ανοχής στους ακροαριστερούς κρατούμενους. Θα γράψει ακόμα ένα βιβλίο για την εποχή της τρομοϋστερίας, την Ασφυκτική προστασία, το οποίο είναι ένα αφήγημα της εποχής από τη σκοπιά των «προστατευόμενων» και το οποίο θα καταλήξει με την φράση κατακλείδα «Ένας κάποιος σοσιαλισμός πρέπει να επικρατήσει».

Η επίθεση στη Bild

Στη Χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ, που έχει μεταφερθεί πολλές φορές στο θέατρο αλλά και στον κινηματογράφο, ο Μπελ διηγείται με τρόπο δημοσιογραφικό την ιστορία μιας νεαρής κοπέλας που ερωτεύεται κάποιον ύποπτο για τρομοκρατία, βλέπει τη ζωή της να γίνεται αντικείμενο δημόσιας διαπόμπευσης από τον δεξιό κίτρινο τύπο και καταλήγει να σκοτώσει τον δημοσιογράφο που την κατασκοπεύει και την κυνηγά, πριν παραδοθεί. Στην πρώτη σελίδα του βιβλίου ο Μπελ γράφει: «Τα πρόσωπα και οι καταστάσεις αυτού του βιβλίου είναι φανταστικά. Αν όμως ο αναγνώστης διαπιστώσει κάποια συνάφεια στις δημοσιογραφικές μεθόδους που περιγράφονται με εκείνες της εφημερίδας Bild, ας έχει υπόψη του ότι αυτή η συνάφεια δεν είναι ούτε ηθελημένη ούτε ακούσα, αλλά απλά αναπόφευκτη». Αποτελεί πραγματικά κακόγουστο ανέκδοτο ότι οι εκδόσεις Μεταίχμιο που επανέκδοσαν στα ελληνικά αυτό το βιβλίο, ανέθεσαν τον πρόλογό του στη… Σώτη Τριανταφύλλου, μια τυπική εκπρόσωπο αυτού του ιδιότυπου κυνηγιού μαγισσών των αντιφρονούντων στις αστικές κοινωνίες.

Ο Χάινριχ Μπελ ανήκει σε ένα σπάνιο και πολύτιμο είδος διανοουμένου της μεταπολεμικής Ευρώπης που δεν αρκέστηκε στο να επιλέξει στρατόπεδο, αλλά επέμεινε στην ανάγκη να αναμετρηθούν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες με το μηδενισμό που επικράτησε στον 20ό αιώνα. Κάπως έτσι εξέφρασε θέσεις πέρα από τον κοινό τόπο και της συμβάσεις και ενάντια στη λήθη στην οποία βασίστηκε η μεταπολεμική ανασυγκρότηση. Για αυτές αγαπήθηκε και μισήθηκε όσο λίγοι στη χώρα του, όπου η παρακαταθήκη του εξακολουθεί να είναι τεράστια στον αγώνα ενάντια σε κάθε αυταρχισμό και σε κάθε κυνισμό. Το πολύ δραστήριο «Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ», συνεχίζει σήμερα αυτή την παράδοση, αποτελώντας εδώ και περισσότερα από 30 χρόνια το θεωρητικό εργαστήριο των Γερμανών Πρασίνων.

Πέθανε στις 16 Ιουλίου 1985 σε ηλικία 67 ετών και θάφτηκε σε ένα κοιμητήριο ανάμεσα στη Βόννη και την Κολωνία, σε έναν τάφο που αντί για σταυρούς και θρησκευτικά σύμβολα έχει πάνω του παιδικά παιχνίδια κατανόησης του σύμπαντος.

Το άρθρο Χάινριχ Μπελ: Ο μελαγχολικός κλόουν που αρνήθηκε το γερμανικό μεταπολεμικό «θαύμα» εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

«Ο άνθρωπος είναι ένα κοινωνικό ζώο και η ζωή δεν είναι εύκολη γι’ αυτόν όταν κόβονται οι κοινωνικοί δεσμοί. Τα ηθικά πρότυπα τηρούνται πιο εύκολα μέσα στη δομή της κοινωνίας. Πολύ λίγα άτομα έχουν τη δύναμη να διατηρήσουν την ακεραιότητά τους αν η κοινωνική, πολιτική και νομική τους θέση είναι εντελώς συγκεχυμένη. Μη έχοντας το κουράγιο να παλέψουμε για κάποια αλλαγή της κοινωνικής και νομικής μας θέσης, αντ’ αυτού, πολλοί από εμάς, έχουμε αποφασίσει να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε ταυτότητα. Και τούτη η περίεργη συμπεριφορά κάνει τα πράγματα πολύ χειρότερα. Η σύγχυση μέσα στην οποία ζούμε είναι εν μέρει δικό μας έργο».

Αυτά γράφει το 1943 η Χάνα Άρεντ, μια από τις πιο εμβληματικές πολιτικές στοχάστριες του 20^ου αιώνα, στο άρθρο της Εμείς οι πρόσφυγες που δημοσιεύθηκε σε ένα εβραϊκό περιοδικό στην Αμερική, ούσα και η ίδια μία από τους χιλιάδες εξορισμένους από την Ευρώπη που μαύριζε από την άνοδο του ναζισμού. Ίσως κανένας άλλος πολιτικός φιλόσοφος –όρο που η ίδια για τον εαυτό της αρνούνταν, δεν συνέδεσε τόσο έντονα την σκέψη με τη ζωή, μετατρέποντας τα δικά της προσωπικά βιώματα σε ιδέες και ερμηνείες για τα πολιτικά γεγονότα που σημάδεψαν την ιστορία της ανθρωπότητας του περασμένου αιώνα.

Η Χάνα Άρεντ, γεννήθηκε το 1906 στο Λίντεν, μια περιοχή δίπλα στο Ανόβερο και μεγάλωσε στο Κένιχσμπεργκ –αργότερα Κάλινγκραντ της Ρωσίας-από ένα ζευγάρι φιλελεύθερων Εβραίων. Χάνει τον πατέρα στα εφτά της από πάρεση και το 1920 η μητέρα της ξαναπαντρεύεται και η 14χρονη Χάνα αποκτά δύο ετεροθαλείς αδελφές, από τον προηγούμενο γάμο του πατριού της. Από την εφηβεία της μελετά τον Καντ και τον Γκαίτε και το 1924, πηγαίνει στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ για να σπουδάσει θεολογία και φιλοσοφία. Καθηγητής της είναι ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, δεκαεφτά χρόνια μεγαλύτερός της, που επηρεάζει καθοριστικά την σκέψη της και με τον οποίο έχει μια σύντομη αλλά έντονη ερωτική σχέση. Ο Χάιντεγκερ γίνεται οπαδός του εθνικοσοσιαλισμού, συντάσσεται με τους Ναζί, ο δεσμός τους διακόπτεται, αλλά μετά τον πόλεμο η Χάνα ξανασυναντιέται μαζί του και προσπαθεί να διαδώσει την σκέψη του στις ΗΠΑ, ενώ τον υπερασπίζεται στις διάφορες επιθέσεις υποστηρίζοντας ότι έδρασε αφελώς και με παρόρμηση. Αυτή η πνευματική της συγγένεια με τον Χάιντεγκερ την κατέταξε στους υπαρξιστές φιλοσόφους, παρόλο που το έργο και οι πολιτικές του ιδέες είχε αποκαθηλωθεί στην ακαδημαϊκή κοινότητα.

Μετά από ένα χρόνο σπουδών περνά ένα εξάμηνο στο Φράιμπουργκ, παρακολουθώντας τις ομιλίες του Έντμουντ Χάσερλ. Την άνοιξη του 1926 συνεχίζει τις σπουδές της στη Χαϊδελβέργη κοντά στον φιλόσοφο Κάρλ Γιάσπερς, με τον οποίο χτίζει μια μακρόχρονη πνευματική και προσωπική φιλία. Ολοκληρώνει το 1928 υπό την εποπτεία του, τη διδακτορική της διατριβή, με τίτλο Η έννοια της αγάπης στον Άγιο Αυγουστίνο. Εκεί η Άρεντ προτάσσει τη φιλοσοφική διάσταση του Αυγουστίνου έναντι της θεολογικής και προσπαθεί να συστηματοποιήσει τις ιδέες του για την αγάπη. Την ίδια χρονιά παντρεύεται τον Γκύντερ Στερν, μαθητή επίσης του Χάιντεγκερ, ενώ παράλληλα επηρεάζεται από τους σιωνιστές φίλους της, συνειδητοποιεί την πολιτική κατάσταση στην Γερμανία και συντάσσεται με την αντίσταση. Ως μέλος του Γερμανικού Σιωνιστικού Οργανισμού, βοηθά να αποκαλυφθούν οι δοκιμασίες των Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς, ενώ το 1933 συλλαμβάνεται από την Γκεστάπο, στην προσπάθειά της να συλλέξει στοιχεία που αποδείκνυαν την αντισημιτική προπαγάνδα του γερμανικού κράτους. Τελικά καταφέρνει να δραπετεύσει και εγκαταλείπει τη Γερμανία.

Μετά από μια σύντομη παραμονή στην Πράγα και τη Γενεύη μετακομίζει στο Παρίσι, όπου για έξι χρόνια, από το 1933 έως το 1939 εργάζεται για μια σειρά εβραϊκών οργανώσεων προσφύγων. Το 1936 χωρίζει τον σύζυγό της και άρχισε να ζει με τον Χάινριχ Μπλύχερ, τον οποίο παντρεύεται το 1940. Ο Μπλύχερ, κομμουνιστής με ελεύθερο πνεύμα –θα γίνει καθηγητής φιλοσοφίας στις ΗΠΑ αργότερα- συμβάλει στην πολιτική παιδεία της Άρεντ ωθώντας την να διαβάσει Μαρξ και Λένιν, αλλά και να αφιερωθεί στην σκέψη και τον πολιτικό στοχασμό. Κατά τη διάρκεια της παραμονής της στο Παρίσι η Άρεντ γράφει τη βιογραφία της Ραχήλ Φαρνχάγκεν, μιας γυναίκας από την Πρωσία που έζησε τον 19ο αιώνα και αναζητούσε απεγνωσμένα να μπει στον πολιτισμό της Γερμανίας, μόνο για να απορριφθεί επειδή γεννήθηκε Εβραία. Το έργο αυτό εκδίδεται πολύ αργότερα, το 1957, ενώ η Άρεντ δηλώνει για τη Ραχήλ, «η κοντινότερη γυναίκα φίλη μου, δυστυχώς νεκρή εκατό χρόνια νωρίτερα». ‘Όταν εισβάλει η Βέρμαχτ στη Γαλλία βρίσκεται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην πόλη Γκουρς, από όπου αποδρά, και το 1941, μαζί με τον σύζυγό της, καταφέρνουν να φτάσουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, για να ακολουθήσει μήνες μετά η μητέρα της.

Στη Νέα Υόρκη σύντομα έγινε μέρος ενός σημαντικού κύκλου συγγραφέων και διανοουμένων που συγκεντρώθηκαν γύρω από το περιοδικό Partisan Review. Με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο να μαίνεται η Άρεντ αναλαμβάνει δράση σε αρκετούς εβραϊκούς οργανισμούς και παράλληλα αρθρογραφεί σε εβραϊκά έντυπα, όπου, μεταξύ άλλων, εκφράζεται υπέρ μιας ειρηνικής συμβίωσης Αράβων και Εβραίων σε ένα μεταπολεμικό παλαιστινιακό κράτος. Κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου διδάσκει σε πολλά αμερικανικά πανεπιστήμια, μεταξύ των οποίων το Πρίνστον, το Μπέρκλεϊ και το Σικάγο, αλλά συνδέεται στενότερα με τη Νέα Σχολή Κοινωνικών Επιστημών της Νέας Υόρκης, όπου μέχρι το θάνατό της το 1975, από ανακοπή καρδιάς, ήταν καθηγήτρια πολιτικής φιλοσοφίας.

Στη Νέα Υόρκη, συγγράφει και δημοσιεύει το 1951, χρονιά που λαμβάνει την αμερικανική υπηκοότητα, το έργο της, Το ολοκληρωτικό σύστημα, την πρώτη μείζονα μελέτη για τις ρίζες του ναζισμού και του σταλινισμού στον αντισημιτισμό και τον ιμπεριαλισμό. Η Άρεντ υποστήριξε ότι ναζισμός και σταλινισμός είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, επειδή συγκλίνουν στην απάρνηση της ζωής. Γράφει για αυτό: «Το ριζικό κακό εμφανίστηκε σε ένα σύστημα στο οποίο όλοι οι άνθρωποι έγιναν εξίσου περιττοί. Οι διαχειριστές αυτού του συστήματος θεωρούν τους εαυτούς τους τόσο περιττούς όσο περιττούς θεωρούν και τους υπόλοιπους ανθρώπους, οι δε ολοκληρωτικοί δολοφόνοι είναι τόσο πιο επικίνδυνοι όσο περισσότερο αδιαφορούν για το αν είναι οι ίδιοι ζωντανοί ή νεκροί, για το αν έζησαν ποτέ ή αν δε γεννήθηκαν ποτέ.[…] Τα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά συμβάντα συνδέονται παντού σιωπηρώς με την ολοκληρωτική μηχανή που σχεδιάστηκε για να καταστήσει περιττούς τους ανθρώπους». Με το βιβλίο αυτό η Αρεντ τεκμηριώνει τη θεωρία του ολοκληρωτισμού, η οποία χρησιμοποιήθηκε στον Ψυχρό Πόλεμο κυρίως από τους συντηρητικούς εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Άλλοι στοχαστές της περιόδου, όπως ο Αλμπέρ Καμί και ο Τζορτζ Όργουελ, θα επιτεθούν επίσης με σφοδρότητα στην Σοβιετική Ένωση, χωρίς να υιοθετήσουν το σχήμα της εξίσωσής της με τη ναζιστική Γερμανία.

