Ερωτήματα σαν αυτά, που φέρνουν το ζήτημα της κλιματικής δικαιοσύνης… στο πιάτο μας, θέτει η έρευνα του Alterthess «Ήταν στραβό το κλίμα…» η οποία πραγματοποιήθηκε από τον Φεβρουάριο του 2025 με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόξα Λούξεμπουργκ – Παράρτημα Ελλάδας.

Η τροφή είναι σήμερα ένα εμπορευματικό προϊόν, όπως όλα στον καπιταλισμό. Είναι όμως και ένα πανανθρώπινο δικαίωμα. Είναι η αναγκαία προϋπόθεση για ένα υγιές σώμα και πνεύμα. Ταυτόχρονα, είναι μνήμες, κουλτούρα και κοινωνικές σχέσεις. Αναμφισβήτητα, η τροφή μας είναι μια βαθιά πολιτική υπόθεση. Και όπως μας υπενθύμισε η διατάραξη της αγροδιατροφικής αλυσίδας, μετά τον Covid19 και τον πόλεμο στην Ουκρανία, δεν είναι καθόλου δεδομένη.

Η κλιματική αλλαγή χτυπά με ιδιαίτερη ένταση τον αγροτικό τομέα. Οι επιπτώσεις της γίνονται πλέον αισθητές σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και στην καρδιά της ελληνικής υπαίθρου, πλήττοντας τόσο τη δυνατότητα επιβίωσης των παραγωγών, αλλά και την ίδια τη δυνατότητα να παράγουμε την τροφή μας.

Η νέα έρευνα του Alterthess εξετάζει τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης στην ελληνική γεωργία, με πεδίο μελέτης την περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας, όπου βρίσκεται ο μεγαλύτερος κάμπος της χώρας. Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα, η Κεντρική Μακεδονία είναι μία από τις περιοχές που θερμαίνονται ταχύτερα στην Ελλάδα, γεγονός που μεταφράζεται σε αυξημένες θερμοκρασίες, παρατεταμένες ξηρασίες και αλλαγές στα μοτίβα βροχόπτωσης.

Πώς επηρεάζονται οι καλλιέργειες από αυτές τις μεταβολές και ποιες προσαρμογές αναγκάζονται να κάνουν οι παραγωγοί;

Έχουν άραγε οι αγρότες ως σύμμαχο σε αυτή την μάχη την Πολιτεία;  Ή μήπως την Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Η έρευνα του Alterthess εστιάζει και στο ακριβώς αντίστροφο ερώτημα, ποιος είναι ο ρόλος της βιομηχανικής γεωργίας στην όξυνση της κλιματικής κρίσης. Το σημερινό κυρίαρχο αγροτικό μοντέλο –με τις μονοκαλλιέργειες και την εξάρτηση από τα φυτοφάρμακα, τα χημικά λιπάσματα και τα ορυκτά καύσιμα– είναι αφενός μη βιώσιμο για τους παραγωγούς, αφετέρου αποτελεί σημαντική πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, εντείνοντας περαιτέρω τα περιβαλλοντικά προβλήματα.

Έτσι, αναδεικνύεται μια διπλή κρίση: από τη μία, η γεωργία πλήττεται από την κλιματική αλλαγή· από την άλλη, συνεισφέρει στην επιδείνωσή της.

Το Alterthess διερευνά τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος. Παρουσιάζει εγχειρήματα που ακολουθούν βιώσιμες πρακτικές καλλιέργειας, όπως η βιολογική γεωργία, αλλά και εναλλακτικά δίκτυα διανομής, που ενισχύουν τα τοπικά προϊόντα και μειώνουν το αποτύπωμα άνθρακα της τροφής μας.

Για να χαρτογραφήσει το πρόβλημα και τις δυνατότητες λύσης, η ομάδα του Alterthess  πραγματοποίησε εκτεταμένη έρευνα στο πεδίο, συναντώντας τους παραγωγούς εκεί όπου έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με τις προκλήσεις της κλιματικής κρίσης, στο χωράφι τους.  Η έρευνα επικεντρώνεται σε προϊόντα-σύμβολα της Κεντρικής Μακεδονίας: κρασί, μέλι, ροδάκινα, ελιές, μύδια και βουβάλια. Παράλληλα, το Alterthess πραγματοποίησε συνεντεύξεις   με κλιματικούς επιστήμονες, γεωπόνους, οικονομικούς αναλυτές, εκπροσώπους φορέων και περιβαλλοντικών οργανώσεων, αναζητώντας ποια στρατηγική θα συνέβαλε σε ένα ανθεκτικότερο και κλιματικά θετικό αγροδιατροφικό σύστημα.

Στο τελικό στάδιο, το Alterthess θα πραγματοποιήσει δύο υβριδικές εκδηλώσεις. Στην πρώτη θα φέρει σε επαφή εκπροσώπους εναλλακτικών εγχειρημάτων της Θεσσαλονίκης, ενώ στη δεύτερη θα φιλοξενηθούν εκπρόσωποι από χώρες των Βαλκανίων και της Μεσογείου. Σκοπός είναι να υπάρξει ανταλλαγή καλών πρακτικών βιώσιμης γεωργίας, να ενισχυθεί ο διάλογος και ίσως να τεθεί μια βάση συνεργασίας για το μέλλον.

Ελπίζουμε η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» να αποτελέσει μια ελάχιστη συμβολή στον τρόπο που σκεφτόμαστε για την κλιματική κρίση, για τον αγροτικό τομέα και τελικά για την ίδια μας την τροφή.

Έρευνα-Κείμενα, σενάριο podcasts: Σταυρούλα Πουλημένη-Γεωργία Ανάγνου

Βίντεο: Θεόφιλος Καλαϊτζίδης

Ηχοληψία-Μίξη Ήχου-Σχεδιασμός Εξωφύλλου-Παραγωγή Podcast: Μενέλαος Εξίογλου

Φωτογραφίες: Αφροδίτη Μιχαηλίδου

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Η γεωργία σε κίνδυνο: Τα νέα κλιματικά δεδομένα επηρεάζουν τον πυρήνα των αναγκών, την τροφή

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Ήταν στραβό το κλίμα… εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Δείτε το βίντεο: Η γεωργία σε κίνδυνο

Η καταστροφή στη Θεσσαλία, την αγροτική πρωτεύουσα της χώρας, μετά την καταιγίδα Daniel τον Σεπτέμβριο του 2023, είναι μια τραυματική υπόμνηση. Ωστόσο, οδυνηρές είναι οι επιπτώσεις και λόγω της σταδιακής μεταβολής των κλιματικών παραμέτρων από τις οποίες εξαρτάται η γεωργία, όπως είναι οι βροχοπτώσεις, η ξηρασία και η θερμοκρασία.  «Αυτή η σταδιακή μεταβολή γίνεται με έναν τρόπο που δεν προσελκύει το ενδιαφέρον και τα φώτα της δημοσιότητας, είναι σαν να μην το βλέπουμε ότι συμβαίνει, όμως συμβαίνει και επηρεάζει ριζικά την αγροτική παραγωγή» τονίζει η Έλενα Δανάλη, υπεύθυνη εκστρατείας της Greenpeace για τη βιώσιμη γεωργία. Υπογραμμίζει δε ότι είναι αναγκαία η συστηματική μελέτη των κλιματικών παραμέτρων, ως βάση για τις αποφάσεις και τα μέτρα τα οποία χρειάζεται να λάβει η πολιτεία, για την αναχαίτιση της επιδείνωσης της κλιματικής κρίσης και την αναδιάρθρωση του αγροτικού τομέα.

Το Alterthess, παράλληλα με την έρευνα που πραγματοποίησε στο πεδίο μιλώντας με παραγωγούς της Κεντρικής Μακεδονίας για τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης που διαπιστώνουν ήδη στο χωράφι τους, συνάντησε τους κατεξοχήν αρμόδιους επιστήμονες σχετικά με τα νέα κλιματικά δεδομένα και πώς αυτά επηρεάζουν – άμεσα ή μακροπρόθεσμα- τη γεωργία.

Αύξηση θερμοκρασίας και ραγδαίες βροχές

Ο Κώστας Λαγουβάρδος είναι Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Ήταν επίσης ο συντονιστής ομάδας επιστημόνων στους οποίους η Greenpeace ανέθεσε να μελετήσουν τις μεταβολές των κλιματικών παραμέτρων στην Ελλάδα τα τελευταία 30 χρόνια. Τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης παρουσιάστηκαν τον Μάρτιο του 2025 στην έκθεση «Κλίμα και Γεωργία σε αλληλένδετη κρίση».

Το Altherthess συνάντησε τον κ. Λαγουβάρδο, ο οποίος μας ενημέρωσε για τις μεταβολές σε κρίσιμες κλιματικές παραμέτρους, ξεκινώντας από τη θερμοκρασία. «Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουμε από όλες τις πηγές δεδομένων, τα τελευταία 30 χρόνια η μέση θερμοκρασία στην Ελλάδα έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,5°C» αναφέρει ο κ. Λαγουβάρδος. Όπως τονίζει, «είναι μια πολύ σημαντική αύξηση γιατί τα 30 χρόνια είναι σχετικά μικρό χρονικό διάστημα». Η αύξηση δεν είναι ομοιόμορφη σε όλη τη χώρα. Περιοχές όπως η Κεντρική και η Δυτική Μακεδονία, καταγράφουν θερμική αύξηση που ξεπερνά τους 2°C. Αντίθετα, περιοχές όπως η Κρήτη ή τα νησιά του Αιγαίου παρουσιάζουν μικρότερη αύξηση, λόγω της εγγύτητας στη θάλασσα. «Δεν σημαίνει ότι είναι πιο ζεστά στην Κεντρική Μακεδονία από ό,τι είναι στην Κρήτη. Όμως ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας στη βόρεια Ελλάδα είναι ταχύτερος απ’ ότι στη νότια», ξεκαθαρίζει ο κ. Λαγουβάρδος.