Το 1958 δημοσιεύει το σημαντικότερο πολιτικό-φιλοσοφικό της έργο, Την ανθρώπινη κατάσταση, ασκώντας κριτική στην σύγχρονη κοινωνία, όπου η οικονομία εξουσιάζει όλο και περισσότερο την πολιτική. «Αν ο κόσμος πρόκειται να περιλαμβάνει έναν δημόσιο χώρο, αυτός δεν μπορεί να οικοδομείται μόνο για μια γενεά και να σχεδιάζεται μόνο για τους ζώντες· πρέπει να υπερβαίνει το χρονικό διάστημα της ζωής των θνητών. Χωρίς αυτή την υπέρβαση σε μια δυνάμει επίγεια αθανασία, καμιά πολιτική, με την αυστηρή έννοια της λέξης, κανένας κοινός κόσμος και κανένας δημόσιος χώρος δεν είναι δυνατός.[…] ΟΙ άνθρωποι για πολλούς αιώνες πριν από μας -αλλά όχι τώρα πλέον- εισέρχονταν στο δημόσιο χώρο διότι επιθυμούσαν κάτι τι δικό τους ή κάτι τι που είχαν από κοινού με άλλους να διαρκέσει περισσότερο από τη γήινη ύπαρξή τους. Έτσι η κατάρα της δουλείας δεν ήταν μόνο ότι στερούσε από τους δούλους την ελευθερία και την ορατή ύπαρξη, αλλά και ο φόβος των ίδιων των αφανών εκείνων ανθρώπων «ότι περνώντας από την αφάνεια της ζωής τους στον θάνατο δεν θα άφηναν πίσω τους κανένα σημάδι να μαρτυράει πως κάποτε υπήρξαν». Η Άρεντ αντιλαμβάνεται την πολιτική ως ανταλλαγή απόψεων μεταξύ των πολιτών σε σχέση με τις δημόσιες υποθέσεις. Φιλελεύθεροι και συντηρητικοί της εποχής του Ψυχρού Πολέμου θεωρούν ότι με τη θέση της αυτή ανοίγει το δρόμο προς μια αριστερή θεώρηση της δημοκρατίας και την επικρίνουν σφόδρα.

Το 1961 παρακολουθεί τη δίκη του Άντολφ Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ ως δημοσιογράφος για το περιοδικό The New Yorker και δύο χρόνια αργότερα δημοσιεύει το βιβλίο «Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ: η κοινοτοπία του κακού», που προκαλεί βαθιά διαμάχη στους εβραϊκούς κύκλους. Γράφει η Άρεντ για τον Άιχμαν: «Όσο πιο πολύ τον άκουγες να μιλάει, τόσο πιο εμφανές γινόταν ότι η αδυναμία του να μιλήσει συνδεόταν στενά με την αδυναμία του να σκεφτεί, και πιο συγκεκριμένα να σκεφτεί από τη σκοπιά ενός άλλου».  Δεν περιγράφει τον Άιχμαν ως σαδιστή και άνθρωπο με φονικά ένστικτα, αλλά ως σχολαστικό γραφειοκράτη και υπάκουο υποτελή του Γ΄ Ράιχ. Το ίδιο υπαινίσσεται για όλους τους συνοδοιπόρους του και τους συνεργάτες των ναζί – όχι μόνο στη Γερμανία. Επιπλέον, ισχυρίζεται ότι δεν ήταν αντισημίτης, άλλα έγινε Ναζί επειδή του άρεσε να πηγαίνει με το πλήθος. Τα εγκλήματά του ήταν η απόδειξη της «κοινοτοπίας του κακού». Επίσης ασκεί κριτική στον τρόπο που διεξάγεται η δίκη καθώς και στις συνεργασίες διαφόρων Εβραίων με τους Ναζί, στην προσπάθειά τους να σώσουν τη ζωή τους. Πολλοί Εβραίοι φίλοι της διακόπτουν τη σχέση τους μαζί της και ο Τύπος την επικρίνει σφόδρα.
 

Το 1962 εκδίδει το έργο της Για την Επανάσταση, μια συγκριτική ανάλυση των αμερικανικών και γαλλικών επαναστάσεων, όπου υποστηρίζει ότι μόνο η Αμερικανική επανάσταση πέτυχε τον σκοπό της, δημιουργώντας θεσμούς που διασφαλίζουν τη δημοκρατική συμμετοχή των πολιτών. Για τη γαλλική και ρωσική επανάσταση υποστηρίζει ότι απέτυχαν στο κοινωνικό ζήτημα. Η Άρεντ υιοθετεί τη σκέψη του Μαλρώ για την επανάσταση ο οποίος έλεγε ότι η επανάσταση σώζει αυτούς που την πραγματοποιούν.

Η δύναμη και η πρωτοτυπία της σκέψης της Άρεντ ήταν εμφανής στα έργα, όπου ασχολείται με τα πιο κρίσιμα πολιτικά γεγονότα της εποχής της, προσπαθώντας να κατανοήσει το νόημά τους και την ιστορική εισαγωγή τους και δείχνοντας πώς επηρέασαν τους διάφορους τρόπους της διαμόρφωσης ηθικών και πολιτικών απόψεων.

Αν και μερικά από τα έργα της ανήκουν πλέον στα κλασικά της δυτικής παράδοσης της πολιτικής σκέψης, πάντοτε παρέμεινε δύσκολο να ταξινομηθούν. Η πολιτική της φιλοσοφία δεν μπορεί να ενταχθεί σε κάποιο ρεύμα ιδεών–συντηρητικό, φιλελεύθερο, σοσιαλιστικό. Το όνομά της έχουν επικαλεσθεί αρκετοί κριτικοί της φιλελεύθερης παράδοσης, στη βάση του ότι παρουσίασε ένα όραμα πολιτικής που αντιτάχθηκε σε βασικές φιλελεύθερες αρχές. Υπάρχουν πολλές πλευρές της σκέψης της Άρεντ που θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν έναν τέτοιο ισχυρισμό, και συγκεκριμένα την κριτική της στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, την έμφασή στην πολιτική εμπλοκή και την πολιτική συζήτηση, τον διαχωρισμό της ηθικής από την πολιτική και τον έπαινο της για την επαναστατική παράδοση. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε την Άρεντ αντι-φιλελεύθερη. Η Άρεντ στην πραγματικότητα υπερασπιζόταν αυστηρά τον συνταγματισμό και το κράτος δικαίου, υποστήριζε τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα (μεταξύ των οποίων συμπεριλάμβανε όχι μόνο το δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την ελευθερία έκφρασης, αλλά και το δικαίωμα δράσης και τη γνώμη) , και ασκούσε κριτική σε όλες εκείνες τις μορφές της πολιτικής κοινότητας που βασίζονται σε παραδοσιακούς δεσμούς και έθιμα, καθώς και εκείνους που βασίζονται στη θρησκευτική, εθνοτική ή φυλετική ταυτότητα.

Η πολιτική σκέψη της Άρεντ δεν μπορεί, με αυτή την έννοια, να ταυτιστεί είτε με τη φιλελεύθερη παράδοση είτε με τους ισχυρισμούς που προωθούνται από αρκετούς επικριτές της. Η Άρεντ δεν αντιλαμβανόταν την πολιτική ως μέσο ικανοποίησης των ατομικών προτιμήσεων ούτε ως τρόπο να εντάξει τα άτομα σε μια κοινή αντίληψη για το καλό. Η αντίληψή της για την πολιτική βασίζεται στην ιδέα της ενεργού συμμετοχής του πολίτη, δηλαδή στην αξία και τη σημασία της συμμετοχής του πολίτη και της συλλογικής συζήτησης για όλα τα θέματα που επηρεάζουν την πολιτική κοινότητα. Αν υπάρχει ένα ρεύμα σκέψης με την οποία μπορεί να συνδεθεί η Άρεντ, είναι η κλασσική παράδοση του πολιτικού ρεπουμπλικανισμού που προέρχεται από τον Αριστοτέλη και ενσωματώνεται στα γραπτά των Μακιαβέλι, Μοντεσκιέ, Τζέφερσον και Τόκβιλ. Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, η πολιτική βρίσκει την αυθεντική της έκφραση όταν οι πολίτες συναθροίζονται στον δημόσιο χώρο για να συζητήσουν και να αποφασίσουν για θέματα συλλογικού ενδιαφέροντος. Η πολιτική δραστηριότητα αποτιμάται όχι επειδή μπορεί να οδηγήσει σε συμφωνία ή σε μια κοινή αντίληψη για το συλλογικό καλό, αλλά επειδή επιτρέπει σε κάθε πολίτη να ασκεί τις εξουσίες του, να αναπτύσσει κριτικές ικανότητες και να επιτυγχάνει με συντονισμένη δράση μέτρα που να έχουν πολιτική αποτελεσματικότητα.

Όπως οι περισσότεροι πολιτικοί στοχαστές του 20ού αιώνα, είχε δίκιο σε λίγα πράγματα, λιγότερα από τα εργαλεία και τις ιδέες για επεξεργασία που προσφέρει ανάμεσα στα συμπεράσματά της.

Το άρθρο Χάνα Άρεντ: Το βίωμα ως πολιτικός στοχασμός εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Γράφει ο Γιάννης Ανδρουλιδάκης

«Κύριε διευθυντή. Διάβασα το ρεπορτάζ της εφημερίδας σας για τον θάνατό μου. Αν και καλογραμμένο, το βρήκα κάπως υπερβολικό». Γραμμένη (ή κατά άλλους απλά ειπωμένη) το 1897, η φράση αυτή έχει περάσει στη σφαίρα του θρύλου. Όπως και πολλές ακόμα από τις φράσεις που εκστόμισε ή έγραψε ο εμπνευστής της, πιθανότατα ο πιο σπουδαίος καταγεγραμμένος παραγωγός αφορισμών και ειρωνείας στην ιστορία της ανθρωπότητας, μετατράπηκε με τον καιρό σε κάτι σαν παροιμία, την οποία οι περισσότεροι γνωρίζουν άλλα πολλοί αγνοούν από πού προέρχεται.

Το 1897 ο Μαρκ Τουέην έχει γεμίσει χρέη. Η παραμονή του στις ΗΠΑ ελλοχεύει τον κίνδυνο της φυλάκισης. Πηγαίνει στο Λονδίνο όπου δίνει μια σειρά διαλέξεων με το αζημίωτο και συνεργάζεται με τον βρετανικό Τύπο, εκμεταλλευόμενος το όνομά του, προσδοκώντας να βγάλει αρκετά χρήματα που θα του επιτρέψουν να ξεχρεώσει και να επιστρέψει στην Αμερική. Εκεί αρρωσταίνει ή κυκλοφορεί μια φήμη ότι αρρωσταίνει. Η φήμη διασχίζει τον ωκεανό, αλλά καθώς η εποχή δεν διαθέτει πολύ ασφαλή μέσα διακίνησης της πληροφορίας, φτάνει στην άλλη άκρη του Ατλαντικού ως είδηση του θανάτου του Μαρκ Τουέην. Η εφημερίδα New York Journal τη δημοσιεύει, συνοδευόμενη από την ανάλογη νεκρολογία και κάποιες επινοημένες περιγραφές. Μάστορας του σαρκασμού ο Τουέην, δεν αφήνει την ευκαιρία να πάει χαμένη. Θα διακόψει για λίγο τη συγγραφή του βιβλίου Ένας Γιάνκης στην αυλή του βασιλιά Αρθούρου, που του εμπνέει η ζωή του στην Αγγλία και θα στείλει την επιστολή. Έπειτα θα συνεχίζει τη ζωή του κανονικά, για ακόμα 13 χρόνια, εξακολουθώντας να εκτοξεύει μέχρι τέλους τους λίβελλούς του ενάντια στον πόλεμο, τον πατριωτισμό, τον πολιτικό αυταρχισμό, τη θρησκεία και επίσης, τη βλακεία, στην οποία έχει κηρύξει έναν ανειρήνευτο πόλεμο από την αρχή μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ο Τουέην γεννήθηκε στην πολιτεία του Μιζούρι, ένα από τα κάστρα του ρατσιστικού αμερικανικού Νότου, στις 30 Νοεμβρίου 1835. Τότε, και για πολύ καιρό ακόμα, τον έλεγαν Σάμουελ Λόνγκχαρτ Κλέμενς, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, μέχρι να υιοθετήσει το Μαρκ Τουέην ως καλλιτεχνικό ψευδώνυμο. Η οικογένειά του αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Όταν είναι 12 ετών, ο πατέρας του πεθαίνει και ο Τουέην εγκαταλείπει το σχολείο αναγκασμένος να δουλέψει. Αυτή η πρόωρη παραίτηση από το σχολείο δεν τον ενόχλησε ποτέ ιδιαίτερα. Κάποτε, σε μια άλλη φημισμένη φράση του, έγραψε: «Δεν έκανα ποτέ το λάθος να μπερδέψω τη σχολική μου εκπαίδευση με τη μόρφωσή μου». Εργάζεται ήδη από μικρός ως δημοσιογράφος και εξασφαλίζει μια πρώτη καλή φήμη για την οξεία γραφή του. Δουλεύει επίσης και ως οδηγός ποταμόπλοιων. Όταν ξεσπά ο Αμερικανικός Εμφύλιος, το 1861, ο Τουέην είναι 25 χρονών και καλείται να πολεμήσει στο πλευρό των ρατσιστικών πολιτειών του Νότου. Δεν έχει καμία τέτοια διάθεση. Το σκάει για τη Δύση όπου συνεχίζει τη δουλειά του ως δημοσιογράφος και γραφιάς.

Το 1863 θα υιοθετήσει για πρώτη φορά το ψευδώνυμο Μαρκ Τουέην, σε ένα κείμενό του το οποίο περιγράφει τη ζωή στον Μισισιπή. Το ψευδώνυμο άλλωστε προέρχεται από την περίοδο που ο Τουέην ήταν οδηγός ποταμόπλοιου στον Μισισιπή, μια ιστορία που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστή. «Μαρκ Τουέην» είναι μια γραπτή απόδοση της κραυγής «σημείωσε δύο βάθη», που ήταν χαρακτηριστική στους βυθομέτρες του Μισισιπή που ενημέρωναν τον πιλότο του ποταμόπλοιου ότι το σημείο εκείνο του ποταμού έχει αρκετό βάθος για να τον διασχίσει το πλοίο, καθώς η αρδευτική πηγή του αμερικανικού νότου είναι διάσημη για το γεγονός ότι σε κάποια σημεία της είναι τρομακτικά βαθιά και σε άλλα εκπληκτικά ρηχή.