Η αύξηση της θερμοκρασίας δεν αφορά μόνο την ξηρά, αλλά και τη θάλασσα, με τις περιοχές στα βόρεια τμήματα να θερμαίνονται και πάλι πιο γρήγορα.  «Ο Θερμαϊκός έχει εντοπιστεί να έχει θερμοκρασία που προσέγγιζε τους 30 βαθμούς στους μεγάλους καύσωνες που είχαμε το ’21 και το ’23» αναφέρει ο κ. Λαγουβάρδος, προσθέτοντας πως αυτοί οι «θαλάσσιοι καύσωνες» επιβαρύνουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα, αλλά και καλλιέργειες που έχουν σχέση με την αγροδιατροφή μας, όπως οι μυδοκαλλιέργειες στον Θερμαϊκό.

«Γενικά, οι καύσωνες μεγάλης διάρκειας γίνονται πιο συχνοί, ειδικά τα τελευταία 10 χρόνια. Ο καύσωνας είναι ένα πολύ επικίνδυνο καιρικό φαινόμενο, ύπουλο όπως λέμε μεταξύ μας. Αν και δεν κάνει τη φασαρία μιας θύελλας ή μιας καταιγίδας, τελικά σκοτώνει και επιβαρύνει περισσότερους ανθρώπους και επιβαρύνει πάρα πολύ και τον αγροτικό τομέα», μας λέει ο κ.Λαγουβάρδος. Το 2023 καταγράφηκε ο μεγαλύτερος καύσωνας στη χώρα με 15 συνεχόμενες ημέρες. Το ρεκόρ ξεπεράστηκε την αμέσως επόμενη χρονιά, το 2024, με 16 ημέρες.

Η αύξηση της θερμοκρασίας είναι βέβαια μία μόνο από τις παραμέτρους που δείχνουν πώς εκδηλώνεται η κλιματική αλλαγή. Μεταβολές στην ένταση των βροχοπτώσεων ή στις χιονοπτώσεις έχουν σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στον υδρολογικό κύκλο.

Ο κ. Λαγουβάρδος μας εξηγεί πως οι βροχές σε βάθος τριακονταετίας δεν έχουν σημαντική αλλαγή, λίγο πολύ είναι ίδιες, με κάποιες καλές και κάποιες κακές χρονιές. Αυτό όμως που έχει διαπιστωθεί είναι μια ποιοτική διαφορά, καθώς έχουμε πιο συχνά ραγδαίες βροχοπτώσεις. «Αυτό όπως αντιλαμβάνεστε δημιουργεί ένα μεγάλο θέμα, γιατί αφενός μια ραγδαία βροχόπτωση προκαλεί καταστροφές, αφετέρου σε μια ραγδαία βροχόπτωση μπορεί να μετρήσουμε ότι έπεσαν πάρα πολλά χιλιοστά βροχής, αλλά αυτό το νερό δεν προλαβαίνει να απορροφηθεί, φεύγει με τους χειμάρρους προς τη θάλασσα και χάνεται. Προτιμούμε προφανώς τις πιο αργές και ποτιστικές βροχές» τονίζει ο κ. Λαγουβάρδος.

Η μείωση του χιονιού αποτελεί επίσης ένδειξη της θερμικής μεταβολής. Σημαντική είναι η πτώση τόσο στο ύψος χιονιού όσο και στον αριθμό ημερών χιονόστρωσης στον ηπειρωτικό κορμό της χώρας. Αυτό επηρεάζει τον υδρολογικό κύκλο, καθώς το λιώσιμο του χιονιού είναι βασικό για τη σταδιακή αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων. «Λιγότερο χιόνι σημαίνει και λιγότερα υδατικά αποθέματα στο τέλος της μέρας» τονίζει ο κ. Λαγουβάρδος.

«Το άλλο κομμάτι» συνεχίζει «είναι η ξηρασία. Και αυτό το είδαμε για παράδειγμα στη Θεσσαλία. Τον Σεπτέμβρη του ’23 είχαμε τις μεγάλες πλημμύρες με τεράστια ύψη βροχής και φτάσαμε τον Οκτώβρη του ’24 λόγω της μεγάλης ξηρασίας -ο Οκτώβρης του ‘24 ήταν ένας πολύ ξηρός μήνας σε όλη τη χώρα, παρ’ όλο που είναι φθινοπωρινός μήνας- οι άνθρωποι να μην μπορούν να οργώσουν, γιατί τα χωράφια ήταν ξερά τελείως από την ξηρασία».

Συνολικά για το 2024, οι περισσότερες περιοχές της Ελλάδας είχαν αύξηση του αριθμού ξηρών ημερών σε σχέση με την μέση τιμή της περιόδου 1991-2020, σύμφωνα με την κλιματική αποτίμηση στην Ελλάδα το 2024, όπως την κατέγραψε και παρουσίασε η επιστημονική ομάδα climatebook, της οποίας ο κ. Λαγουβάρδος επίσης είναι μέλος.

Κλιματικό θύμα η Θεσσαλία: Κίνδυνος ερημοποίησης μετά την καταστροφή

Μία άλλη παράμετρος της κλιματικής κρίσης αφορά στα ακραία καιρικά φαινόμενα. Ο Κώστας Λαγουβάρδος σημειώνει πως ανέκαθεν υπήρχαν και δε μπορούμε να αποδίδουμε οτιδήποτε έντονο συμβαίνει στην κλιματική αλλαγή. «Μερικές φορές χρησιμοποιείται ως άλλοθι» τονίζει.

Προσθέτει, ωστόσο, πως η κλιματική αλλαγή έχει συντελέσει όχι στο να δημιουργήσει τα ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά να τα κάνει να εμφανίζονται πιο συχνά και να γίνονται και πιο έντονα, άρα να προκαλούνται μεγαλύτερες καταστροφές. «Στο Αστεροσκοπείο κάνουμε μια συστηματική καταγραφή των έντονων καιρικών φαινομένων στη χώρα μας και βλέπουμε ότι υπάρχει μια αύξηση από τη μία δεκαετία στην άλλη. Κοιτώντας τα τελευταία 20 χρόνια, έχουμε περίπου 50% αύξηση στη συχνότητα των πολύ ισχυρών καιρικών φαινομένων. Γίνονται πιο ισχυρά και επομένως πιο καταστροφικά», αναφέρει ο κ. Λαγουβάρδος.

«Η κλιματική κρίση συνετέλεσε στην ένταση του φαινομένου που επηρέασε τη Θεσσαλία» σημειώνει ο κ. Λαγουβάρδος χαρακτηριστικά. Όπως εξηγεί στο Alterthess, τόσο η κακοκαιρία Daniel στις αρχές Σεπτεμβρίου του ’23 όσο και ο Elias στο τέλος Σεπτεμβρίου του ’23, ήταν κακοκαιρίες που θα είχαμε έτσι κι αλλιώς. Όμως οι επιστήμονες διαπίστωσαν πως η πολύ θερμή θάλασσα, λόγω των πολύ υψηλών θερμοκρασιών που είχαμε το καλοκαίρι του ’23, συνετέλεσε ώστε να έχουμε πιο βροχοφόρα συστήματα. «Γιατί συνέβη αυτό; Γιατί όταν η επιφάνεια της θάλασσες ζεσταίνεται, εξατμίζεται περισσότερο, πιο γρήγορα και πιο εύκολα, το επιφανειακό νερό μετατρέπεται σε υδρατμούς, αυτοί οι υδρατμοί τροφοδοτούν τα σύννεφα και αυτά στη συνέχεια δίνουν τη βροχή. Επομένως τα συστήματα αυτά που επηρέασαν τη Θεσσαλία θα υπήρχαν έτσι κι αλλιώς, έγιναν όμως πιο έντονα και πιο βροχοφόρα, γι’ αυτό και είχαμε εξωπραγματικά ύψη βροχής, λόγω και της πολύ θερμής θάλασσας».

Οι άμεσες συνέπειες μιας τέτοιας καταστροφής είναι βέβαια άμεσα αντιληπτές. Στη Θεσσαλία, 17 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους μέσα στα πρώτα 24ωρα μετά τον Daniel. Περισσότερα από 1 εκατ. στρέμματα πλημμύρισαν, 25.000 αγρότες είδαν τα χωράφια τους να καταστρέφονται, ενώ χάθηκαν περισσότερα από 110.000 ζώα και 135.000 πτηνά.

Υπάρχουν όμως και μακροχρόνιες συνέπειες με καταστροφικά αποτελέσματα για την γεωργία. Ο κ. Χρίστος Τσαντήλας, γεωπόνος-εδαφολόγος, πρ. διευθυντής του Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ Δήμητρα, μας εξηγεί παραδείγματος χάριν τις επιπτώσεις των ακραίων βροχοπτώσεων στο έδαφος, από το οποίο εξαρτάται η αγροτική παραγωγή.

Στις επικλινείς περιοχές, διευκρινίζει ο κ. Τσαντήλας, συμβαίνει η λεγόμενη διάβρωση των εδαφών. «Το νερό, όταν πέφτει με μεγάλη ένταση και μεγάλες ποσότητες του κινούνται με μεγάλη ταχύτητα, συμπαρασύρει τεράστιες ποσότητες εδάφους. Αυτό σημαίνει ότι το γόνιμο επιφανειακό έδαφος απομακρύνεται, μένει το υπέδαφος το οποίο είναι άγονο και πολλές φορές φτάνουμε μέχρι το λεγόμενο μητρικό πέτρωμα. Φεύγει όλο το έδαφος», μας λέει. Για να καταλάβουμε τι σημασία έχει αυτό, μας καλεί να σκεφτούμε ότι για να σχηματιστεί ένα εκατοστό γόνιμου εδάφους πάνω στο μητρικό πέτρωμα χρειάζονται 500 έως 1000 χρόνια, ενώ με μία ακραία νεροποντή μπορεί να χαθεί έδαφος ενός και δύο μέτρων, μέσα σε δύο-τρεις μέρες. «Καταλαβαίνουμε λοιπόν τι ζημιά γίνεται στις φυσικές διεργασίες, είναι τεράστια η καταστροφή. Αυτές οι περιοχές πια είναι άγονες και αν δε ληφθούν πολύ σοβαρά μέτρα – τα οποία είναι δύσκολο να υλοποιηθούν και είναι δυσβάσταχτα οικονομικά – θα ερημοποιηθούν» υπογραμμίζει ο κ. Τσαντήλας.

Παρά το επίμονο αίτημα των επιστημόνων, στη Θεσσαλία δυστυχώς δεν έγινε καμία καταγραφή από την πολιτεία σχετικά με την απώλεια εδαφών μετά τον Daniel. Η αίσθηση που έχει ο κ. Τσαντήλας, ο οποίος διέτρεξε όλη την περιοχή, είναι ότι «όλες οι λοφώδεις εκτάσεις της Θεσσαλίας -και είναι πάρα πολλές- έχουν επηρεαστεί σε βαθμό που λες ότι δεν μπορούν να ξανακαλλιεργηθούν». Μεταξύ αυτών είναι και γονιμότατες περιοχές σε ό,τι αφορά την παραγωγή βασικών γεωργικών προϊόντων, όπως είναι τα σιτηρά. «Για παράδειγμα, η περιοχή από τη Λάρισα μέχρι τα Φάρσαλα, που είναι λοφώδης και είχε μεγάλη παραγωγή σκληρού σίτου, δεν ξέρουμε αν θα μπορέσει να ξανακαλλιεργηθεί» σημειώνει ο κ. Τσαντήλας.

Στις επίπεδες περιοχές, που καλύφθηκαν επί μήνες με νερό ή και για παραπάνω από έναν χρόνο, όπως η περιοχή της Κάρλας, η καταστροφή ήρθε με άλλο τρόπο. «Εκεί τα εδάφη νεκρώθηκαν, χάθηκε η όποια βιοποικιλότητα υπήρχε μέσα στο έδαφος». Ο κ. Τσαντήλας μας εξηγεί: «Το έδαφος δεν είναι ένα άθροισμα απλών υλικών, είναι ένα τεράστιο βιοχημικό εργαστήριο. Σε μια χούφτα εδάφους, υπάρχουν δισεκατομμύρια μικροοργανισμοί και μεγαλοοργανισμοί. Το ¼ των οργανισμών στον πλανήτη, μεγάλων και μικρών, υπάρχει μέσα στο έδαφος, αν και δεν το βλέπουμε. Όλη αυτή, λοιπόν, η βιολογική δραστηριότητα νεκρώθηκε, καθώς οι οργανισμοί βυθισμένοι κάτω από το νερό δεν είχαν πια οξυγόνο».

«Το ζήτημα είναι ότι προκειμένου να ξαναγίνουν τα εδάφη παραγωγικά αφού αποχωρήσουν τα νερά, δεν φτάνει απλώς να ξεραθούν, πρέπει να δημιουργηθεί ξανά αυτή η εδαφική βιοποικιλότητα, οι μικροοργανισμοί, οι οποίοι δεν γίνονται από τη μία μέρα στην άλλη, θέλουν χρόνο», σημειώνει ο κ. Τσαντήλας.

Μετατόπιση ζωνών καλλιέργειας: Hot spot η Κεντρική Μακεδονία

Αν τα ακραία καιρικά φαινόμενα με τις καταστροφικές συνέπειές τους τραβούν τα φώτα της δημοσιότητας και προκαλούν την όποια αντίδραση της πολιτείας, υπάρχουν άλλες επιπτώσεις, εξίσου σοβαρές για την παραγωγή της τροφής μας, οι οποίες λανθάνουν της προσοχής.

«Η βασική επίπτωση της κλιματικής κρίσης στη γεωργία είναι ότι αλλάζουν οι ζώνες καλλιέργειας. Δηλαδή το είδος των καλλιεργειών που μπορούν να ευδοκιμήσουν σε κάθε περιοχή» τονίζει στο Alterthess η Έλενα Δανάλη, υπεύθυνη εκστρατείας της Greenpeace για τη βιώσιμη γεωργία.

Στην έκθεση της Greenpeace «Κλίμα και Γεωργία σε αλληλένδετη κρίση» διαβάζουμε πως ήδη είναι εμφανείς οι πρώτες επιπτώσεις αυτών των μεταβολών. Το 2024, σε αρκετές περιοχές της χώρας, οι υψηλές θερμοκρασίες της άνοιξης σε συνδυασμό με την ξηρασία επηρέασαν τόσο ποιοτικά όσο και ποσοτικά τις ετήσιες καλλιέργειες (σιτηρά, όσπρια).

Για τις ετήσιες καλλιέργειες (π.χ. σιτηρά, κηπευτικά, όσπρια) αυτό μπορεί να σημαίνει τη σταδιακή μεταφορά των ζωνών καλλιέργειες πιο βόρεια, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική και κοινωνική καταστροφή ολόκληρων περιοχών που τις καλλιεργούσαν για αιώνες. Για τις υφιστάμενες δενδρώδεις καλλιέργειες (ελιά, αμπέλι, πυρηνόκαρπα, μηλοειδή κλπ) ένα τέτοιο σενάριο θα ήταν επίσης καταστροφικό καθώς δεν μπορούν να μετακινηθούν. Ήδη οι πρώτες επιπτώσεις έχουν εμφανιστεί, καθώς λόγω των ήπιων χειμώνων παρατηρείται μείωση των διαφοροποιημένων οφθαλμών που μας δίνουν τα άνθη και στη συνέχεια καρπό.

Ο Χρίστος Τσαντήλας, γεωπόνος-εδαφολόγος και πρ. Διευθυντής στο Ινστιτούτο Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ Δήμητρα, μας εξηγεί πιο αναλυτικά πώς η αλλαγή του κλίματος επηρεάζει τα φυτά: «Συμβαίνει το εξής: δεν έχουν όλα τα φυτά τις ίδιες θερμοκρασιακές ανάγκες, έχουν διάφορες ιδιομορφίες ως προς αυτό. Για παράδειγμα, ορισμένα φυτά προκειμένου να μπορέσουν την επόμενη περίοδο να δημιουργήσουν άνθη και στη συνέχεια καρπούς, χρειάζεται το χειμώνα να έχουν ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα με χαμηλές θερμοκρασίες, γύρω στο μηδέν ή πολλές φορές και κάτω απ’ το μηδέν. Εάν λοιπόν οι θερμοκρασίες του χειμώνα δεν είναι τόσο χαμηλές, κάτι που συμβαίνει το τελευταίο διάστημα, δεν συγκεντρώνεται ο αριθμός κρύων ημερών που χρειάζονται τα φυτά για να δημιουργήσουν άνθη και καρπούς στην επόμενη περίοδο, με αποτέλεσμα να μειώνεται αυτόματα η φυτική παραγωγή».

Είναι κυρίως οι δενδρώδεις καλλιέργειες που αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα. «Για παράδειγμα, αυτό το φαινόμενο το είδαμε έντονα τα τελευταία χρόνια στην παραγωγή της ελιάς, η απόδοση της οποίας μειώθηκε λόγω του ότι οι χειμώνες ήταν θερμοί και δεν συγκεντρώνονταν οι ημέρες ψύχους που χρειάζεται η καλλιέργεια», αναφέρει ο κ. Τσαντήλας.

Η Κεντρική Μακεδονία είναι μία από τις πλέον επαπειλούμενες περιοχές στην Ελλάδα για μετατόπιση ζωνών καλλιέργειας. Στο έδαφός της καλλιεργείται το 80% των φυλλοβόλων οπωροφόρων δένδρων της χώρας, όπως ροδάκινα, νεκταρίνια, βερίκοκα, κεράσια και άλλες δενδρώδεις καλλιέργειες, οι οποίες ευδοκιμούσαν στην περιοχή λόγω του μεταβατικού της κλίματος, το οποίο εξασφάλιζε τις ημέρες ψύχους που έχουν ανάγκη αυτά τα φυτά για να καρποφορήσουν. «Με την αλλαγή του κλίματος, αυτές οι καλλιέργειες που δεν μπορούσες να καλλιεργήσεις πιο νότια γιατί δεν είχε αρκετό κρύο, πλέον δε θα ευδοκιμούν ούτε εδώ. Θερμαινόμενη η Κεντρική Μακεδονία, θα φύγουν και θα πάνε σε πιο βόρειες χώρες, θα φύγουν από την Ελλάδα», τονίζει ο Αθανάσιος Σαρόπουλος, πρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ Κεντρικής Μακεδονίας και υπογραμμίζει την ανάγκη ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού από την πολιτεία.

Οι μεσοπρόθεσμες ή μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη γεωργία από τη σταδιακή μεταβολή των κλιματικών παραμέτρων, δεν περιορίζονται μόνο στη μετατόπιση των ζωνών καλλιέργειας.