Ως δημοσιογράφος ο Τουέην διακρίνεται πολύ γρήγορα για το χιούμορ του, αλλά κυρίως για την μανία με την οποία επιτίθεται στα στερεότυπα και τον παραπειστικό κοινό τόπο. Ιδέες που θεωρούνται εντελώς εκτός κριτικής στην εποχή του, γίνονται αντικείμενο αποδόμησης και απόλυτης περιφρόνησης από την πένα του. Είχε και για αυτό μια φράση: «Όποτε βρίσκεις τον εαυτό σου με το μέρος της πλειοψηφίας, κάνε ένα διάλειμμα και ξανασκέψου το», έγραψε.

Το 1864 θα δημοσιεύσει το χιουμοριστικό διήγημα Ο διάσημος χοροπηδηκτός βάτραχος της κομητείας του Καλαβέρας, που θα σημειώσει επιτυχία και θα του εξασφαλίσει μια πρώτη λογοτεχνική φήμη, πλάι στη δημοσιογραφική. Θα ταξιδεύει ακατάπαυστα και θα γοητευθεί πάρα πολύ από την επιστήμη και τις εφευρέσεις της εποχής του. Θα αποκτήσει μάλιστα και φιλική σχέση με τον Νίκολα Τέσλα. Πολλές από τις ταξιδιωτικές εμπειρίες του θα τις καταγράψει σε βιβλία και διηγήματα, τα οποία συνεχίζει να κυκλοφορεί με επιτυχία. Θα αποκτήσει όμως πραγματική λογοτεχνική αναγνώριση το 1876, σε ηλικία 41 ετών, όταν θα δημοσιεύσει τις διάσημες Περιπέτειες του Τομ Σόγερ, ένα μάλλον εφηβικό ανάγνωσμα, που περιγράφει τη ζωή στο Μισισιπή και την προσπάθεια μιας παρέας νεαρών παιδιών να γνωρίσουν μόνα τους τον κόσμο. Το βιβλίο αυτό θα αποκτήσει ένα μικρότερο, αλλά ακόμα πιο διάσημο αδερφάκι, οκτώ χρόνια αργότερα, το 1884, τις Περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν. Ο Χακ Φιν εμφανίζεται ήδη ως φίλος του Τομ Σόγερ στο προηγούμενο βιβλίο, αλλά σε αυτό μετατρέπεται σε πρωταγωνιστή, καθώς δραπετεύει από το σπίτι του, μαζί με τον μαύρο φίλο του Τζιμ, που το σκάει για να μην πουληθεί ως σκλάβος. Οι δύο έφηβοι προσπαθούν να επιβιώσουν μόνοι τους σε έναν κόσμο απάτης και χτίζουν μια αδερφική φιλία.

Το έργο αυτό, που από πολλούς χαρακτηρίστηκε ως η πραγματική βάση της αμερικανικής λογοτεχνίας, στην οποία συναντάμε πάρα πολλά λογοτεχνικά έργα «δρόμου», συνοδεύεται από μια απίστευτη διπλή ιστορία λογοκρισίας. Όταν κυκλοφόρησε, ξεσήκωσε αντιδράσεις μεταξύ των λευκών του Νότου, γιατί αποτελούσε «κακό παράδειγμα», καθώς παρουσίαζε δύο παιδιά «δραπέτες», περιγράφει την αδερφική φιλία ενός λευκού με έναν μαύρο, που δεν ήταν καθόλου αποδεκτή στον αμερικανικό Νότο και, τέλος, είναι γραμμένο σε λαϊκή γλώσσα, η οποία χαρακτηρίζεται «χυδαία». Έτσι αρκετές συντηρητικές ενώσεις πέτυχαν να απαγορευτεί η πώληση του βιβλίου κατά καιρούς και κυρίως να εκδιωχθεί από τις σχολικές βιβλιοθήκες. 120 χρόνια μετά, το έργο δέχθηκε νέα λογοκριτική επίθεση, αυτή τη φορά από έξαλλους οπαδούς της λεγόμενης πολιτικής ορθότητας, οι οποίοι σε ένα βιβλίο που το 1884 περιγράφει την αδερφοσύνη ενός λευκού με έναν μαύρο στον αμερικανικό Νότο, ενοχλήθηκαν από τη χρήση της λέξης «negro» στο βιβλίο. Απαίτησαν έτσι την εξαφάνισή του από τις βιβλιοθήκες ή την αντικατάσταση της λέξης «negro» -που ήταν κοινότατη την εποχή εκείνη- με τη λέξη σκλάβος. Το αίτημά τους έγινε καταρχήν δεκτό και προκάλεσε την αντίδραση της Ένωσης Αμερικανικών Βιβλιοθηκών που έκανε λόγο για λογοκριτικό όχλο της πολιτικής ορθότητας.

Ο Τουέην θα γράψει πάρα πολλά πολιτικά δοκίμια και δοκίμια κοινωνικής κριτικής. Στο Τυράννων Μονόλογοι θα σχολιάσει με επιθετικότητα τον πολιτικό αυταρχισμό, μιλώντας για τη δολοφονική αποικιοκρατική πολιτική του Λεοπόλοδου του Β’, βασιλιά του Βελγίου, και τις πρακτικές του Τσάρου Νικόλαου στη Ρωσία. Θα βρίσκεται σταθερά απέναντι σε κάθε πολιτική συγκέντρωσης εξουσίας και θα πει: «Δώσε σε έναν άνθρωπο ένα σφυρί και θα αρχίσει αμέσως να βλέπει όλους τους υπόλοιπους ανθρώπους σαν πρόκες».

Αν και θα ξεκινήσει από ρεπουμπλικανικές πατριωτικές θέσεις, θα αλλάξει εντελώς οπτική και θα αντιταχθεί σφοδρά σε κάθε μορφή πατριωτισμού. Θα γράψει ότι «πατριώτης είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να φωνάζει δυνατότερα από οποιονδήποτε άλλον για ένα θέμα για το οποίο δεν έχει ιδέα τι είναι». Στο σαρκαστικό του δοκίμιο Το πιο χαμερπές ζώο, μια βαθιά ειρωνεία για το ανθρώπινο είδος, θα προσθέσει: «Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ζώο που είναι ”Πατριώτης”. Διαχωρίζει τον εαυτό του μέσα στη δική του χώρα, με τη δική του σημαία, χλευάζει τα υπόλοιπα έθνη και διατηρεί ένα πολυδάπανο πλήθος ένστολων δολοφόνων για να αρπάξει κομμάτια από τις χώρες των υπόλοιπων ανθρώπων ή να τους εμποδίσει να αρπάξουν κομμάτια από τη δική του.

Στο μεσοδιάστημα ανάμεσα στις εκστρατείες πλένει τα χέρια του από το αίμα και εργάζεται για την ”οικουμενική αδερφοσύνη των ανθρώπων” -με το στόμα».

Την ίδια περίοδο θα τεθεί επικεφαλής της Αμερικανικής Αντι-ιμπεριαλιστικής Ένωσης και θα αντιταχθεί ευθέως στον Αμερικανο-ισπανικό πόλεμο, συνεχίζοντας μια πλούσια αντιπατριωτική και αντιπολεμική παράδοση Αμερικανών λογοτεχνών που ξεκινά από τον αναρχικό Χένρι Ντέιβιντ Θορώ, εμπνευστή της θεωρίας της πολιτικής ανυπακοής.

Αυστηρή κριτική θα ασκήσει και στη θρησκεία. «Η βεβαιότητα ότι οι άλλες θρησκείες βασίζονται σε ψέματα με κάνει να αναρωτιέμαι μήπως το ίδιο ακριβώς ισχύει για τη δική μας», θα γράψει. Το 1905 θα ξεκινήσει μια σειρά κειμένων με τον τίτλο «Περί θρησκείας», στην οποία θα προβεί στην αποδόμηση των χριστιανικών ισχυρισμών και των κειμένων της Βίβλου (στα ελληνικά κυκλοφορεί στη συλλογή Μικρή Βίβλος του ελευθεριακού αθεϊσμού, εκδ. Καινά Δαιμόνια). Θα κάνει μάλιστα την πρόθεσή του εμφανή από τις πρώτες φράσεις, γράφοντας:

«Η Βίβλος μας μάς αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του Θεού μας με την παραμικρή και ακριβή λεπτομέρεια. Το πορτρέτο είναι ουσιαστικά αυτό ενός ανθρώπου- αν κάποιος μπορεί να φανταστεί έναν άνθρωπο που εκκινείται από κακές παρορμήσεις πέρα από τα ανθρώπινα όρια. Ένας χαρακτήρας με τον οποίο κανείς ίσως δεν θα ήθελε να κάνει παρέα τώρα που ο Νέρωνας και ο Καλιγούλας έχουν πεθάνει. Στην Παλαιά Διαθήκη οι πράξεις Του αποκαλύπτουν διαρκώς την εκδικητική, άδικη, μίζερη, άσπλαχνη φύση του. Πάντα τιμωρεί –τιμωρεί ασήμαντα σφάλματα με πολλαπλάσια σφοδρότητα. Τιμωρεί αθώα παιδιά για τα σφάλματα των γονιών τους, τιμωρεί αθώους πληθυσμούς για τα σφάλματα των ηγετών τους, εκδικείται ακόμα και με αίμα άκακα μοσχάρια και πρόβατα και αρνιά και ταύρους για ασήμαντες καταπατήσεις που διέπραξαν οι ιδιοκτήτες τους. Είναι ίσως η πιο ενοχοποιητική βιογραφία που έχει τυπωθεί ποτέ σε χαρτί και κάνει τον Νέρωνα να φαντάζει φωτεινός άγγελος και να προηγείται στην σύγκριση. Ξεκινά με μια ασυγχώρητη προδοσία και αυτή είναι η κεντρική ιδέα όλης της βιογραφίας. Αυτή η ιδέα θα πρέπει να επινοήθηκε σε κάποιο φυτώριο πειρατών, είναι τόσο μοχθηρή και παιδαριώδης. Για τον Αδάμ είναι απαγορευμένος ο καρπός από ένα συγκεκριμένο δέντρο- και έχει πληροφορηθεί με αυστηρό τρόπο ότι αν παρακούσει, θα πεθάνει. Με ποιόν τρόπο αυτό θα έπρεπε να εντυπωσιάσει τον Αδάμ; Ο Αδάμ ήταν απλά ένας άνθρωπος με ανάστημα. Σε γνώση και εμπειρία δεν διέθετε τίποτα παραπάνω από ό,τι ένα νήπιο δύο ετών. Δεν μπορούσε να ξέρει τι σήμαινε η λέξη θάνατος. Δεν είχε δει ποτέ κάτι νεκρό. Δεν είχε ακούσει ποτέ για κάτι νεκρό. Η λέξη δεν σήμαινε τίποτα για εκείνον. Αν το παιδί Αδάμ το είχαν προειδοποιήσει ότι αν έτρωγε τα μήλα θα είχε μεταμορφωθεί στον μεσημβρινό των γεωγραφικών συντεταγμένων, αυτή η απειλή θα ήταν αντίστοιχη της άλλης, αφού καμία από τις δύο δε σήμαινε κάτι για εκείνον».

Ο Τουέην δεν αποσύρθηκε ποτέ όσο ζούσε. Όταν η γυναίκα του Ολίβια ασθένησε βαριά, την πήρε και πήγαν να ζήσουν στη Φλωρεντία, όπου αυτή πέθανε το 1904. Ο Τουέην γύρισε τότε στη Νέα Υόρκη, όπου παρά τη διασημότητά του αντιμετώπισε προβλήματα εξαιτίας των αντιπατριωτικών θέσεών του. Έβγαλε και έχασε πολλά λεφτά σε όλη του τη ζωή και παρότι υπήρξε εξαιρετικά ριζοσπάστης στις απόψεις του διατήρησε στενές σχέσεις με μερικούς πολύ πλούσιους ανθρώπους της εποχής του -που δεν παρέλειπαν να τον ξελασπώνουν κατά καιρούς.

Πέθανε στις 21 Απριλίου 1910, λίγο πριν κλείσει τα 75 χρόνια του, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που σήμερα θεωρείται κλασικό, αλλά και ένα αδιανόητο πλήθος σαρκαστικών φράσεων που είναι πλέον παροιμιώδεις. Ανάμεσά τους, μπορεί κανείς να σταχυολογήσει αυτή που λέει πως «υπάρχουν δύο τύποι ανθρώπων: αυτοί που κάνουν κάτι και εκείνοι που τους σχολιάζουν -οι δεύτεροι είναι και οι πιο πολυάριθμοι», εκείνη που λέει ότι «είναι ωραίο να κάνεις το σωστό: ικανοποιείς λίγους ανθρώπους και αιφνιδιάζεις όλους τους υπόλοιπους», καθώς και τη συμβουλή του ότι «είναι προτιμότερο να παραμένεις σιωπηλός δημιουργώντας την αίσθηση ότι είσαι εντελώς ηλίθιος, παρά να την επιβεβαιώνεις μιλώντας». Σωστή συμβουλή. Πάντα; Όχι. Γιατί όπως έγραψε και ο ίδιος ο Τουέην «κάθε γενίκευση είναι λανθασμένη, συμπεριλαμβανομένης αυτής που μόλις έκανα».

 Γενικά μιλώντας, δεν θα ξέραμε σήμερα πώς να είμαστε πικρόχολοι αν δεν είχε υπάρξει ο Μαρκ Τουέην.

Το άρθρο Μαρκ Τουέην: Η τέχνη του να είναι κανείς γοητευτικά πικρόχολος εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, στην στήλη «Οι καλοί και οι κακοί» παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Γράφει ο Γιάννης Ανδρουλιδάκης

Είμαστε στο 1890.

Είναι η εποχή μιας αχαλίνωτης εισοδηματικής ανισότητας, οι γυναίκες στραγγαλίζονται μέσα στους ρόλους που τους επιβάλει η κοινωνία και η εκκλησιαστική ηθική και πολλοί στην αμερικανική μεσαία τάξη που ολοένα και μεγαλώνει φαίνονται έτοιμοι για να προωθήσουν κοινωνικές αλλαγές.