«Επιπτώσεις υπάρχουν και στις καλλιεργητικές πρακτικές, όπως είναι η άρδευση ή η αντιμετώπιση ασθενειών, επιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν επίσης στην ανάπτυξη των καλλιεργειών, των φυτών και στην απόδοσή τους. Σε όλα τα στάδια δηλαδή και τις εκφάνσεις της καλλιέργειας υπάρχει επίπτωση» σημειώνει η Έλενα Δανάλη.

Κάποιους ακόμη λόγους που έχουμε να ανησυχούμε επισημαίνει στο Alterthess η Κατερίνα Καραμανώλη, Καθηγήτρια Φυσιολογίας Φυτού στο ΑΠΘ. «Για παράδειγμα, πολλοί μικροοργανισμοί, φυτοπαθογόνοι και φυτοφάγα έντομα, έχουν μεγαλύτερους κύκλους ζωής μέσα στο έτος, ακριβώς επειδή οι θερμοκρασίες είναι υψηλότερες ή μπορεί να εξαπλωθούν σε μεγαλύτερες περιοχές και άρα να αποτελούν προβλήματα για την καλλιέργεια. Επίσης, μπορεί να έχουμε θέματα συγχρονισμού, δηλαδή μπορεί οι επικονιαστές και οι ανθοφορίες -που καταλαβαίνετε ότι πρέπει να ταιριάζουν- λόγω ακριβώς των συνθηκών θερμοκρασίας, υγρασίας ή άλλων συνθηκών περιβάλλοντος, να μην μπορούν να συντονιστούν. Όλα αυτά είναι ζητήματα που επηρεάζουν την αγροτική παραγωγή», τονίζει η κα Καραμανώλη.

Οι επιστήμονες, για άλλη μια φορά, κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την εξέλιξη της κλιματικής αλλαγής. «Όταν βλέπουμε αυτή τη στιγμή μία αύξηση 1,5 ή 2°C σε κάποιες περιοχές, οι προβολές για τις επόμενες δεκαετίες είναι πολύ πιο δυσοίωνες. Μπορεί να δούμε και μια αύξηση 3 ή 4 βαθμών στη θερμοκρασία, η οποία θα είναι καταστροφική. Αν δεν πάρουμε δραστικά μέτρα γρήγορα, θα έχουμε ακόμα σημαντικότερα προβλήματα στο μέλλον» τονίζει ο Διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος.

Από την πλευρά της η κα Καραμανώλη σημειώνει ότι λόγω των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης εγείρονται πλέον ζητήματα διατροφικής επάρκειας.  Ένας τρόπος που μπορούμε ήδη να καταλάβουμε το πρόβλημα είναι παρατηρώντας τις αυξημένες τιμές των προϊόντων στο ράφι. «Ήδη έχουμε αντιμετωπίσει πριν από 2 χρόνια τη μεγάλη μείωση παραγωγής στη Θεσσαλία λόγω των πλημμυρών, τότε με το φαινόμενο Daniel. Την ίδια χρονιά είχαμε την ακαρπία της ελιάς και θυμόμαστε καλά την αύξηση της τιμής του ελαιολάδου εκείνη την περίοδο. Πέρυσι είχαμε μεγάλη μείωση της παραγωγή στο μέλι, ειδικά στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Αυτά είναι μερικά παραδείγματα από μειωμένη παραγωγή και άρα μειωμένη επάρκεια προϊόντων, το οποίο μπορεί στο μέλλον να είναι ακόμα μεγαλύτερο» σημειώνει η κα Καραμανώλη.

Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, η αγροτική παραγωγή στην Ελλάδα το 2023 μειώθηκε κατά 16%, αρνητική πρωτιά και με διαφορά, μεταξύ όλων των κρατών μελών της ΕΕ.

«Οι έρευνες και οι προβλέψεις δείχνουν ότι μέχρι το 2050 θα έχουμε μειωμένη παραγωγή σε βασικά προϊόντα διατροφής» συνεχίζει η Κατερίνα Καραμανώλη. «Για το καλαμπόκι αναμένεται μία μείωση της τάξης του 25%. Μειωμένη παραγωγή αναμένεται και στο ρύζι και στην πατάτα, ενώ τα σιτηρά αναμένεται να μετακινηθούν βορειότερα, άρα θα έχουμε κατά τόπους περιορισμό της παραγωγής και ενδεχομένως διατροφική ανεπάρκεια σε συγκεκριμένους πληθυσμούς» σημειώνει.

Η επιστήμη διαθέτει πλέον άφθονα δεδομένα ώστε να παρακολουθεί και να αναλύει τις κλιματικές μεταβολές. Το μεγάλο στοίχημα, όπως επισημαίνει ο κ. Λαγουβάρδος, είναι «να αξιοποιήσουμε σωστά τα δεδομένα, ώστε να πάρουμε τα σωστά συμπεράσματα και τις σωστές αποφάσεις».

«Η κλιματική κρίση θέτει σε κίνδυνο την ικανότητά μας και τη δυνατότητά μας να θρέφουμε τους εαυτούς μας. Ταυτόχρονα, πλήττει τον παραγωγικό ιστό της χώρας, που έχει, βέβαια, άμεσα συνέπειες στον κοινωνικό ιστό» σημειώνει η Έλενα Δανάλη.

Από την πλευρά του ο Χρίστος Τσαντήλας τονίζει: «Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την καρδιά των αναγκών του ανθρώπου. Την τροφή του. Και αν φτάσουμε σε αυτή την κατάσταση, τα προβλήματα πια θα είναι ανεξέλεγκτα».

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Η κλιματική κρίση στο πεδίο-Oι καλλιεργητές διαβάζουν τα σημάδια εδώ και χρόνια

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Η γεωργία σε κίνδυνο: Τα νέα κλιματικά δεδομένα επηρεάζουν τον πυρήνα των αναγκών, την τροφή εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Αυτά δεν ήταν συνήθη γεγονότα για την Κεντρική Μακεδονία και τη Χαλκιδική» λέει ο Αθανάσιος Σαρόπουλος, πρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ/Παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας, μιλώντας στο Alterthess τονίζοντας ότι η ανησυχία για τις ζημιές εξαιτίας έντονων καιρικών φαινομένων οδήγησε στο να διοργανωθεί από το ΓΕΩΤΕΕ η πρώτη ημερίδα για την κλιματική κρίση, τον Ιανουάριο του ’22.

Στη δεύτερη ημερίδα που έγινε φέτος, τρία χρόνια μετά, προκειμένου να διατυπωθούν προτάσεις αντιμετώπισης των επιπτώσεων, επιβεβαιώθηκε ότι τουλάχιστον τα τελευταία δέκα χρόνια υπάρχουν μεγάλες επιπτώσεις στις αγροτικές καλλιέργειες λόγω της κλιματικής αλλαγής. Δυστυχώς και παρά το γεγονός ότι, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία της έρευνας του ΓΕΩΤΕΕ σε 200 καλλιεργητές της Κεντρικής Μακεδονίας, το 91% των ερωτηθέντων αγροτών δήλωσε ότι γνωρίζει τι είναι κλιματική αλλαγή, μόνο το 8% ανέφερε ότι έχει επαρκή ενημέρωση γι’ αυτήν, το 25% δήλωσε ότι δεν είχε καμία ενημέρωση, ενώ το 67% χρειάζεται περισσότερη.

Από τους ερωτηθέντες, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΓΕΩΤΕΕ, μόνο το 4% δεν πιστεύει ότι θα έχει σοβαρές επιπτώσεις στο επάγγελμά του, το 62% θεωρεί ότι είναι απειλή για την επιβίωση της εκμετάλλευσης του, ακόμη και ότι θα χρειαστεί ίσως να εγκαταλείψει τη γεωργία. Μόνο το 34% ανέφερε ότι έχει επιπτώσεις που θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν. Το σίγουρο που προκύπτει από την έρευνα, είναι ότι οι ζημιές στις καλλιέργειες προκαλούνται από το σύνολο των ακραίων φαινομένων που αφορούν την κλιματική αλλαγή, τόσο από τους παρατεταμένους καύσωνες 37%, 30% από άλλη αιτία, 15% από τις πλημμύρες. Σημαντικό είναι ακόμη να αναφερθεί ότι στην Κεντρική Μακεδονία, πέρα από τους γρήγορους ρυθμούς μεταβολής του κλίματος, το καλλιεργητικό προφίλ δεν απαιτεί, όπως σημειώνει ο κ.Σαρόπουλος, μεσογειακό αλλά μεταβατικό κλίμα, εξαιτίας της ύπαρξης καλλιεργειών με φυλλοβόλα δέντρα.

Στην έρευνά μας μεταβήκαμε στο πεδίο, μιλήσαμε με καλλιεργητές και επιστήμονες για να εξετάσουμε πιο συγκεκριμένα τις επιπτώσεις, έτσι όπως αποτυπώνονται σε πέντε χαρακτηριστικά προϊόντα της περιοχής: το μέλι, την ελιά, τα ροδάκινα, το αμπέλι και τη μυδοκαλλιέργεια, ενώ παράλληλα επισκεφθήκαμε και μια μονάδα εκτροφής βουβαλιών στη λίμνη Κερκίνη.

Δείτε αναλυτικά την έρευνα στο καλλιεργητικό πεδίο

Και ύστερα… φύγαν οι μέλισσες

Ελιά, το πανάρχαιο δέντρο σε κίνδυνο

Ροδάκινα Ημαθίας: Αναζητώντας ισορροπία στην εποχή των ακραίων καιρικών φαινομένων

Οίνος ευφραίνει καρδίαν, αλλά η κλιματική κρίση τον πληγώνει

Μυδοκαλλιέργειες στον Θερμαϊκό: Υπάρχει περιθώριο να αποτραπεί η καταστροφή;

Η παρατεταμένη ζέστη χτυπά και την κτηνοτροφία-Τα βουβάλια της Κερκίνης χρειάζονται νερό και δροσιά

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Βιομηχανική γεωργία και κλιματική κρίση: Ένας φαύλος κύκλος εξάρτησης και καταστροφής

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Η κλιματική κρίση στο πεδίο-Oι καλλιεργητές διαβάζουν τα σημάδια εδώ και χρόνια εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Αυτό σημειώνει η Ομοσπονδία Μελισσοκομικών Συλλόγων Ελλάδος στο περιοδικό «Μελισσοκομικό Βήμα» τον Ιούλιο-Αύγουστο του 2024 δηλώνοντας ότι οι μέλισσες λιμοκτονούν.

Τι σημαίνει αυτό για τα μελίσσια και για την τροφική αλυσίδα γενικότερα γίνεται κατανοητό αν υπολογίσει κανείς πώς οι μέλισσες αποτελούν πάνω από το 80% των επικονιαστών εντόμων του πλανήτη.

Επισκεφθήκαμε το Εργαστήριο Μελισσοκομίας-Σηροτροφίας του ΑΠΘ, ένα από τα λίγα εργαστήρια του πανεπιστημίου που είναι διαπιστευμένο και εκτός από την έρευνα πεδίου και τη διδασκαλία παρέχει μεταξύ άλλων αναλύσεις κυψέλης σε μελισσοκόμους.

Όπως αναφέρει η Χρύσα Τανανάκη, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Γεωπονίας του ΑΠΘ, διευθύντρια Εργαστηρίου Μελισσοκομίας, «δυστυχώς όταν ερχόμαστε να αποτιμήσουμε τη μέλισσα στεκόμαστε μόνο στο μέλι και λίγοι αξιολογούν τη δουλειά της ως επικονιαστή. Επικονιαστές είναι πολλοί, δεν είναι μόνο η μέλισσα φυσικά, αλλά σκεφτείτε ότι στην μελισσοκομία η Ελλάδα αποτελεί την τρίτη χώρα σε αριθμό μελισσιών σε όλη την Ευρώπη. Διαθέτει γύρω στα 2 ,5 εκατ. μελίσσια. Πέρα από τον μεγάλο πληθυσμό, τα μελίσσια συμβάλλουν τόσο στην αυτοφυή βλάστηση, αλλά και σε καλλιέργειες με στοχευμένες μετακινήσεις μελισσιών. Και για τη βιοποικιλότητα και για τη διατροφή μας η μέλισσα είναι απαραίτητη, δεν μπορούμε χωρίς αυτήν». Στο ερώτημα δε αν εξαφανιζόταν το είδος της μέλισσας τι θα συνέβαινε, η ίδια απαντάει: «Νομίζω ότι πολλά από αυτά που έχουμε να φάμε δεν θα τα είχαμε και πολλά από αυτά που βλέπουν τα μάτια μας δεν θα τα είχαμε να τα δούμε».

Δείτε το βίντεο: Η κλιματική κρίση χτυπά τη μέλισσα

Η μέλισσα είναι εξαρτημένη από το κλίμα – Επιπτώσεις στην παραγωγή μελιού

«Η μέλισσα και ειδικά αυτή της μελισσοκομίας που ζει σε κυψέλες ποτέ δεν εξημερώθηκε με την έννοια που το αντιλαμβανόμαστε για άλλα ζώα. Ο άνθρωπος έχει προσαρμοστεί στο πώς ζει η μέλισσα και κάνει ανάλογους χειρισμούς για να μπορέσει να παράξει περισσότερο μέλι. Η μέλισσα είναι άμεσα εξαρτώμενη από το κλίμα είτε αυτό αφορά τη θερμοκρασία είτε αφορά το πιο βασικό που είναι η διατροφή της» εξηγεί η Χρύσα Τανανάκη, επισημαίνοντας ότι «δεν υπάρχει κάτι που μπορεί να αντικαταστήσει τη φυσική τροφή, που είναι η γύρη και το νέκταρ που συλλέγει από τα φυτά». Μόνο και μόνο αυτό μας δίνει, σύμφωνα με την ίδια, να καταλάβουμε την εξάρτηση της μέλισσας από τις κλιματικές συνθήκες.

Η κλιματική κρίση επηρεάζει τις μέλισσες και τα μελίσσια δεδομένου ότι τα τελευταία χρόνια έχουμε πολύ υψηλότερες θερμοκρασίες και για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Η ανθοφορία έχει περιοριστεί στην άνοιξη, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν φυτά, ειδικά στις πεδινές περιοχές, για να συλλέξουν οι μέλισσες τα απαραίτητα στη διάρκεια του καλοκαιριού. Αυτό έχει ως συνέπεια τόσο τη μείωση της παραγωγής, αλλά και τον θάνατο των μελισσών. Το τελευταίο οφείλεται και στο γεγονός ότι οι επιδράσεις της κλιματικής κρίσης στις καλλιέργειες οδηγούν τους καλλιεργητές να κάνουν περισσότερους ψεκασμούς με φυτοφάρμακα, κάτι που συνεπάγεται με τη σειρά του απώλεια μελισσών. Παράλληλα, σύμφωνα με την Χρ. Τανανάκη αλλά και άλλους έμπειρους μελισσοκόμους, η κλιματική κρίση έχει οδηγήσει σε έξαρση πολλών ασθενειών που εμφανίζονται στην κυψέλη. Παράδειγμα αποτελεί η βαρόα, η οποία δεν οφείλεται τόσο στα παρατεταμένα καλοκαίρια, αλλά στους ήπιους χειμώνες. Πρόκειται για άκαρι που παρασιτεί πάνω στις μέλισσες και ο πληθυσμός του μειώνεται όταν μειώνεται και ο γόνος πάνω στην κυψέλη. Οι υψηλές θερμοκρασίες το χειμώνα διατηρούν τον γόνο και άρα η βαρόα συνεχίζει να βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα, με αποτέλεσμα να κυκλοφορεί όλη τη χρονιά.

«Η επιβίωση είναι δύσκολη όταν ασκείς επαγγελματικά μελισσοκομία, γιατί κάθε χρονιά είναι δύσκολη όσον αφορά τις καιρικές συνθήκες και την παραγωγή των μελισσιών. Τα μελίσσια δε βρίσκουν γύρη όπως έβρισκαν παλιά και νομίζω ότι οφείλεται στην κλιματική αλλαγή» αναφέρει η Αλεξάνδρα Σωτηράκη, πρώην πρόεδρος του μελισσοκομικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, η οποία μίλησε στο Αlterthess στη γιορτή Οικολογικής Γεωργίας και Χειροτεχνίας που έγινε τον Μάιο στη Θεσσαλονίκη. Οι επιπτώσεις γίνονται ορατές, σύμφωνα με την ίδια, τα τελευταία πέντε χρόνια καθώς τα μελίσσια δεν αναπτύσσονται. «Αυτό μας έχει γονατίσει, είναι δύσκολο να αναπτύξουμε και να πολλαπλασιάσουμε τα μελίσσια μας και είναι δύσκολο να συλλέξουμε μέλι και ό,τι παράγει η μέλισσα». Η ξηρασία φαίνεται να είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα, καθώς όπως υπενθυμίζει η κ. Σωτηράκη, «δεν μπορείς να ποτίσεις τα δάση γύρω από τα οποία βρίσκονται τα μελίσσια». «Αν δεν βρέξει, όπως πέρυσι όταν έκανε δύο μήνες συνεχόμενης ανομβρίας, θα είναι πολύ δύσκολη η  παραγωγή του μελιού. Το μόνο που καταφέραμε πέρυσι να πάρουμε ήταν πεύκο και βελανίδι, που είναι μελιτώματα». Η άσχημη κατάσταση της μελισσοκομίας αποτυπώθηκε το 2024 και στην παραγωγή η οποία, σύμφωνα με την ίδια, ήταν μειωμένη κατά 70% – 80%.

Εκτός από την ξηρασία, τα τελευταία χρόνια την άνοιξη και το καλοκαίρι πρόβλημα δημιουργούν οι απότομες λασποβροχές, με την λάσπη να επικάθεται στους οφθαλμούς των φυτών και στα φύλλα που σε άλλες συνθήκες θα μελιτοφορούσαν.

«Η μέλισσα αδυνατεί να βρει γύρη. Άρα πάει το φυτό. Ενώ αντίθετα η ξηρασία τι κάνει; Η ξηρασία το καίει το άνθος. Είναι δίκοπο μαχαίρι, ούτε πολλή βροχή θέλουμε, ούτε πολλή ζέστη θέλουμε και ο συνδυασμός τώρα βροχή με λάσπη είναι ό,τι χειρότερο τα τελευταία χρόνια. Μεταξύ άλλων αποπροσανατολίζει την επικοινωνία μεταξύ των μελισσιών» σημειώνει ο Γιάννης Παπαθεολόγης, μελισσοκόμος στην Ιερισσό, μιλώντας στο Alterthess.