Στη Φιλαδέλφεια, μια νεαρή εικοσιτετράχρονη γυναίκα δίνει μια ομιλία μπροστά στο εκκλησίασμα της θρησκευτικής οργάνωσης Γιούνιτι, με τον προκλητικό τίτλο: «Η σκλαβιά του φύλου».

«Αφήστε τη γυναίκα να αναρωτηθεί: «Γιατί είμαι σκλάβα ενός άντρα; Γιατί δεν θεωρείται το μυαλό μου ίσο με το δικό του; Γιατί η δουλειά μου δεν πληρώνεται το ίδιο με τη δική του;»

Πρόκειται για την Βολτερίν ντε Κλερ, τη γαλλικής καταγωγής Αμερικανίδα ακτιβίστρια, ποιήτρια, συγγραφέα και φεμινίστρια που από νωρίς ασπάστηκε τον αναρχισμό ως πολιτική φιλοσοφία και έγινε μια από τις πιο υποσχόμενες και αφοσιωμένες υποστηρίκτριες του αναρχικού κινήματος, αποκτώντας φήμη ως καθηλωτική ρήτορας και κερδίζοντας τον θαυμασμό των συντρόφων της.

Η Βολτερίν ντε Κλερ, που πήρε το όνομά της από τον γάλλο φιλόσοφο Βολταίρο, γεννήθηκε στις 17 Νοεμβρίου του 1866 στο Λέσλι του Μίσιγκαν. Ο πατέρας της ήταν ράφτης από τη Γαλλία που απέκτησε την αμερικανική υπηκοότητα λόγω της συμμετοχής του στον αμερικανικό εμφύλιο, ενώ η μητέρα της, υπέρμαχη της κατάργησης της δουλείας, από τη Νέα Υόρκη. Ήταν η μικρότερη από τρεις αδερφές και μεγάλωναν μέσα σε μεγάλη ανέχεια. Από μικρή έδειξε την κλίση της στα γράμματα –το πρώτο της ποίημα το έγραψε σε ηλικία 6 χρονών- ενώ στα 12 ο πατέρας της την έστειλε εσώκλειστη σε ένα καθολικό γυναικείο μοναστήρι στο Οντάριο, θέλοντας να της παρέχει καλύτερη εκπαίδευση. Η εμπειρία της στη μονή είχε ως αποτέλεσμα να απομακρυνθεί από τον Χριστιανισμό και τη θρησκεία, να αγκαλιάσει με θέρμη τον αθεϊσμό και να αποστραφεί το δόγμα της υπακοής, ταυτόχρονα όμως να αναπτύξει και εξαιρετικές ρητορικές ικανότητες. Η ίδια είπε για αυτό: « Ήταν σαν να βρισκόμουν στη κοιλάδα της σκιάς του θανάτου και υπάρχουν λευκές ουλές στην ψυχή μου, όπου η άγνοια και η δεισιδαιμονία με έκαιγαν εκείνες τις πνιγηρές μέρες με τη φωτιά της κόλασης».

Τελειώνοντας την εκπαίδευσή της, μετακομίζει στο Γκραντ Ράπιντς του Μίσιγκαν. Εκεί εμπλέκεται με το αντικληρικό κίνημα της ελεύθερης σκέψης –το κίνημα που βασιζόταν στον ορθό λόγο και τον εμπειρισμό, αμφισβητώντας τα κοινωνικά και θρησκευτικά δόγματα, ενώ γράφει άρθρα σε αντίστοιχα περιοδικά, εκδίδοντας τελικά το δικό της με τον τίτλο: «Η εποχή της προόδου». Επηρεάζεται πολύ από τον Άγγλο πολιτικό φιλόσοφο και επαναστάτη Τόμας Πέιν, από τον Χένρι Ντέιβιντ Θόρω, από τον διάσημο δικηγόρο, από τη δίκη για τον Δαρβινισμό, Κλάρενς Ντάροου, καθώς και από τους συνδικαλιστές Ντεμπς και Χέιγουντ.

Κάνει ταξίδια μεταξύ Οχάιο και Βοστόνης και τελικά εγκαθίσταται στην Φιλαδέλφεια, όπου το 1892 ιδρύει την κοινωνική οργάνωση «Όμιλος των Φιλελεύθερων Κυριών». Σκοπός του ομίλου δεν ήταν «να χαμογελάμε στους άνδρες όταν βγάζουν εισιτήριο ή να τους κοιτάζουμε επικριτικά όταν αγοράζουν καραμέλες», έλεγε η Βολτερίν, αλλά να φιλοξενεί συζητήσεις για το φύλο, την απαγόρευση, τον σοσιαλισμό, τον αναρχισμό και την επανάσταση. Η ίδια βγάζει τα προς το ζην παραδίδοντας στο σπίτι της ιδιαίτερα μαθήματα αγγλικής γλώσσας, καλλιγραφίας και μουσικής. Μιλούσε για τη διασύνδεση της γυναικείας καταπίεσης, με την εξουσία του κράτους και τον καπιταλισμό. Δεν ενδιαφερόταν μόνο για τα γυναικεία ζητήματα, αλλά επειδή μεγάλωσε στην φτώχεια, αναμίχθηκε στους αγώνες της εργατικής τάξης, όπως και στη δράση των Εβραίων εμιγκρέδων της Φιλαδέλφειας. Η πολιτική ματιά της ντε Κλερ, που διέτρεξε τα ποιήματα, τους λόγους της και τα δοκίμια της, διαμορφώθηκε ολόκληρη από τα προσωπικά της βιώματα.

Χρόνια! Χρόνια, θα ανακατευτείτε μαζί μου

Ένα μέρος σας θα μεγαλώσει

Από τη θάλασσα που γελά

Από την καρδιά που θρηνεί

Από τα κύματα που λάμπουν

Από τα βέλη του ήλιου

Στον τάφο του ωκεανού

Δίκαια, ψυχρά και άπιστα είστε, δικά μου!

Για αυτό αγαπώ

Την καρδιά σας από πέτρα!

Από τα παραπάνω ύψη

Στα πιο χαμηλά βάθη

Εκεί που κινούνται τα πιο τρομακτικά πράγματα

Δεν υπάρχει τίποτα να δείξει

Μια ζωή δίχως εμπιστοσύνη! Περήφανο να είναι το στέμμα σας

Ανελέητα, όπως κανείς, σώστε μόνο τη θάλασσα!

Αυτό που τη σημάδεψε ήταν η εκτέλεση των αναρχοσυνδικαλιστών διαδηλωτών μετά τις κατασκευασμένες κατηγορίες εναντίον τους από την αστυνομία για την έκρηξη στην πλατεία Χειμάρκετ στο Σικάγο. Τότε γίνεται αναρχική. Η ίδια γράφει: «Μέχρι τότε πίστευα στην ουσία της αμερικανικής δικαιοσύνης σε μια δίκη με ενόρκους. Μετά από αυτό που συνέβη, δεν θα μπορούσα». Για τη θυσία τους η Βολτερίν μιλά κάθε χρόνο στην επέτειο των γεγονότων στο Χέιμαρκετ και επιστρέφει συχνά σε αυτά στα γραπτά της. Στο ερώτημα γιατί είμαι αναρχική, που προσπάθησε να απαντήσει στο έργο της με τον ομώνυμο τίτλο, γράφει πως «με μια φράση θα μπορούσα να πω, γιατί δεν μπορώ αλλιώς».

Η σύγχρονή της Έμα Γκόλντμαν την είχε αποκαλέσει «την ποιήτρια-επαναστάτρια, την ερωτευμένη με την ελευθερία καλλιτέχνιδα, την σπουδαιότερη αναρχική γυναίκα στην Αμερική» και ότι η αφοσίωσή της στα ιδεώδη του αναρχισμού «σφράγιζε ό,τι κι αν έκανε».

Παρά το γεγονός στην αρχή της πολιτικής της ζύμωσης είχε διαφορετικές απόψεις από την Γκόλντμαν, «η Γκόλντμαν είναι κομμουνίστρια, εγώ ατομικίστρια. Εκείνη θέλει την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, εγώ τη διατήρησή της», όπως έγραφε η Βολτερίν, αργότερα ασπάστηκε τις απόψεις της Γκόλντμαν και τον κοινωνικό αναρχισμό. Στο δοκίμιό της «Προς υπεράσπιση της Έμας Γκόλντμαν και του δικαιώματος της απαλλοτρίωσης» λέει χαρακτηριστικά: «Δεν πιστεύω πως ένα μικρό κομμάτι ανθρώπινης σάρκας αξίζει όλα τα δικαιώματα ιδιοκτησίας στην πόλη της Νέας Υόρκης. Λέω ότι είναι δική σας δουλειά να αποφασίσετε εάν θα λιμοκτονείτε και θα παγώνετε στη θέα του φαγητού και των ρούχων έξω από μια φυλακή ή θα προβείτε σε κάποια αποδεδειγμένη πράξη κατά του θεσμού της ιδιοκτησίας για θα πάρετε τη θέση σας δίπλα στον Τίμερμαν και την Γκόλντμαν».

Πέρα από την πολιτική δράση, η ντε Κλερ είχε διάφορες ερωτικές σχέσεις, αλλά καμία δεν την ικανοποίησε πλήρως. Ο συνδικαλιστής Ντάιερ Ντ. Λαμ, είκοσι εφτά χρόνια μεγαλύτερός της, ήταν ο μόνος που της συμπεριφέρθηκε ως ίση, αλλά αυτοκτόνησε, γεγονός που την πλήγωσε βαθιά. Γέννησε έναν γιο, τον Χάρι, με τον ξυλουργό Τζέιμς Έλιοτ που ήταν θαυμαστής του Τόμας Πέιν, αλλά τελικά απομακρύνθηκε και από τους δυο, μη θέλοντας να είναι μητέρα και σύζυγος.

Η δολοφονία του Προέδρου Γούιλιαμ Μακ Κίνλευ από τον αναρχικό Λέοντα Τσοκλός, το 1901, γέννησε αντιαναρχικά αισθήματα στους Αμερικανούς. Όταν ο γερουσιαστής του Κονέκτικατ Τζόζεφ Χόλευ πρόσφερε 1000 δολάρια σε όποιον πυροβολούσε έναν αναρχικό, η Βολτερίν του έγραψε ένα γράμμα, λέγοντάς του να κρατήσει τα χρήματά του –θα μπορούσε να τη σκοτώσει.

«Θα σταθώ μπροστά σας σε όποια απόσταση επιθυμείτε και μπορείτε να πυροβολήσετε, παρουσία μαρτύρων.», του γράφει. «Το αμερικανικό εμπορικό σας ένστικτο δεν το βλέπει αυτό ως ευκαιρία;».

Τον επόμενο χρόνο, θα έχει η ντε Κλερ την εμπειρία μιας δολοφονικής απόπειρας εναντίον της. Ένας μαθητής της που είχε εμμονή μαζί της την πυροβόλησε σε μια έκρηξη ζήλιας. Σώθηκε όμως και όταν συνήλθε έκανε αγώνα για να μη φυλακιστεί. «Θα ήταν ντροπή του πολιτισμού μας αν στέλναμε φυλακή κάποιον του οποίου η πράξη του ήταν αποτέλεσμα μιας νοητικής ασθένειας».

Πίσω όμως από την παθιασμένη της προσωπικότητα κρυβόταν η κατάθλιψη και η απογοήτευση, μαζί με τους φυσικούς πόνους από χρόνιες ασθένειες, που συνδέονταν με το ιγμόριο και τα αυτιά της. Κάποια στιγμή μάλιστα επιχείρησε να αυτοκτονήσει με υπερβολική δόση μορφίνης. Όπως γράφει η Γκόλντμαν, η ντε Κλερ έλεγε πώς : «Δεν νιώθω πουθενά σπίτι μου. Νιώθω σαν ένα χάμενο ή περιπλανώμενο πλάσμα που δεν έχει τόπο και δεν μπορεί να βρει κάτι για να το αισθανθεί σαν σπίτι».

Μέχρι το 1910 η υγεία της είχε επιδεινωθεί. Στο γράμμα που στέλνει σε έναν φίλο της λέει: «Δεν βρίσκω κανένα λόγο στο να κάνω οτιδήποτε. Όλα γίνονται πικρά στο στόμα μου και τα χέρια μου μετατρέπονται σε στάχτες». Μετακομίζει στο Σικάγο και η είδηση της επανάστασης στο Μεξικό την αναζωογονεί. Μαθαίνει Ισπανικά και ετοιμάζεται για ένα ταξίδι στο Λος Άντζελες για να είναι πιο κοντά στον αγώνα, αλλά αρρωσταίνει για τελευταία φορά, από μια μόλυνση που προκάλεσε μια διάτρηση στο τύμπανο του αυτιού της.

Θάφτηκε στο Σικάγο, στο νεκροταφείο που βρίσκεται κοντά στο μνημείο των Μαρτύρων του Χέιμαρκετ.

Το τελευταίο της ποίημα ήταν αφιερωμένο στους επαναστάτες στο Μεξικό:

Γραμμένες με κόκκινο στις στάσεις διαμαρτυρίας τους
Να δουν ο Κόσμος και οι Θεοί

Στον μοιραίο τοίχο με τα ασπόνδυλα χέρια τους

έχουν βάλει «Ουφαρσίν» και σφραγίδες πυρωμένες

Φώτισε το μήνυμα: «Αρπάξτε τη χώρα!

Ανοίξτε τις φυλακές και ελευθερώστε τους ανθρώπους!»

Φλόγα από τις ζώσες λέξεις των νεκρών

Γραμμένες με κόκκινο

Το άρθρο Βολτερίν ντε Κλερ: H αναρχική ποιήτρια στην αμερικανική έκρηξη εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Κάθε εβδομάδα, με αφορμή μια επέτειο, παρουσιάζουμε μια προσωπογραφία ενός ανθρώπου που με την παρουσία του επέδρασε στην εποχή του και βοήθησε την ιστορία να κινηθεί προς τα εδώ ή προς τα εκεί.