Φυσικά, πλημμυρικά φαινόμενα, όπως ο Daniel στη Λάρισα, ή πυρκαγιές στον Έβρο και την Εύβοια σηματοδοτούν την απόλυτη καταστροφή. «Η πλημμύρα είναι σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη χειρότερη» λέει η Αλ. Σωτηράκη. «Αυτό που συνέβη στον κάμπο της Λάρισας ήταν οι φυσικοί επικονιαστές, πέραν της μέλισσας, που τείνουν να κάνουν τις φωλιές τους στο έδαφος, να πνιγούν. Το πρόβλημα που θα υπάρχει δεν είναι μόνο ότι θα καταστραφούν οι καλλιέργειες αλλά και ότι οι επόμενες καλλιέργειες που θα έρθουν στη θέση τους δεν θα έχουν επικονιαστές, αν δεν μεταφέρουμε τα μελίσσια μας εκεί».

«Ναι, χάθηκε μεγάλος πληθυσμός μελισσών» αναφέρει ο Γ. Παπαθεολόγης. «Έχουμε απώλειες και στην Πελοπόννησο και στην Εύβοια. Είμαστε μια χώρα η οποία έχουμε πάρα πολύ δυνατό brandname στο μέλι μας και ξαφνικά οι ποσότητες μελιού έχουν μειωθεί απότομα. Άρα, όλη η κλιματική αλλαγή προκαλεί τόσες μεγάλες ζημιές και μειώνει τον πληθυσμό απότομα. Αν χαθούν 5.000 μελίσσια σμήνη, για να ξαναδημιουργηθούν χρειάζεται πολύ χρόνος. Θέλει τουλάχιστον τρία χρόνια για να μπορέσεις με σκληρή δουλειά να τα ξαναζωντανέψεις για να γίνουν παραγωγικά, για να πεις ότι θα πιάσουμε πάλι την ποσότητα που είχαμε σε μέλια σαν χώρα» συμπληρώνει.

Η Χρύσα Τανανάκη επανέρχεται στο θέμα των φυσικών καταστροφών. Οι μεγάλες πυρκαγιές, στον Έβρο και την Εύβοια δεν οδηγούν μόνο στην απώλεια χιλιάδων μελισσιών, αλλά ουσιαστικά στην απώλεια του τόπου που μπορεί να στηθεί μελισσοκομία «Αν δεν υπάρχει βλάστηση, δεν υπάρχει μελισσοκομικό ενδιαφέρον» λέει χαρακτηριστικά. Εκτός από τις πλημμύρες πρόβλημα συνιστούν και οι απότομες βροχές. Συχνά, μελισσοκόμοι, λόγω ξηρασίας, τοποθετούν τα μελίσσια τους στις παρυφές των χειμάρρων, γιατί εκεί υπάρχει υγρασία και μεγαλύτερη βλάστηση. «Αν μέσα στον Ιούλιο ξεκινήσει μια καταρρακτώδης βροχή και ο χείμαρρος ξεχειλίσει, τα μελίσσια που υπάρχουν δεξιά και αριστερά παρασύρονται και χάνονται στη θάλασσα» συμπληρώνει.

Η λιμοκτονία της μέλισσας συνδέεται άμεσα με την κλιματική κρίση και οδηγεί καταρχάς στην έλλειψη τροφής αλλά και σε προβλήματα που έχουν να κάνουν με τη βιολογική εξέλιξη του κύκλου της μέλισσας και του μελισσιού, ζητήματα παθολογίας (ασθενειών ή ακόμη και εχθρών της μέλισσας που δεν υπήρχαν, όπως η εμφάνιση της σφίγγας της Ασίας), αλλά και προβλήματα που έχουν να κάνουν με την εγκατάσταση των μελισσοκομείων.

Αναζητούν λύση μετακινώντας τα μελίσσια 

Οι μελισσοκόμοι, χωρίς ουσιαστική βοήθεια από το κράτος και την Πολιτεία, προσπαθούν με εμπειρικό τρόπο να αντιμετωπίσουν αυτή τη συνθήκη μέσω της μεταφοράς των μελισσοκομείων το καλοκαίρι σε ορεινές περιοχές. Ωστόσο και σε αυτές δημιουργούνται συχνά συγκρούσεις, όπως π.χ. στην Χαλκιδική, που έχουν να κάνουν είτε με τον υπερτουρισμό είτε με άλλες καταστρεπτικές για το περιβάλλον και βλαπτικές για τη μέλισσα δραστηριότητες, όπως οι εξορύξεις ή η κάλυψη καλλιεργήσιμης γης από ΒΑΠΕ. Παρ’ όλα αυτά η μεταφορά κυψελών μπορεί να βοηθήσει συνολικά στην αναγέννηση περιοχών που έχουν υποστεί καταστροφή από πλημμυρικά φαινόμενα ή πυρκαγιές, πρακτική που ζητούν και οι μελισσοκομικοί σύλλογοι να στηριχθεί από την Πολιτεία.

«Εμείς μπορούμε να μεταφέρουμε τις κυψέλες σε οποιαδήποτε περιοχή έχει υποστεί φυσική καταστροφή και οι υπόλοιποι επικονιαστές έχουν θαφτεί. Η μέλισσα μπορεί να επικονιάσει σε αυτά τα μέρη. Είναι ακόμη ένας λόγους που οι μελισσοκόμοι πρέπει να επιδοτούνται. Αν δεν προχωρούσαμε στις μετακινήσεις αυτές, η μέλισσα θα είχε εξαφανιστεί εδώ και χρόνια λόγω των φυτοφαρμάκων που χρησιμοποιούνται στις καλλιέργειες. Και άρα είναι οι δικοί μας οι χειρισμοί για να πολλαπλασιάσουμε το κοπάδι των μελισσών και να φέρουμε ξανά ισορροπία» λέει η Αλ. Σωτηράκη.

Ο τρόπος του πολλαπλασιασμού του μελισσιού είναι λίγο πολύ γνωστός. «Κάθε άνοιξη η φυσική τάση του μελισσιού είναι να μεγαλώσει, η βασίλισσα γεννάει εντατικά και το μελίσσι μεγαλώνει, έχει περισσότερο “στρατό”. Εμείς παίρνουμε λίγο “στρατό” και μέλι και φτιάχνουμε μια παραφυάδα, ένα μικρό μελίσσι που θα φτιάξει μια νέα βασίλισσα, μια νέα μελισσοκομική κοινωνία, ένα μελίσσι που θα γίνει του χρόνου παραγωγικό» εξηγεί η κα Σωτηράκη.

Το βασικό, όμως, αίτημα των μελισσοκομικών συλλόγων είναι ένα συνδυασμός στήριξης τόσο από την Πολιτεία όσο και από την Ε.Ε. «Όταν μιλάω για στήριξη, αυτή δεν πρέπει να είναι μόνο οικονομική (π.χ. αποζημίωση σε περίπτωση απωλειών ή επιδότηση). Χρειαζόμαστε μια ευνοϊκότερη νομοθεσία για μελισσοκόμους. Χρειαζόμαστε αυστηρότερη νομοθεσία για τα φυτοφάρμακα, αλλά και επίλυση της διαμάχης με τα δασαρχεία, σε σχέση με την τοποθέτηση μελισσοσμηνών στα δάση» υποστηρίζει η πρώην πρόεδρος του μελισσοκομικού συλλόγου Θεσσαλονίκης.

Για την Χρ. Τανανάκη βασικό είναι να μάθει ο κόσμος τη σημασία της μέλισσας, «από τα μικρά παιδιά μέχρι και τους καλλιεργητές, ότι μπορεί μια καλλιέργεια να συνυπάρξει με τα μελίσσια. Στην Αμερική για παράδειγμα πληρώνουν τους μελισσοκόμους για να μεταφέρουν τα μελίσσια τους σε καλλιέργειες αμυγδαλιάς. Αυτό θα ήταν ένα πρόσθετο έσοδο των μελισσοκόμων για να καλύψουν το οικονομικό κενό που έχουν από τη μικρή παραγωγή μελιού. Για να είναι ένας κλάδος παραγωγικός πρέπει να είναι και βιώσιμος».

«Ένα άλλο κομμάτι που είναι σημαντικό είναι ο συντονισμένος χειρισμός όσον αφορά τη μετακίνηση των κυψελών. Η μεταφορά γίνεται μέχρι σήμερα εμπειρικά, θα πρέπει να βρεθεί ένας τρόπος, να οριστούν μελισσοδιαδρομές, να ξέρουν οι μελισσοκόμοι πού θα πάνε και ποια στιγμή θα μεταφέρουν τα μελίσσια. Επίσης, κάτι πολύ σημαντικό είναι η προσπάθεια να πείσουμε ότι υπάρχουν φυτά που είναι μελισσοκομικά και μπορούν να φυτευτούν, σε συνεργασία φυσικά με δασαρχεία και δήμους που με τη σειρά τους μπορούν να συμβάλλουν. Εξάλλου, υπάρχουν φυτά που είναι ξερικά και μπορούν να επιβιώσουν κάτω από αυτές τις συνθήκες. Θεωρώ ότι είναι κάποιες πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν τους μελισσοκόμους ώστε να γίνουν λίγο διαφορετικά τα πράγματα» καταλήγει.

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Ελιά, το πανάρχαιο δέντρο σε κίνδυνο

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Και ύστερα… φύγαν οι μέλισσες εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Εδώ και κάποια χρόνια, ένας νέος συνεταιρισμός βιοκαλλιεργητών, ο «Biolivia- Αγροτικός Συνεταιρισμός Παραγωγών Βιολογικής Ελιάς» προσπαθεί να ξαναδώσει ζωή στον παλιό συνεταιρισμό, που τελεί υπό εκκαθάριση, αλλά κυρίως να εισάγει και να εφαρμόσει μια διαφορετική αντίληψη για την καλλιέργεια και τη σχέση μας με τη φύση.