Γράφει ο Γιάννης Ανδρουλιδάκης

«Σήμερα πέθανε η μαμά. Ή ίσως χθες, δεν ξέρω. Μου ήρθε ένα τηλεγράφημα από το άσυλο. ‘’Μητέρα απεβίωσε. Κηδεία αύριο. Θερμά συλλυπητήρια’’. Αυτό δε σημαίνει τίποτα. Μπορεί να ήταν χθες». Στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας κανένα βιβλίο (με μοναδική εξαίρεση, ίσως, Το Υπόγειο του Ντοστογιέφσκι)  δεν έχει να επιδείξει μια πρώτη φράση τόσο ξερή και παγωμένη όσο αυτή με την οποία ο Αλμπέρ Καμί ξεκινά το περίφημο έργο του Ο Ξένος. Δημοσιευμένο το 1942, μέσα στην καρδιά του πολέμου και της ναζιστικής κατοχής στη Γαλλία, όταν ο Καμύ δεν έχει ακόμα κλείσει τα 29 του χρόνια, το βιβλίο αυτό θα προκαλέσει μία αίσθηση εντελώς απρόβλεπτη για μια περίοδο που είναι απολύτως σημαδεμένη από κάτι άλλο. Ο Ξένος δε μιλά για τον πόλεμο, δε μιλά για τον φασισμό, δε μιλά για την αντιναζιστική αντίσταση -στην οποία ο Καμί παίζει έναν εντελώς εξέχοντα ρόλο, όντας ο διευθυντής της σημαντικότερης παράνομης αντιφασιστικής εφημερίδας Le Combat. Μιλά για την αμηχανία με την οποία ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τη συνθήκη της ύπαρξης, την απορία και την αδράνεια την οποία αντιπαρατάσσει στη ματαιότητα των νοημάτων σε μια θνητή ζωή και τη μεταμόρφωση αυτής της ματαιότητας στο απόλυτο νόημα από τη στιγμή που ο άνθρωπος θα αποκτήσει συνείδηση αυτής της θνητότητας και θα αφοσιωθεί σε αυτήν. Η έννοια της «καταδίκης», η οποία είναι οικεία στον στοχασμό των ανθρώπων που ζουν πριν, μέσα και αμέσως μετά τον πόλεμο, αποκτά στον Καμί την πιο απλή και άμεση μορφή της: ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος σε θάνατο επειδή ζει. Πρέπει να συμφιλιωθεί με αυτή τη συνθήκη, όχι για να παραμείνει μοιρολατρικά αδρανής, αλλά για να δράσει. Στον Ξένο, ο ήρωας του βιβλίου, ο Μερσώ, καταδικάζεται σε θάνατο όχι για το έγκλημα που έχει διαπράξει (να δολοφονήσει έναν Άραβα), αλλά για όλα τα συναισθήματά του που συνδέονται με τα σωματικά του: γιατί ζεστάθηκε, γιατί τον χτύπησε ο ήλιος, γιατί ερωτεύτηκε, γιατί κολύμπησε. Όλα αυτά τον οδηγούν στον θάνατο.

Ακριβώς τις ίδιες μέρες με τον Ξένο, ο Καμί κυκλοφορεί ακόμα ένα βιβλίο. Πρόκειται για το δοκιμιακό και φιλοσοφικό δίδυμο αδελφάκι του, τον Μύθο του Σίσυφου, στον οποίον αναλύεται η αντίληψη αυτή  που περιγράφεται λογοτεχνικά στον Ξένο. Εκεί αναπτύσσει την θεωρία του για το παράλογο, το οποίο, όπως γράφει, αναδύεται μέσα από τον διχασμό ανάμεσα στον άνθρωπο και τον κόσμο του, από την αντίφαση που γεννιέται ανάμεσα στις μεταφυσικές ερωτήσεις που θέτει ο άνθρωπος και την επίμονη σιωπή του κόσμου. Για τον Καμί αυτή η αίσθηση του παραλόγου είναι θετική, αξιώνει να την αντιμετωπίσουμε με ηρεμία. Η αντίφαση που γεννιέται ανάμεσα στην έλλειψη λογικής του κόσμου και τη διαύγεια την οποία απαιτεί ο άνθρωπος είναι κατά την αντίληψή του το αυθεντικό συναίσθημα του ανθρώπου, το οποίο μετατρέπει σε δράση. Με τη θέση του αυτή ο Καμί προκαλεί τον ενθουσιασμό των υπαρξιστών που υποστηρίζουν ανάλογες θέσεις, καλώντας τον άνθρωπο να αναλάβει τις ευθύνες του σε ένα σύμπαν χωρίς Θεό. Η προσέγγιση αυτή θα γεννήσει αρχικά μια φιλία ανάμεσα στον Καμί και τον πάπα του υπαρξισμού Ζαν-Πωλ Σαρτρ, η οποία θα περάσει διάφορα στάδια, θα γεννήσει την ενόχληση του Σαρτρ όταν ο Καμία θα αρνηθεί επίμονα να ενταχθεί στον κύκλο των υπαρξιστών και θα καταλήξει σε μια ανειρήνευτη εχθρότητα 10 χρόνια αργότερα.

Ο καβγάς ανάμεσα στον Σαρτρ και τον Καμί είναι πάνω από όλα μια διαφορά ήθους. Και αυτή δεν είναι καθόλου ανεξάρτητη από τη χαώδη διαφορά καταγωγής των δύο ανδρών.  Συμπυκνωμένη στο γεγονός ότι ο Καμί προσέγγιζε τον αναρχισμό και ειδικά την αναρχοσυνδικαλιστική σκέψη, τη στιγμή που ο Σαρτρ δήλωνε οπαδός του μαρξιστικού σοσιαλισμού και της Σοβιετικής Ένωσης, ανάγεται στην πραγματικότητα ότι απέναντι στον ακαδημαϊσμό και τον ελιτισμό του φιλοσόφου των καφέ της Μονμάρτης, ο Καμί είχε να αντιπαραβάλει μία εντελώς προλεταριακή καταγωγή, από την οποία προερχόταν μια αίσθηση της ελευθερίας και του ανθρωπισμού πολύ πιο βιωματική από την καθέδρας εικόνα του εχθραδερφού του.

Ο Καμί γεννήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 1913 στο Μοντοβί (σημερινό Ντρεάν) της Αλγερίας. Αποτελούσε μέρος της ευρωπαϊκής και δη της γαλλόφωνης κοινότητας της Αλγερίας, η οποία αποτελούσε τότε μέλος της γαλλικής επικράτειας, μη θεωρούμενη καν αποικία, μετά από αιώνες γαλλικής κατοχής. Οι ευρωπαίοι κάτοικοι της Αλγερίας δεν ήταν ιδιαίτερα πλούσιοι, ήταν στην πλειονότητά τους πληθυσμοί που μετανάστευσαν -ίσως κάποιες γενιές πριν- στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν γη και να ζήσουν με στοιχειώδη οικονομική ασφάλεια. Ο πατέρας του Καμί ήταν εργάτης σε οινοποιείο. Σκοτώθηκε σε ηλικία 29 ετών στη μάχη του Μάρνη, μία από τις πιο πολύνεκρες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο Αλμπέρ ήταν ενός έτους. Στο τελευταίο ανολοκλήρωτο βιβλίο του Ο πρώτος άνθρωπος, ο Καμί αναφέρεται στην επίσκεψή του στον τάφο του πατέρα του σε μεγάλη ηλικία και το ιδιότυπο συναίσθημα που ένιωσε όταν διαπίστωσε ότι ήταν ήδη πιο μεγάλος από όσο είχε ποτέ υπάρξει ο πατέρας του. Η μητέρα του ήταν ισπανικής καταγωγής, εργαζόταν ως πλύστρα για να ζήσει και μιλούσε ελάχιστα γαλλικά. Έχοντας αποκτήσει ως πρώτη γλώσσα τα γαλλικά ο Αλμπέρ, είχε δυσκολία να επικοινωνήσει με τη μάνα του μέχρι να μάθει να συνεννοείται στα ισπανικά και στα αραβικά. Οι μεγάλες σιωπές που αντάλλασσε με τη μάνα του, επανέρχεται συχνά ως θέμα στα βιβλία του, ήδη από τον Ξένο και ψυχαναλυτικά συνδέονται με την σιωπή του κόσμου απέναντι στα ανθρώπινα ερωτήματα που αποτελεί την πρώτη ένδειξη του έργου του.

Προορισμένος να εγκαταλείψει το σχολείο πολύ νωρίς, ο Καμί θα έχει την τύχη να αποτελέσει το αντικείμενο της προσοχής κάποιων δασκάλων και καθηγητών του που θα εντυπωσιαστούν από την ευφυία του και θα δραστηριοποιηθούν για να συνεχίσει τις σπουδές του. Αρωγός σε αυτό θα υπάρξει και θείος του Γκιστάβ Ακό, αναρχικός και χασάπης στο επάγγελμα, ο οποίος θα πάρει τον Αλμπέρ μαζί του στο Αλγέρι και θα χρηματοδοτήσει ουσιαστικά της σπουδές του. Ο Καμί έλεγε για τον Ακό ότι χρωστά πολλά σε αυτόν για τις αντιλήψεις του και τον περιέγραφε ως «ένα μείγμα Μπακούνιν και Βολτέρου» -ένας χαρακτηρισμός πάντως που θα ταίριαζε πολύ στον ίδιο.

Στη δεκαετία του ’30 ο Καμί ασχολείται με το θέατρο και το ποδόσφαιρο, τα οποία μετατρέπονται στα δύο μεγάλα πάθη του. Αγωνίζεται στην τοπική ομάδα στη θέση του τερματοφύλακα, εξαιρετικά ενδεικτική μιας μοναχικής πορείας που πάντα διένυε ο Καμί μέσα σε συλλογικές καταστάσεις και διεκδικήσεις. Θα πει άλλωστε αργότερα ότι «οφείλει στο ποδόσφαιρο όσα πράγματα γνωρίζει σχετικά με την ηθική». Προσβάλλεται από φυματίωση, ασθένεια πολύ διαδεδομένη την εποχή εκείνη, και δεν καταφέρνει να τελειώσει τις πανεπιστημιακές σπουδές του, αναγκαζόμενος να νοσηλευτεί τις μέρες των τελικών εξετάσεων. Δημιουργεί το «Θέατρο της Εργασίας» και για ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα θα οργανωθεί στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, ως υπεύθυνος διαφώτισης των αραβικών πληθυσμών. Θα υποστηρίξει τότε τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της Αλγερίας σε αντίθεση με το Κομμουνιστικό Κόμμα που παραμένει θιασώτης της «Γαλλικής Αλγερίας», θα συγκρουστεί μαζί του και θα αποχωρήσει. Είναι όμως μόνο η πρώτη από τις συγκρούσεις του με το κομμουνιστικό κίνημα, τον λενινισμό, τον σταλινισμό και τους οπαδούς της Σοβιετικής Ένωσης, των οποίων θα εξελιχθεί στην πορεία της ζωής του ένας παθιασμένος εχθρός.

Θα παρουσιάσει τα πρώτα του λογοτεχνικά έργα νωρίς. Το 1936, σε ηλικία 23 ετών, θα δημοσιεύσει τη σειρά διηγημάτων Από την καλή και την ανάποδη και θα ακολουθήσουν το θεατρικό έργο Καλιγούλας, το οποίο θα γράψει και θα σκηνοθετήσει ένα χρόνο αργότερα και το πεζογράφημα Οι γάμοι, πριν τη γερμανική εισβολή στη Γαλλία, την ένταξή του στην αντιφασιστική αντίσταση και την εκδοτική έκρηξη του Ξένου και του Μύθου του Σίσυφου. Ήδη σε αυτά τα πρώτα του έργα γίνεται φανερή η έλξη που του ασκούν οι συγκεκριμένοι άνθρωποι έναντι των αφηρημένων ιδεών και ακόμη η σημασία που αποδίδει στις ζωντανές αισθήσεις του ανθρώπου, ως πηγή των επιλογών και της δράσης του.

Κατά τη διάρκεια της κατοχής θα δημοσιεύει μια σειρά κειμένων στην εφημερίδα Le Combat, την οποία διευθύνει, που θα κυκλοφορήσουν όλα μαζί μετά την απελευθέρωση, το 1945, με τον γενικό τίτλο Γράμματα σε ένα φίλο Γερμανό. Σε αυτά θα αναγνωρίσει ότι ο ναζισμός είναι γέννημα του μηδενισμού ο οποίος κυριάρχησε στην ανθρωπότητα κατά τον Μεσοπόλεμο και στον οποίον πολλοί άνθρωποι, χωρίς να είναι φασίστες, αναγνώριζαν τον εαυτό τους. Θα αναζητήσει λοιπόν τη δυνατότητα υπέρβασης αυτού του συλλογικού μηδενισμού ως προϋπόθεση υπέρβασης της επέλασης των ολοκληρωτισμών και ειδικά της φασιστικής πανούκλας. Αναγνωρίζοντας στοιχεία αυτής της υπέρβασης στην αντιφασιστική πάλη των λαών και ομολογώντας ότι η ανθρωπότητα εξακολουθεί να βρίσκεται στην αναζήτηση μιας πιο συνεκτικής εναλλακτικής λύσης, θα ξεκινήσει να γράφει το μνημειώδες έργο του Η πανούκλα, που θα κυκλοφορήσει το 1947 και θα περιγράφει την αγωνιώδη προσπάθεια κάποιων ανθρώπων να διασώσουν ό,τι μπορούν μέσα σε μια πόλη που έχει προσβληθεί από την φονική επιδημία. Θεωρούμενη στην εποχή του ως μία κραυγή ενάντια στον πόλεμο και τον ναζισμό, Η πανούκλα είναι στην πράξη η πρώτη αναμέτρηση του Καμί με την ιδέα του μηδενισμού, η οποία αποτέλεσε για αυτόν σημείο εκκίνησης αλλά όχι κατάληξη.