Σε έναν ελαιώνα της Ολύνθου συναντήσαμε τον Δημήτρη Ευαγγελινό, πρόεδρο του συνεταιρισμού, προκειμένου να κατανοήσουμε τις σοβαρές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στην ελιά αλλά και την προσπάθεια αυτές να αμβλυνθούν μέσω διαφορετικών καλλιεργητικών πρακτικών και προσέγγισης της ποιότητας του εδάφους.

«Τα τελευταία χρόνια από το 2013 και μετά είχαμε τα πρώτα σημάδια. Ωστόσο η πολυκυτταρική καταιγίδα τον Ιούλιου του 2019 κατέστρεψε τα πάντα, μιλάμε για φοβερή χαλαζόπτωση. Το 2021 είχαμε τον παγετό της Άνοιξης. Ήταν κάτι πολύ πρωτόγνωρο για μας. Διαδοχικοί παγετοί σόκαραν τα δέντρα και μείναμε πάλι χωρίς παραγωγή. Και ως αποκορύφωμα ήρθε η ακαρπία της ελιάς το 2023 εξαιτίας του πολύ ήπιου χειμώνα, γιατί μιλάμε για ένα δέντρο που χρειάζεται κάποιες περιόδους ψύχους για να αναπτυχθεί. Ουσιαστικά δεν επρόκειτο για χειμώνα, αλλά για ένα παρατεταμένο φθινόπωρο, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει παραγωγή καθόλου» ήταν η απάντηση του ελαιοπαραγωγού στο ερώτημα πότε αρχίζουν να συζητούν για την κλιματική κρίση στην περιοχή του.

Δείτε το βίντεο: Να σώσουμε την ελιά

Στη Χαλκιδική καλλιεργούνται 330.000 στρέμματα πράσινης ελιάς και τα δέντρα υπολογίζονται σε περισσότερα από 6.000.000. Επιπλέον λειτουργούν 150 μονάδες μεταποίησης που απασχολούν 6.000 εργαζόμενους. Η ακαρπία της ελιάς έγινε εκείνη την χρονιά είδηση στα τοπικά και διεθνή μέσα ως μεγάλο διατροφικό και οικονομικό ζήτημα καθώς σε κάποιες περιοχές άγγιξε, σύμφωνα με το ΓΕΩΤΕΕ, το 100% της απώλειας σε παραγωγή, οφειλόμενη αποκλειστικά στην κλιματική αλλαγή.

«Ακαρπία σημαίνει ότι το δέντρο δεν αναπτύσσει ταξιανθίες βότρυς για να προχωρήσει στην άνθηση. Το δέντρο ουσιαστικά δεν ξύπνησε ποτέ. Ήταν ληθαργικοί οι οφθαλμοί του με αποτέλεσμα να πλαισιωθεί το δέντρο με βλάστηση και όχι καρπό» αναφέρει ο Δ. Ευαγγελινός, επισημαίνοντας ότι από τη μία η παρατεταμένη ξηρασία και από την άλλη οι ακραίες βροχοπτώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε μείωση της παραγωγής.

«Σκεφτείτε ότι φέτος τον Απρίλιο είχαμε πρωτόγνωρες βροχές που δεν σταματούσαν καθόλου. Βέβαια το δέντρο τις χρειαζόταν και δεν βρισκόμασταν σε κάποιο στάδιο που το βλάπτουνε, ήταν σε όφελος του. Δε ξέρουμε, όμως, πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση, γιατί θυμόμαστε ότι πέρυσι τον Απρίλιο στον Δήμο Προποντίδας, όμορο Δήμο με τον Δήμο Πολυγύρου, έκανε μία χαλαζόπτωση που κράτησε 17 λεπτά και κατέστρεψε τα πάντα» συμπληρώνει.

Για τον ελαιοπαραγωγό, αυτό που είναι σημαντικό με την ελιά είναι η διαφοροποίηση των οφθαλμών, εκεί που αποφασίζει το δέντρο αν θα παράξει καρπούς ή βλάστηση. «Οι θερμοκρασίες παίζουν σημαντικό ρόλο και αν δεν είναι ευνοϊκές δεν βοηθούν την προαπόφαση του δέντρου να προχωρήσει, θεωρεί ότι είναι ακόμη άνοιξη και συνεχίζει να βλασταίνει και μόνο» εξηγεί.

Το καλοκαίρι του 2024, με τις ιδιαίτερα υψηλές θερμοκρασίες και τις παρατεταμένες ξηρασίες, προκάλεσε την πιο αποκαρδιωτική, μέχρι σήμερα, εικόνα στους ελαιώνες των καλλιεργητών. Ο Μάιος, όπως λένε,  έμοιαζε με τέλη Ιουνίου και δεν βλάστησε ούτε καν το έδαφος. Για να σωθεί η παραγωγή οι ελαιοπαραγωγοί πότιζαν, ήδη από τον Απρίλιο, τις αρδευόμενες καλλιέργειές τους, ενώ η αναζήτηση νερού οδήγησε τις υπάρχουσες γεωτρήσεις σε πρωτόγνωρα βάθη.

«Όπως και για τις περισσότερες δενδρώδεις καλλιέργειες, οι κύριες συνέπειες της κλιματικής κρίσης στην ελιά είναι η μειωμένη παραγωγή λόγω υψηλών θερμοκρασιών κατά το χειμώνα που δεν επιτρέπει την σώρευση μονάδων ψύχους από το ελαιόδεντρο, η περιορισμένη διαθεσιμότητα νερού και οι ακραίες θερμοκρασίες κατά το ευαίσθητο στάδιο της επικονίασης (εαρινής ανθοφορίας, γονιμοποίησης, καρπόδεσης), αλλά και συνέπειες στην ποιότητα του ελαιολάδου και της επιτραπέζιας ελιάς. Οι απώλειες στην ελαιοπαραγωγή είναι ήδη εμφανείς και μοντέλα προβλέπουν ακόμα και την πλήρη απώλεια παραγωγής σε συγκεκριμένες περιοχές της χώρας (ανατολική Κρήτη, νότια ηπειρωτική χώρα και αλλού)» επισημαίνει στο σημείο αυτό ο Βασίλης Γκισάκης, Γεωπόνος – Εντεταλμένος ερευνητής του ΕΛΓΟ Δήμητρα, μιλώντας στο Alterthess. Στο ερώτημα αν το γεγονός ότι η Κεντρική Μακεδονία θερμαίνεται, σύμφωνα με τους κλιματικούς επιστήμονες, με πιο γρήγορους ρυθμούς από την υπόλοιπη Ελλάδα καθιστά το πρόβλημα εντονότερο, ο ίδιος απαντά: «Πράγματι, οι ηπειρωτικές περιοχές παρουσιάζουν μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας σε σχέση με τις νότιες παραθαλάσσιες γεωργικές εκτάσεις. Ωστόσο δεν υπάρχουν διαθέσιμα μοντέλα που να καταδεικνύουν την μεγαλύτερη ένταση των κλιματικών πιέσεων στην Κεντρική Μακεδονία, τουλάχιστον όχι σε σχέση με τις νότιες περιοχές ελαιοκαλλιέργειας οι οποίες ήδη επηρεάζονται έντονα».

Η βιοκαλλιέργεια έρχεται από το μέλλον

Μέσα από τη συζήτηση με τον Δ. Ευαγγελινό προσπαθήσαμε να εξετάσουμε ποιες πρακτικές οδηγούν σε επιδείνωση της κατάστασης του εδάφους και τι οδήγησε τον ίδιο και τους υπόλοιπους συνεταιριστές να στραφούν στη βιοκαλλιέργεια.

«Ο βιοκαλλιεργητής ως πρώτη προτεραιότητα έχει το έδαφος. Προσέχει το έδαφος, θρέφει το έδαφος που θρέφει τα δέντρα» τονίζει ο Δ. Ευαγγελινός. Η συμβατική γεωργία, όπως λέει, έχει καταστήσει άγονο το έδαφος. Αποτέλεσμα αυτού είναι η οργανική ύλη από 3,5% να έχει φτάσει στο 0,8%.

«Ο βιοκαλλιεργητής έρχεται να ανατρέψει αυτήν την κατάσταση, αφήνοντας τα ζιζάνια τα οποία θα του προσδώσουν οργανική ύλη μέσω της αποδόμησης της φυτομάζας. Υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση της καλλιέργειας με τα ζιζάνια: Προσδίδουν στοιχεία στο δέντρο, αφαιρούν από το δέντρο και στη συνέχεια το επιστρέφουν με την χορτοκοπή τους». Επιπλέον, με αυτή την πρακτική, οι εχθροί της ελιάς ασχολούνται με την βλάστηση (ζιζάνια) και όχι με την ελιά.  «Εμείς αυτά που ακούγαμε στη θεωρία τα κάναμε στην πράξη. Λέγανε ότι η βιοκαλλιέργεια είναι δύσκολη, διαπιστώνουμε ίσα ίσα το αντίθετο» συμπληρώνει.

Η βιολογική καλλιέργεια, δηλαδή η μη χρήση χημικών λιπασμάτων, χημικών φυτοφαρμάκων και ζιζανιοκτόνων, απαιτεί τη συνεχή παρακολούθηση των δέντρων και της κατάστασης του εδάφους. Οι βιοκαλλιεργητές επεμβαίνουν, όταν είναι αναγκαίο, με φυσικά προϊόντα για να καταπολεμήσουν τους εχθρούς της ελιάς, καταμετρώντας συνεχώς τους πληθυσμούς τους.