Δύο θεατρικά έργα που θα την ακολουθήσου, Η κατάσταση πολιορκίας το 1948 και Οι δίκαιοι το 1949, θα αποκαλύψουν ότι ο Καμί αρχίζει να διερευνά την υπέρβαση του μηδενισμού στην ιδέα της εξέγερσης και των πολύ λεπτών ορίων της. Η αναζήτηση αυτή θα τον οδηγήσει το 1951 στο να δημοσιεύσει ένα βιβλίο στο οποίο θα παρουσιάσει ολοκληρωμένες τις πολιτικές και φιλοσοφικές του θέσεις, θα καθορίσει οριστικά την πολιτική του τοποθέτηση πλάι στους ελευθεριακούς και τους συνδικαλιστές και θα τον οδηγήσει σε ρήξη σχεδόν με το σύνολο της διανοητικής νομενκλατούρας της Γαλλίας του 1950. Πρόκειται για τον Εξεγερμένο άνθρωπο, βιβλίο που στα ελληνικά κυκλοφορεί -και στις δύο εκδόσεις του με τον οριακά αμφιλεγόμενο τίτλο Ο επαναστατημένος άνθρωπος. Καταγράφοντας την ιστορία της εξέγερσης και της εξεγερσιακής σκέψης στην τέχνη, την λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και τελικά την πολιτική, ο Καμί αμφισβητεί ουσιωδώς το σύνολο της αστικής σκέψης, συμπεριλαμβανομένης της γαλλικής επανάστασης, αλλά και όσων αντιλήψεων θεωρεί ότι εκκινούν από την ίδια θέση με αυτήν. Ο Ρεμπό, ο Λωτρεαμόν, ο μαρκήσιος ντε Σαντ, ο Σεν-Ζιστ, ο Ρουσσό, ο Στίρνερ, ο Χέγκελ, οι Ιακωβίνοι, γίνονται αντικείμενο σκληρής κριτικής, ως προφήτες ενός νέου μηδενισμού, ο οποίος μπορεί να καταλήξει μέχρι τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. «Όταν ο Άγγλος εισαγγελέας (σ.σ.: της Δίκης της Νυρεμβέργης) παρατηρεί ότι ‘’από το Mein Kampf ο δρόμος οδηγούσε κατευθείαν στους θαλάμους αερίων του Μαϊντάνεκ’’», γράφει, «θίγει το ουσιαστικό θέμα της δίκης, δηλαδή την ιστορική ευθύνη του δυτικού μηδενισμού, το μόνο εντούτοις θέμα που δεν συζητήθηκε στη Νυρεμβέργη για ευνόητους λόγους».

 Όμως, ο Καμί δεν αρκείται σε αυτό. Στο ερευνητικό του πεδίο βρίσκονται επίσης ο Μαρξ, ο Λένιν και τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, εκφράζοντας τη θέση ότι αποτελούν μέρος του προβλήματος και όχι της λύσης στο ζήτημα του μηδενισμού. Ο Καμί χρεώνει στον μαρξισμό -ή στο κομμάτι του το οποίο χαρακτηρίζει «προφητεία», που διατηρεί για τον εαυτό της το συγκριτικό πλεονέκτημα του «αδύνατου της απόδειξης»- την βαθύτατα χριστιανική ιδέα ότι η ανθρώπινη ιστορία είναι αυστηρά ενιαία -χρησιμοποιώντας έναν αφορισμό του Καρλ Γιάσπερς. Η ιστορική σκέψη του χριστιανισμού και του μαρξισμού συμπίπτουν στην ανάγκη να δαμαστεί η φύση και την τελολογία. Κυρίως όμως στη μοιρολατρία, η οποία στον μαρξισμό συνίσταται στη δικαίωση της τάξης που εδραιώνεται στην εποχή της -ένα επαχθές δάνειο από τον Χέγκελ. «Το πιο εύγλωττο εγκώμιο του καπιταλισμού εκφράστηκε από τον μεγαλύτερο εχθρό του», γράφει ο Καμί για τον Μαρξ. Ο Μαρξ γίνεται εχθρός του καπιταλισμού μόνο όταν αυτός ξεπεραστεί παραγωγικά, οπότε και εμφανίζεται η αποστολή του προλεταριάτου που έχει χαρακτήρα ιερότητας. Η σύνδεση αυτών των δύο συνθηκών κάνει τον Καμί να χαρακτηρίσει τον Μαρξ «φορέα μιας ενεργητικής μοιρολατρίας». 

Η προφητεία του Μαρξ, ταυτόχρονα αστική και επαναστατική, λέει ο Καμί, δεν δικαιώνεται. Στους μαρξιστές επαναστάτες λοιπόν, με πρώτο τον Λένιν, αφού αρνηθούν όπως ο δάσκαλός τους τη ζωντανή δυνατότητα των ίδιων των εργαζομένων να μετασχηματίσουν την κοινωνία, τον ρόλο εγγυητή της προφητείας θα αναλάβουν η αστυνομία και τα στρατόπεδα εργασίας. Το προλεταριακό κράτος το οποίο ο Λένιν είχε δηλώσει ότι θα τείνει προς εξαφάνιση, «εδώ και τριάντα χρόνια (…) δεν έδωσε κανένα σημάδι προοδευτικής αναιμίας», αντίθετα ολοένα και συγκροτεί τον εναλλακτικό «ιμπεριαλισμό της δικαιοσύνης». Όμως, λέει ο Καμί, «ο ιμπεριαλισμός δίκαιος ή μη, δεν έχει άλλο δρόμο πέρα από την ήττα ή την κυριαρχία». Ο μαρξιστικός κρατικός και εξουσιαστικός σοσιαλισμός παλεύει για την κυριαρχία του διαμέσου του κράτους και τελικά «πρέπει να σκοτωθεί κάθε ελευθερία για να κερδηθεί η Αυτοκρατορία και μια μέρα η Αυτοκρατορία θα είναι η ελευθερία» -το σοσιαλιστικό κράτος βασίζεται κι αυτός στην κύρια παραδοχή του ολοκληρωτισμού.

Ο Καμί καταλήγει στην πλήρη απόρριψη του κρατικού σοσιαλισμού και του μαρξισμού και την υποστήριξη του αναρχισμού και του επαναστατικού συνδικαλισμού, την σκέψη του μεσημεριού, όπως την αποκαλεί. Τάσσεται υπέρ της αέναης εξέγερσης και όχι της επανάστασης. «Τη μέρα που η επανάσταση των καισάρων επικράτησε έναντι του αναρχικού και συνδικαλιστικού πνεύματος, η επαναστατική σκέψη έχασε από μέσα της ένα αντίβαρο το οποίο δεν μπορούσε να στερηθεί χωρίς να καταρρεύσει […] Η ιστορία της Πρώτης Διεθνούς, όπου ο γερμανικός σοσιαλισμός αγωνίζεται συστηματικά ενάντια στην αναρχική σκέψη των Γάλλων, των Ισπανών και των Ιταλών, είναι η ιστορία της πάλης ανάμεσα στη γερμανική ιδεολογία και το μεσογειακό πνεύμα», γράφει.

Το βιβλίο προκαλεί σκάνδαλο στη δεξιά όπως και στην αριστερά. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας δεν δυσκολεύεται να τον κατηγορήσει ως πράκτορα του εχθρού, οι χριστιανοί διαμαρτύρονται, ο γαλλικός ρεπουμπλικανισμός είναι έξαλλος. Ο Μπρετόν, που δεν επέτρεπε σε κανέναν να αμφισβητεί τις υπερρεαλιστικές ρετσέτες, γράφει μια οργισμένη κριτική, υπερασπιζόμενος τον γαλλικό ρομαντισμό. Μόνο οι αναρχικοί, που έχουν αποκτήσει απρόσμενα έναν τόσο σπουδαίο σύμμαχο, καλοδέχονται το βιβλίο. Ο Γκαστόν Λεβάλ, σημαντικός αναρχοσυνδικαλιστής διανοούμενος θα απαντήσει σε ορισμένα σημεία που αφορούν τον Μπακούνιν και τη σχέση του με τον Νετσάγιεφ, όμως ο διάλογος με τον Καμί θα γίνει σε πολύ καλό κλίμα και θα καταλήξει στην ανοιχτή συνεργασία των δύο πλευρών.

Μένουν οι υπαρξιστές. Ρεύμα με το οποίο ο Καμί είχε γενικά καλές σχέσεις και το οποίο καθυστερούσε να εκφράσει άποψη για το βιβλίο. Όταν θα το κάνει, θα το κάνει όχι μέσω του ίδιου του Σαρτρ αλλά μέσω ενός αυλικού του του Φρανσίς Ζανσόν. Η κριτική θα είναι αρνητική. Ο Ζανσόν δεν θα συγχωρέσει στον Καμί ότι συγκρούεται με όλον τον υπέροχο φιλοσοφικό κόσμο που είχε αναδείξει τον Σαρτρ ως την ακαδημαϊκή του κορυφή. Ο Καμί θα αγνοήσει τον Ζανσόν και θα στείλει στο περιοδικό των υπαρξιστών, το Temps Modernes μια πολύ ειρωνική επιστολή που απευθύνεται στον Σαρτρ με την προσφώνηση «κύριε διευθυντή». Ο Σαρτρ θα απαντήσει και οι δύο άνδρες θα ξεκινήσουν μια αλληλογραφία που θα σφραγίσει την οριστική τους εχθρότητα. Ο Σαρτρ θα επιτιμήσει τον Καμί για την αναφορά του στα γκούλαγκ. Ο Καμί θα τον ρωτήσει αν αυτό σημαίνει ότι τα γκούλαγκ δεν υπάρχουν ή αν καλώς υπάρχουν. Ο Σαρτρ θα ανταπαντήσει ότι ανεξάρτητα από την ύπαρξη ή όχι των γκούλαγκ η αναφορά σε αυτά ρίχνει το ηθικό της εργατικής τάξης στη δύση και είναι από ιστορική σκοπιά αναποτελεσματική. Το ελευθεριακό ήθος του Καμί θα αγανακτήσει. Η εργατική τάξη στη δύση δε μπορεί να βασίζει το ηθικό της σε ψέματα και πρέπει η ίδια κιόλας να δράσει για να αποφύγει να ζήσει σε γκούλαγκ στο μέλλον. Και θα κλείσει με μια πολύ επιθετική αιχμή για την ανύπαρκτη δράση του Σαρτρ κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής: «Έχω βαρεθεί να δέχομαι μαθήματα αποτελεσματικότητας από ανθρώπους που στη ζωή τους στη σκοπιά της ιστορίας έστρεψαν μόνο την πολυθρόνα τους». Οι δύο άνδρες δεν θα ξαναμιλήσουν ποτέ, και η αντίθεσή τους, που ανάγεται στην αντίθεση ανάμεσα στον ακαδημαϊσμό και το βίωμα, ανάμεσα στην αφηρημένη ιδεολογία και τον συγκεκριμένο άνθρωπο θα μείνει εμβληματική. Θα θυμίσει σε αρκετά τη διαμάχη του Μαρξ με τον Μπακούνιν, ή για τους γαλλικούς κύκλους τη μεταγενέστερη διαμάχη ανάμεσα στους δύο εμβληματικότερους σκηνοθέτες του κινηματογράφου, τον Φρανσουά Τριφό και τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ.

Ο Καμί θα συνεχίσει μια μοναχική πορεία στην ελευθεριακή σκέψη, η οποία θα γίνει ακόμα πιο έντονη όταν θα αρνηθεί, όπως επιτάσσει η νέα κομμουνιστική μόδα της εποχής, να στηρίξει άνευ όρων την τυφλή τρομοκρατία του FLN στον εθνικοαπελευθερωτικό πόλεμο της Αλγερίας. «Αυτή τη στιγμή στο Αλγέρι τοποθετούνται βόμβες σε λεωφορεία», θα πει. «Σε ένα από αυτά, ίσως βρίσκεται η μάνα μου. Αγαπώ τη δικαιοσύνη και θέλω να τη δω να επικρατεί. Αν όμως έπρεπε να επιλέξω ανάμεσα στη δικαιοσύνη και τη μητέρα μου, θα επέλεγα τη μητέρα μου». Πολλοί εντελώς ανίδεοι με τη σκέψη του Καμί θα θεωρήσουν ότι η μητέρα του στην πραγματικότητα είναι η Γαλλία. Αγνοούν ότι ο Καμί, και σε αυτή τη διάσημη ρήση του,   θέτει απλά σε προτεραιότητα τον πραγματικό συγκεκριμένο άνθρωπο έναντι των αφηρημένων ιδεών που τον συμπιέζουν και τον συνθλίβουν.

Θα αντιταχθεί σφόδρα στη σοβιετική καταστολή το 1953 στο Ανατολικό Βερολίνο και το 1956 στη Βουδαπέστη, θα αφιερώσει μεγάλο κομμάτι της ζωής του στην εναντίωση στην φασιστική Ισπανία του Φράνκο, συνεργαζόμενος με την ισπανική αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση CNT, και θα αρνηθεί μέχρι τέλους να υποστηρίξει κάποιο από τα δύο στρατόπεδα του ψυχρού πολέμου, επιμένοντας ότι «ούτε οι ΗΠΑ είναι ελεύθερες ούτε η Σοβιετική Ένωση σοσιαλιστική, όπως υποστηρίζουν». Θα πάρει πολλές πρωτοβουλίες στο πλευρό των κομμουνιστών που φυλακίζονται ή εκτελούνται στη δύση, αλλά πάντα με δική του πρωτοβουλία, χωρίς να συνυπογράφει τα κείμενα των κομμουνιστών λογοτεχνών.

Το 1956 θα τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ για τη Λογοτεχνία, στην εντυπωσιακά μικρή ηλικία των 43 ετών. Στο λόγο του στη Στοκχόλμη θα επαναλάβει τις ελευθεριακές του θέσεις για την τέχνη και τον άνθρωπο, όπως και για τον ρόλο του διανοούμενου να στέκεται μακριά από τις εξουσίες. Ένα χρόνο μετά θα δημοσιεύσει το πιο σπουδαίο ίσως πεζογράφημά του, την Πτώση, έναν σπαρακτικό ανατριχιαστικό μονόλογο ενός μεθυσμένου αστού μέσα σε ένα μπαρ. Καταλήγοντας σε έναν μελαγχολικό πεσιμισμό, ο Καμί θα κλείσει συμβολικά την παρουσία του στη λογοτεχνία με την συγκλονιστικά δημιουργικά απαισιόδοξη φράση: «Αλλά ας μην ανησυχούμε! Είναι πολύ αργά πλέον. Θα είναι πάντα πολύ αργά. Ευτυχώς!».

Γοητευτικός, απρόβλεπτος, ανθρωπιστής μέχρι τις πιο ακραίες συνέπειες, οπαδός της ελευθερίας χωρίς υποσημειώσεις, ο Καμί θα ζήσει μέχρι τέλους μια έντονη ζωή, που περιλαμβάνει πολύ θέατρο, πολλές σχέσεις και πάρα πολλές ανολοκλήρωτες σημειώσεις. Το 1959 θα αποσυρθεί για αρκετό καιρό στο σπίτι του στο Λιρμαρέν για να δουλέψει πάνω στο μυθιστόρημα «Ο πρώτος άνθρωπος». Λίγο μετά την πρωτοχρονιά του 1960 θα ετοιμαστεί για να επιστρέψει στο Παρίσι. Ο εκδότης του Μισέλ Γκαλιμάρ θα τον προτρέψει να ταξιδέψει με αυτοκίνητο, τα οποία ο Καμί φοβάται. Θα πειστεί και θα ταξιδέψει με το εισιτήριο του τρένου που δεν πήρε στην τσέπη. Στην περιοχή της Ιόν, το αμάξι θα προσκρούσει σε έναν πλάτανο και οι δύο άνδρες θα βρουν ταυτόχρονα τον θάνατο. Τα επόμενα χρόνια, ο Καμί θα αγαπηθεί από τους Γάλλους και τους Ευρωπαίους πολύ περισσότερο από τους αντιπάλους του και η ιδέα του για την ελευθερία και την ελευθερία της σκέψης θα γίνει σταδιακά μια κοινή παραδοχή. Ποτέ όμως πραγματικά εύκολη. Γιατί όπως έγραφε ο ίδιος, ό,τι κι αν συμβεί «για κάθε έναν που ζει μόνος του, χωρίς Θεό και χωρίς αφέντη, το βάρος των ημερών είναι ασήκωτο».

Το άρθρο Οι καλοί και οι κακοί: Αλμπέρ Καμί εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

Το βράδυ της 3^ης Νοέμβρη ένας εμφανώς μεθυσμένος γεματούλης δανδής, με μια παράξενη κάπως γοητευτική προφορά στα αγγλικά του, επιστρέφει στο ξενοδοχείο του, το Chelsea Hotel της Νέας Υόρκης, από το μπαρ White Horse όπου είχε περάσει το απόγευμα και ένα μέρος από το βράδυ του. Η φράση που τον άκουσαν να λέει ήταν αρκετά χαρακτηριστική για να μείνει στην ιστορία ως η τελευταία του: «Νομίζω ότι μόλις ήπια 18 διπλά ουίσκι».

Λίγη ώρα αργότερα θα βυθιστεί σε κώμα από το οποίο δεν θα ξυπνήσει ποτέ, μέχρι που έξι μέρες αργότερα, στις 9 Νοεμβρίου θα ανακοινωθεί ο θάνατός του. Η γυναίκα που έχει εσπευσμένα έρθει από το Λονδίνο μόλις πληροφορήθηκε ότι ο άνδρας αυτός βρέθηκε σε κωματώδη κατάσταση, η Κέιτλιν Μακναμάρα, δεν θα αντέξει την είδηση του θανάτου του. Θα πάθει νευρικό αμόκ και θα μεταφερθεί από το δωμάτιό του δεμένη σε ψυχιατρικό μανδύα. Έχει περάσει μαζί του 18 χρόνια, κατά τα οποία η σχέση τους έχει εγγραφεί στη βιβλιοθήκη των μεγάλων και καταραμένων ερώτων: έχουν χωρίσει και επανασυνδεθεί αμέτρητες φορές, έχουν βυθιστεί μαζί στον αλκοολισμό, αυτός έχει υπάρξει παροιμιωδώς άπιστος προς αυτήν και εκείνη του το έχει ανταποδώσει. Ο θάνατός του όμως είναι κάτι άλλο.

Η θρυλική αυτή τελευταία φράση και η μεταφορά της συντρόφου του έξω από το νεκρικό δωμάτιο σε κατάσταση σχιζοφρενικού κλονισμού θα ολοκληρώσουν τον μύθο που αυτός ο άνδρας φιλοτεχνούσε για τον εαυτό του για δύο σχεδόν δεκαετίες. Λίγοι θα σταθούν στην πραγματικότητα: ότι ο νεκρός άνδρας δεν πέθανε από το ποτό, αλλά από μια λάθος ιατρική διάγνωση. Ο γιατρός που θα τον εξετάσει εκείνο το ίδιο βράδυ, θα διαγνώσει υπερκόπωση και θα του κάνει μια ένεση μορφίνης όπως συνηθιζόταν τότε. Η μορφίνη θα λειτουργήσει δολοφονικά στο σώμα του άνδρα που στην πραγματικότητα είχε προσβληθεί από πνευμονία και η ζωή του θα τελειώσει στα 39 του χρόνια. Όμως αυτός δεν είναι ένας θάνατος που θα άρμοζε στον Ντίλαν Τόμας, τον τελευταίο εκπρόσωπο μιας ομάδας που δεν θα περιλάμβανε εκτός από τον ίδιο παρά ελάχιστους ακόμα ποιητές, σαν τον Ρεμπό, τον Λωτρεαμόν ή ίσως τον Μπάιρον. Μα ταυτόχρονα, ο πρώτος εκπρόσωπος μιας ποίησης που αντικρύζει τις μεταπολεμικές μεγαλουπόλεις και χώνεται μέσα τους με ορμή, κάνοντας τους στίχους τους όχι πρώτη ύλη φυγής, αλλά μαζικό φαινόμενο που εκφράζει την κόπωση των ανθρώπων των δυτικών κοινωνιών από την επιβεβλημένη τους κανονικότητα.

Χωρίς να είναι μπίτνικ, ο Ντίλαν Τόμας θα προλογίσει τον Άλαν Γκίνσμπεργκ, τον Τζακ Κέρουακ, τον Ουίλιαμ Μπάροουζ, θέτοντας πρώτος αυτός τα λόγια του στην υπηρεσία μιας αγωνίας που πολλαπλασιάζεται και δεν περιορίζεται από την ηρεμία και την ασφάλεια. Χωρίς να είναι ηθοποιός, θα προλογίσει τον Τζέιμς Ντιν, τον Μάρλον Μπράντο ή τον Πολ Νιούμαν, ανθρώπων που έγιναν είδωλα όχι επειδή υπηρέτησαν με ηρωισμό αυτό που τους προσφέρθηκε, αλλά γιατί αγέρωχα το περιφρόνησαν για κάτι άλλο. Χωρίς να είναι μουσικός, θα προλογίσει τη ροκ, όντας ο πρώτος από τις δαιμονικές μοναχικές φιγούρες της, βαπτίζοντας στο όνομά του την πιο χαρισματική ανάμεσά τους, τον Μπομπ Ντίλαν.

                                                                                                                            …

ΚΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ‘ΧΕΙ ΕΞΟΥΣΙΑ

Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία.
O γυμνός νεκρός άνδρας ένα θα είναι
με τον άνθρωπο στον άνεμο και το φεγγάρι που δύει
Όταν τα κόκκαλά τους ασπρίσουν και τ’ άσπρα κόκκαλα φύγουν
θα έχουν αστέρια στα πόδια και τους αγκώνες
Κι αν τρελαίνονται, συνετοί θα επιστρέψουν
κι αν βυθίζονται στη θάλασσα, ξανά θα αναδύονται
κι αν οι εραστές χάνονται, ο έρωτας θα μένει
Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία.

Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία.
Κάτω από της θάλασσας τον στρόβιλο
όσοι καιρό κείτονται δεν θα χαθούν στη δίνη.
Στις τροχαλίες δεμένοι και με νεύρα κομμένα
δεμένοι στον τροχό, μα δεν θα σπάσουν.
Η πίστη μέσα στα χέρια τους θα γίνει κομμάτια
μονόκεροι δαιμονικοί πάνω τους θα χιμήξουν.
Συντρίμμια όλα θα γίνουν κι ούτε που θα ραγίσουν καν.
Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία.

Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία.
Πια δεν θα φτάνουν στα αυτιά τους οι ιαχές των γλάρων
Ούτε τα κύματα θα σπάνε ουρλιάζοντας στις θάλασσες.
Εκεί όπου φύτρωνε λουλούδι, λουλούδι πια δεν θα μπορεί
κεφάλι να σηκώσει στης βροχής τον άνεμο.
Κι αν θα ‘ναι τώρα πλέον τρελοί και πια νεκροί ως τα νύχια
σφυριά οι μαργαρίτες, σημάδια στα κεφάλια τους
στον ήλιο θα επιτίθονται ώσπου ο ήλιος να σβήσει.
Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία
                                                                                                                        …

Ο Ντίλαν Τόμας γεννήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 1914 στο Σουόνσι της Ουαλίας. Παραχαϊδεμένος από τη μάνα του, είχε πάντα προτίμηση στον πατέρα του έναν αυστηρό και δυσκίνητο καλλιεργημένο άνθρωπο που του πρότεινε βιβλία και τον μάθαινε να λύνει σταυρόλεξα. Ήταν «ένας από τους χειρότερους μαθητές της Ουαλίας» και τελείωσε το σχολείο με δυσκολία εξαιτίας και των συγκρούσεων που είχε με τους καθηγητές του. Με μοναδικό προσόν την χαρισματική χρήση της γλώσσας, μπόρεσε να εργαστεί ως δημοσιογράφος για να ζήσει. Ο ίδιος όμως κρατούσε τις σημαντικότερες λέξεις του για τα ποιήματά του. Ξεκίνησε από μικρός μποέμικη ζωή, αποκλείοντας κάθε πιθανότητα επαγγελματικής επιτυχίας: τα μπαρ, οι γυναίκες και οι λέξεις ήταν η ζωή του. Είναι 19 ετών μόλις όταν δημοσιεύει το περίφημο ποίημά του Κι ο θάνατος δεν θα ‘χει εξουσία, ταράζοντας τα νερά της βρετανικής λογοτεχνίας. Το 1936 θα γνωρίσει την Κέιτλιν, Ιρλανδή χορεύτρια και συνομήλική του. Είναι ερωμένη του Όγκαστ Τζον, ζωγράφου και φίλου του Τόμας. Θα περάσουν μαζί την πρώτη νύχτα που γνωρίστηκαν και θα μείνουν μαζί μέχρι τον θάνατο του Τόμας. Η σχέση τους έχει απιστία, αλκοόλ και καβγάδες, ενίοτε βίαιους, σε μεγάλες ποσότητες. Αλλά δεν θα τελειώσει ποτέ. Θα αποκτήσουν μαζί τρία παιδιά.

Θα περάσει όλη την υπόλοιπη δεκαετία του 1930 γράφοντας ώρες ατελείωτες. Παρόλα αυτά δεν θα μείνει αδιάφορος σε όσα συμβαίνουν γύρω του αυτή την ταραγμένη εποχή. Θα συνδεθεί με κινήματα της άκρας αριστεράς και θα συμμετάσχει σε κινήσεις ενάντια στον φασισμό που δυναμώνει. Στον πόλεμο δεν θα πάει λόγω άσθματος. Θα συμμετάσχει όμως στον αντιφασιστικό αγώνα με εκπομπές στο ραδιόφωνο και η χαρακτηριστική φωνή του θα γίνει κομμάτι του θρύλου του.

Το 1950 θα τον ανακαλύψει η Αμερική. Θα βρεθεί στη Νέα Υόρκη και θα ταιριάξει μαζί της όπως η βροχή με το χώμα. Θα γίνει ο αγαπημένος ποιητής της πρώτης μεταπολεμικής αμερικανικής γενιάς, θα ζει στις παμπ και τα μπαρ της, θα φλερτάρει και θα πίνει ασταμάτητα. Θα γυρνά κάθε τόσο στην Ουαλία για να αντιμετωπίσει τον αλκοολισμό του, αλλά η Νέα Υόρκη θα γίνει η πόλη του και θα τον καλεί πίσω. Θα επιστρέφει, θα γράφει και θα αλλάζει ερωτικές συντρόφους. Η αναγνώρισή του εκεί έχει μεγέθη μητροπολιτικά και ο ίδιος την απολαμβάνει. Στα τέλη του 1951 θα δημοσιεύσει το ποίημα Μην πηγαίνεις ήσυχος στη νύχτα την καλή μια λυρική αναφορά στα γηρατειά και τον θάνατο κι ένα κάλεσμα για να ζει κανείς τα πάντα με ένταση.

Η ένταση αυτή θα χτυπήσει τον ίδιο. Η υγεία του θα χειροτερεύει διαρκώς και ο οργανισμός του θα υποχωρεί μπροστά σε κάθε μικρόβιο. Το τελευταίο αυτό της πνευμονίας θα τον σκοτώσει σε ηλικία 39 ετών και λίγων ημερών. Ο θάνατός του θα μεγαλώσει τον μύθο του και τη δεκαετία του ’60 η αγάπη για την ποίησή του θα απογειωθεί ανάμεσα στους φοιτητές που επαναστατούν ενάντια στον «αμερικανικό τρόπο ζωής» και τη νέα διανόηση που αναδύεται.

Ο Τόμας δεν θα προλάβει να ζήσει αυτή την εποχή της οποίας τις αγωνίες και τις αντιφάσεις προφητικά περιέγραψε στην ποίησή του. Θα έχει ήδη μετατραπεί σε ένα μνημείο της, έχοντας διαβεί ανήσυχος τον δρόμο για την καλή νύχτα, όπως ακριβώς έγραψε ότι άξιζε τον κόπο να γίνει.

                                                                                                                       ….

ΜΗΝ ΠΗΓΑΙΝΕΙΣ ΗΣΥΧΟΣ ΣΤΗΝ ΝΥΧΤΑ ΤΗΝ ΚΑΛΗ

Μην πηγαίνεις ήσυχος στην νύχτα την καλή

Πρέπει να καίγονται, να ουρλιάζουν στο κλείσιμο της μέρας τα χρόνια τα παλιά

Μίσος, μίσος για του φωτός τον θάνατο.
 

Κι αν ξέρουν οι σοφοί στο τέλος τους πως είναι το σκοτάδι δίκαιο

Γιατί διχάλωσαν οι λέξεις τους χωρίς να φωτίσουν

Μην πηγαίνεις ήσυχος στην νύχτα την καλή.
 

Άνδρες καλοί στο τελευταίο τους κύμα θρηνούν με λάμψη

Κάποτε οι πράξεις τους οι αδύναμες χόρευαν σε κόλπους πράσινους

Μίσος, μίσος για του φωτός τον θάνατο.
 

Άγριοι άνδρες τον ήλιο που έπιασαν πετώντας με τραγούδια

Κι αργά πολύ μάθανε του δρόμου του τη θλίψη

Μην πηγαίνεις ήσυχος στην νύχτα την καλή.
 

Του τάφου άνθρωποι στον θάνατο δίπλα βλέπουν τη θέα την τυφλή

Μάτια τυφλά που ανάβουν τη χαρά σα μετεωρίτες

Μίσος, μίσος για του φωτός τον θάνατο.
 

Κι εσύ πατέρα εκεί, στα υψώματα της θλίψης

Κατάρα ρίξε και ευχή, προσεύχομαι, με τα άγριά σου δάκρυα

Μην πηγαίνεις ήσυχος στην νύχτα την καλή

Μίσος, μίσος για του φωτός τον θάνατο.

                                              —

Η μετάφραση των ποιημάτων έγινε από τον Γιάννη Ανδρουλιδάκη

Το άρθρο Οι καλοί και οι κακοί: Ντίλαν Τόμας εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Του Γιάννη Ανδρουλιδάκη

To αν θα θυμάται κανείς έναν άνθρωπο ή πώς θα τον θυμάται εξαρτάται από τoν χώρο και τον χρόνο. Η προσωπική μνήμη μπορεί να μην είναι σημαντική για την κοινωνία. Η συλλογική όμως μνήμη, ιδιαίτερα η συλλογική μνήμη των ανθρώπων σε μια χώρα, μπορεί να έχει εξαιρετική επίδραση.

Στις 16 Οκτωβρίου του 1968, στους Ολυμπιακούς του Μεξικού στην απονομή των μεταλλίων στα 200 μέτρα, ο χρυσός Τόμι Σμιθ και ο χάλκινος Τζον Κάρλος, οι δυο μαύροι αθλητές των Η.Π.Α υψώνουν από το βάθρο τις γαντοφορεμένες τους γροθιές, ως μια συμβολική κίνηση υποστήριξης στον αγώνα της αφροαμερικανικής κοινότητας ενάντια στις διακρίσεις, τον ρατσισμό και την καταπίεση. Υποστήριξη στον αγώνα των ανθρώπων για ελευθερία. Το στάδιο παγώνει. Και η στιγμή αυτή, αποτυπωμένη στα φωτογραφικά καρέ και τις κάμερες  μένει στην ιστορία και στη μνήμη των ανθρώπων, ως μια στιγμή συγκλονιστική. 

Στην περίπτωση του  Πίτερ Νόρμαν, του αργυρού ολυμπιονίκη, του λευκού που στέκεται  περήφανος και αλληλέγγυος δίπλα στους συναθλητές του, η συλλογική μνήμη, σε δυο μεριές της γης, βιώθηκε με διαφορετικό τρόπο. Η Αμερική, η χώρα των τεράστιων αντιφάσεων, τον τίμησε για τη θαρραλέα στάση του και τη συνεισφορά του στον αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων, ενώ η Αυστραλία, η χώρα που για δεκαετίες προωθούσε μεταναστευτική πολιτική μόνο για λευκούς, τον αποδοκίμασε, τον εξοστράκισε και τον ξέχασε, μέχρι τον θάνατό του και μέχρι πολύ πρόσφατα.

Ο Πίτερ Νόρμαν γεννήθηκε το 1942 και μεγάλωσε σε ένα προάστιο στη Μελβούρνη, σε μια  οικογένεια από πιστά μέλη της προτεσταντικής οργάνωσης του Στρατού Σωτηρίας. Δούλεψε αρχικά ως μαθητευόμενος χασάπης. Ασχολήθηκε με τον στίβο, και στα δεκαοκτώ του, έγινε πρωταθλητής Νέων στους αγώνες της Βικτώριας. Έγινε γυμναστής και συνέχισε να τρέχει, τερματίζοντας πρώτος σε διάφορους αγώνες και διεθνείς διοργανώσεις και πήρε το εισιτήριο συμμετοχής στους Ολυμπιακούς του 1968.

Το 1968 είναι μια χρονιά αναβρασμού και παγκόσμιας κοινωνικής κίνησης. Η Γαλλία συνταράσσεται από τα γεγονότα του Μάη. Το κίνημα στην Αμερική ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ κορυφώνεται. Η αφροαμερικανική κοινότητα βρίσκεται σε αναβρασμό διεκδικώντας πολιτικά δικαιώματα και το αντιρατσιστικό κίνημα φουντώνει. Οι Σμιθ και Κάρλος, συμμετέχουν στην πρωτοβουλία του καθηγητή κοινωνιολογίας Χάρι Έντουαρντς για μια ολυμπιακή καμπάνια για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για να αποκαλύψει το πώς οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν τους μαύρους αθλητές για να αποκρύψουν την πολιτική διακρίσεων στο εσωτερικό και να δημιουργήσουν ψεύτικες εικόνες στο εξωτερικό. Μια πιθανή ιδέα ήταν και το μποϋκοτάζ στους Ολυμπιακούς από τους μαύρους αθλητές, αλλά μετά από την ανησυχία και την πίεση από δηλώσεις και αρθρογραφία, αθλητικογράφων και πολιτικών, καθώς και από την Αμερικανική Ολυμπιακή Επιτροπή αυτή η ιδέα εγκαταλείπεται και η καμπάνια φθίνει. Έχει κατορθώσει όμως να αφυπνίσει πολύ περισσότερο κόσμο για τις διεκδικήσεις  των μαύρων.

Ο τελικός των 200 μέτρων είναι ένας σπουδαίος αγώνας. Ο Σμιθ τερματίζει πρώτος με χρόνο 19.83 και κάνει παγκόσμιο ρεκόρ. Δεύτερος τερματίζει ο Νόρμαν, που περνάει τον Κάρλος στο νήμα, με χρόνο 20.06 κάνοντας προσωπικό και Αυστραλιανό ρεκόρ-ακατάρριπτο μέχρι σήμερα, ενώ ο Κάρλος  έρχεται τρίτος με χρόνο 20.10.

Μετά τον τελικό και τους πανηγυρισμούς, και πριν γίνει η βράβευση, οι Κάρλος και Σμιθ εξομολογούνται στον Νόρμαν τι πρόκειται να κάνουν. Ο Αυστραλός δημοσιογράφος Μάρτιν Φλάναγκαν γράφει για αυτό. «Ρώτησαν τον Νόρμαν αν πίστευε στα ανθρώπινα δικαιώματα. Απάντησε ότι πίστευε. Τον ρώτησαν αν πιστεύει στον Θεό. Ο Νόρμαν, μεγαλώνοντας σε ένα ιδιαίτερα θρησκευόμενο περιβάλλον, είπε ότι πίστευε βαθιά. Γνώριζαν ότι αυτό που θα έκαναν θα ήταν πολύ πιο σημαντικό από οποιοδήποτε μετάλλιο. Είπε  «θα σταθώ δίπλα σας». Ο Κάρλος αργότερα περιέγραψε ότι περίμενε να δει φόβο στα μάτια του. «Δεν είδα όμως. Είδα αγάπη». Ο Νόρμαν ήταν επίσης αυτός που τους πρότεινε να φορέσει ο καθένας από ένα γάντι μιας και ο Κάρλος είχε αφήσει το δικό του ζευγάρι στο Ολυμπιακό χωριό.  Στη διαδρομή προς το βάθρο είδε έναν λευκό πρωταθλητή, μέλος της αμερικανικής κωπηλατικής ομάδας, τον Πωλ Χοφμαν, να φοράει την κονκάρδα της ολυμπιακής καμπάνιας. Του τη ζήτησε και την κάρφωσε στο πέτο της φόρμας του.

Οι υψωμένες γροθιές και οι καρφιτσωμένες κονκάρδες στο πέτο ήταν ένα συντριπτικό χτύπημα στην συντηρητική Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή και στον πιστό στη λευκή ανωτερότητα, πρόεδρό της, Έιβερι Μπράντατζ. Οι Σμιθ και Κάρλος αποβάλλονται από την Ολυμπιακή ομάδα και τους ζητείται εντός 48ωρου να επιστρέψουν στις ΗΠΑ. Εκεί δέχονται απειλές για τη ζωή τους, αλλά ταυτόχρονα γίνονται ήρωες για την μαύρη κοινότητα και για το αντιρατσιστικό κίνημα. Την ίδια στιγμή τα αυστραλιανά συντηρητικά μέσα ζητάνε  την τιμωρία του Νόρμαν, ωστόσο ο επικεφαλής της ομάδας, Τζούλιους Πάτσινγκ, αρνείται να λάβει οποιοδήποτε μέτρο. Αργότερα ο Νόρμαν δηλώνει ότι: «Ήταν σαν να ήμουν ένα βότσαλο που πετάχτηκε στη μέση μια λίμνης και τα νερά δεν σταμάτησαν ποτέ να ταράσσονται».

Επιστρέφει στην Αυστραλία και αυτό που συναντά είναι η έντονη κριτική και αποδοκιμασία από το κοινό και τα ΜΜΕ. Δεν θα είναι ποτέ ο ίδιος όπως εξομολογείται η πρώτη του γυναίκα και τα παιδιά του. Ό,τι είχε συμβεί στο Μεξικό τον είχε αλλάξει. Βρίσκει νέα σύντροφο στη ζωή του, και ενώ εξακολουθεί να προπονεί μια ομάδα αυστραλιανού ποδοσφαίρου, κερδίζει την επόμενη χρονιά το χρυσό στους αγώνες του Ειρηνικού. Ωστόσο η Αυστραλιανή Ολυμπιακή Επιτροπή δεν τον συμπεριλαμβάνει στην ολυμπιακή αποστολή των αγώνων του Μονάχου το 1972, παρότι πιάνει τους απαιτούμενους χρόνους, με την πρόφαση ότι είχε τραυματισμό στους προκριματικούς.  

Διάφορες εφημερίδες έγραψαν τότε ότι ο Νόρμαν έπρεπε να είναι στο αεροπλάνο για να συμμετάσχει στους αγώνες, παρά τις δικαιολογίες που προβλήθηκαν. Είτε επειδή πλήρωσε τη στάση του, είτε για λόγους τυπικούς  ο Νόρμαν παραγνωρίστηκε και αγνοήθηκε στον τόπο του με τρόπο προσβλητικό και καθοριστικό. Εκείνος, παρά την πίκρα του, δεν έπαψε να τρέχει και να αγωνίζεται, μέχρι το 1984 που είχε ένα σοβαρό τραυματισμό στην αχίλλειο πτέρνα, και κινδύνευσε να χάσει το πόδι του από γάγγραινα. Το γεγονός αυτό που του προσθέτει έναν ακόμα λόγο να βγει στο περιθώριο, τον απογοητεύει και τον οδηγεί στην κατάθλιψη και το αλκοόλ.

Στους Ολυμπιακούς του 2000 στο Σίδνει, δεν κλήθηκε να παραβρεθεί παρότι ήταν κάτοχος ακόμα του εθνικού ρεκόρ στα 200 μέτρα. Η Αυστραλιανή Ολυμπιακή Επιτροπή για μια ακόμη φορά τον εξαίρεσε επικαλούμενη ότι θα μπορούσε να είναι εκεί, αρκεί να πλήρωνε τα έξοδα μετακίνησης και διαμονής του. Τελικά, σε πείσμα διάφορων δεδομένων στερεοτύπων σχετικά με τις ΗΠΑ, παραβρέθηκε ως καλεσμένος της Αμερικανικής Ομοσπονδίας Στίβου.

Η μέρα του θανάτου του, έξι χρόνια μετά, στις 9 Οκτώβρη από ανακοπή καρδιάς, ανακηρύχθηκε από την ίδια ομοσπονδία ως μέρα Πίτερ Νόρμαν. Στην κηδεία του μετέβησαν οι Σμιθ και Κάρλος, που ποτέ δεν σταμάτησαν να διατηρούν φιλική σχέση μαζί του, και ήταν οι δύο από τους τέσσερις που κουβάλησαν το φέρετρό του.

Ο θάνατός του- τι περίεργο!- έφερε στο φως το τι ήταν ο Νόρμαν, για όλους όσους ήταν κρυμμένος. Το 2012 το Αυστραλιανό κράτος αναγνώρισε τη συνεισφορά του στον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις αθλητικές του επιδόσεις και την αξία του ως αθλητή και εξέφρασε δημόσια συγνώμη για τον τρόπο που τον μεταχειρίστηκαν. Μόλις 10 μέρες πριν από τη σημερινή, στις 9 Οκτώβρη του 2019 έγιναν τα αποκαλυπτήρια τους αγάλματός του κοντά στο λιμάνι της Μελβούρνης, παρουσία μελών της οικογένειάς του, φίλων και προπονητών του. Στο μεταξύ ήδη ένα άγαλμα του κοσμούσε το Εθνικό Μουσείο Αφροαμερικανικού Πολιτισμού και ιστορίας στην Ουάσινγκτον.

Ο Πίτερ Νόρμαν είναι ο άνθρωπος που δεν σηκώνει τη γροθιά του στην ιστορική φωτογραφία της απονομής μεταλλίων για την κούρσα των 200 μέτρων στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μεξικού. Πολλοί από όσους την κοιτάν, τον προσπερνάνε ή φαντάζονται, η ιστορία του έμεινε σε μεγάλο βαθμό άγνωστη, δεν τιμήθηκε ποτέ εν ζωή. Ο Πίτερ Νόρμαν υπήρξε μια υψωμένη γροθιά ο ίδιος. Ένας από αυτούς τους ανθρώπους στο πλήθος που ήταν εκεί για να γραφτεί η ιστορία, ακόμα κι αν δεν θα έγραφε για αυτόν.

Το άρθρο Οι καλοί και οι κακοί: Πίτερ Νόρμαν εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.