Ο Δ. Ευαγγελινός επισημαίνει ότι η βιοκαλλιέργεια εστιάζει στο έδαφος, κάτι που δε γινόταν τα προηγούμενα χρόνια. «Οι ελαιώνες, όπως καλλιεργούνταν τη δεκαετία του ‘80, δεν έχουν καμία σχέση με τη βιοκαλλιέργεια. Τότε έπεφταν ασύστολα λιπάσματα, τα οποία απέδιδαν κάποια στιγμή, αλλά δημιουργήσαν ασθένειες, γιατί μιλάμε για μονοκαλλιέργεια ελιάς στην περιοχή που έχει έτσι και αλλιώς μειονεκτήματα. Αν εισέλθει μύκητας ή παθογόνο στη ρίζα μεταφέρεται με ταχύτητα φωτός» συνεχίζει, λέγοντας ότι «αυτό που έγινε ήταν έκτρωμα, η χρήση χημικών λιπασμάτων, βαρέων φυτοφαρμάκων αφήναν μεγάλη υπολειμματικότητα στον καρπό, ωστόσο αυτά καταργούνται σιγά σιγά. Η βιοκαλλιέργεια είναι μια νέα τάση όπου πρώτη σου προτεραιότητα είναι το έδαφος. Βλέπεις έναν ασθενή και προσπαθείς να τον κάνεις καλύτερα απ’ ότι ήταν πριν».

Τι σχέση όμως μπορεί να έχει η βιολογική ή οργανική καλλιέργεια με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, αλλά και την αντιστροφή της συμβολής της γεωργίας στο κλιματικό φαινόμενο; Πόσο σημαντικό είναι να ασχολούμαστε με το ζήτημα αυτό σε έναν κόσμο που καταστρέφεται από πολλαπλούς παράγοντες και οι συνθήκες επιβίωσης γίνονται όλο και πιο επισφαλείς;

Όπως επισημαίνει, μιλώντας στο Alterthess, ο Χρίστος Τσαντήλας, γεωπόνος-εδαφολόγος και πρ. διευθυντής του Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ Δήμητρα, «η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την καρδιά των αναγκών του ανθρώπου. Την τροφή του. Και αν φτάσουμε σε αυτή την κατάσταση, τα προβλήματα πια θα είναι ανεξέλεγκτα. Βλέπουμε ήδη τι συμβαίνει με το θέμα για παράδειγμα της μετανάστευσης. Αυτοί οι πληθυσμοί που μετακινούνται από χώρες όπως η Αφρική, οι νότιες ή οι ασιατικές χώρες, δεν μετακινούνται μόνο για γεωπολιτικούς λόγους. Αν το ψάξει κανείς βαθύτερα, θα δει ότι η ανέχεια που έχουν αυτοί οι πληθυσμοί σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με τα θέματα της κλιματικής αλλαγής. Δεν υπάρχουν οι βασικές προϋποθέσεις να παράγονται τρόφιμα και οι άνθρωποι αναζητώντας καλύτερες συνθήκες για τη ζωή τους, μεταναστεύουν και στη συνέχεια έχουμε όλες αυτές τις ανισορροπίες, στις κοινωνίες των χωρών στις οποίες καταφεύγουν αυτοί οι άνθρωποι. Άρα το θέμα γίνεται πάρα πολύ πολύπλοκο και πολύ δύσκολο».

Για τον ελαιοκαλλιεργητή που συναντήσαμε, η στροφή στην βιοκαλλιέργεια συνδέθηκε εμπειρικά με το ζήτημα της ανθεκτικότητας στα καιρικά φαινόμενα, αλλά και την αναγκαιότητα παραγωγής μιας ποιοτικής τροφής. Ταυτόχρονα, όμως, μια τέτοια πρακτική οδηγεί στη μείωση της συμβολής της γεωργίας στην κλιματική κρίση. Με τα λόγια του Β. Γκισάκη: «Όταν εφαρμόζονται ήπιες, αγροοικολογικές πρακτικές, όπως η ελαχιστοποίηση εδαφικής κατεργασίας, η εδαφοκάλυψη/χλωρή λίπανση, η αύξηση εδαφικής οργανικής ουσίας με χρήση κομπόστ, καθώς και η χρήση εδαφοβελτιωτικών όπως το biochar, τότε το ισοζύγιο εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα ενός ελαιώνα είναι θετικό (απορροφά περισσότερο απ’ ότι εκπέμπει). Η έρευνα έχει δείξει ότι ο παραδοσιακός ελαιώνας στην Ελλάδα, κι αλλού, έχει σημαντικά θετικό ισοζύγιο σε σχέση με εντατικούς ελαιώνες, με υψηλή χρήση λιπασμάτων, εντομοκτόνων, νερού, εντατική διαχείριση εδάφους κ.α. Συνεπώς υπάρχουν σημαντικά προτερήματα για τον εκτατικό, οικογενειακό ελαιώνα, ο οποίος θα μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στον περιορισμό των αιτιών της κλιματικής αλλαγής και να στηριχτούν ανάλογα οι ελαιοπαραγωγοί γι’ αυτό».

Παρ’ όλα αυτά για τον Δ. Ευαγγελινό δεν υπήρξε καμιά στρατηγική από την πλευρά της ελληνικής πολιτείας για το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής ούτε για το πώς να στηριχθούν οι ελαιοπαραγωγοί. Όπως αναφέρει, από την Πολιτεία δεν έγινε καν χρήση του μηχανισμού στήριξης της ΚΑΠ 2023-2027.

Να μην ξεριζώσουμε την ελιά

Σύμφωνα με Έκθεση που έχει συντάξει για την ελαιοκαλλιέργεια η ομάδα Εστίασης της Ευρωπαϊκής Σύμπραξης Καινοτομίας για τη Γεωργία (2020), η Λεκάνη της Μεσογείου ενδέχεται να επηρεαστεί σημαντικά από την κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, μικρός είναι ο αριθμός μελετών που επικεντρώνονται στην ανάλυση των επιπτώσεων στην ελιά, συμπεριλαμβανομένης της εμφάνισης φυτοπαθογόνων παρασίτων και ασθενειών που προσβάλλουν την εν λόγω καλλιέργεια.

Χωρίς να υπάρχουν ξεκάθαρες μελέτες και στοιχεία, προβλέψεις αναφέρουν ότι οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις ελιάς αναμένεται να επεκταθούν βορειότερα και σε περιοχές με υψηλότερο υψόμετρο. Είναι άραγε αυτή μια κατάλληλη πρακτική αντιμετώπισης του προβλήματος;

«Ακούγεται ότι λόγω της κλιματικής αλλαγής, η ελιά και δη η συγκεκριμένη ποικιλία Χαλκιδικής θα ανέβει πιο βόρεια. Το δέντρο αυτό διαθέτει προσαρμοστικότητα. Έχει αντέξει αιώνες» σχολιάζει ο Δ. Ευαγγελινός τονίζοντας ωστόσο ότι ξηροθερμικές συνθήκες, όπως του καλοκαιριού του 2024, ήταν αδύνατο να αντιμετωπιστούν. Παρ` όλα αυτά το δέντρο άντεξε.

Αρνητικός όσον αφορά την απομάκρυνση της ελιάς από τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις είναι με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και ο εδαφολόγος Χρ. Τσαντήλας. Ανεξάρτητα, όπως λέει, αν η καλλιέργεια της ελιάς ζορίζεται από το κλίμα, θα ήταν λάθος να την αντικαταστήσουμε ή να την εξαιρέσουμε.

«Σκεφτείτε ότι στην Ελλάδα η ελιά καλλιεργείται από τότε που υπάρχει Ελλάδα. Υπάρχουν ελιές στην Κρήτη που είναι ηλικίας 3.000 ετών και παράγουν. Καταλαβαίνετε, λοιπόν, στα 3.000 χρόνια το κλίμα δεν ήταν ποτέ σταθερό» αναφέρει.

Το δέντρο τα καταφέρνει «γιατί έχει έναν φυσιολογικό μηχανισμό μέσα του, που κάνει το εξής: όταν επικρατούν συνθήκες έλλειψης νερού και υψηλής θερμοκρασίας, μειώνει την ανάπτυξη του, δεν κάνει βλάστηση υπέργεια μεγάλη, αλλά χρησιμοποιεί όλες τις δυνατότητες, τις λίγες που έχει να αναπτυχθεί, αναπτύσσοντας το ριζικό σύστημα, το οποίο το φτάνει μέχρι και σε 50 μέτρα μακριά, εκεί που μπορεί να βρει νερό».

Άρα, όπως καταλήγει «η αντικατάσταση της ελιάς, με τη λογική αυτή που λέμε της αναδιάρθρωσης των καλλιεργειών που πρέπει να γίνει λόγω της κλιματικής αλλαγής, θα πρέπει να γίνει με πολύ πολύ μεγάλη προσοχή. Κατά τη γνώμη μου πουθενά, μα πουθενά, έστω και αν μειωθεί η παραγωγή, δεν πρέπει να ξεριζώσουμε την ελιά.  Γιατί αν ξεριζώσουμε την ελιά και βάλουμε οτιδήποτε, αυτό θα αντέχει πολύ λιγότερο απ’ ότι αντέχει η ελιά»

Ο ίδιος προτείνει μέτρα αντιμετώπισης της μείωσης των βροχοπτώσεων και διατήρησης-αποθήκευσης του νερού. Συγκεκριμένα τονίζει: «Όταν λέμε ότι μειώθηκαν οι βροχοπτώσεις, αυτό δε σημαίνει ότι δεν βρέχει καθόλου όλο το χρόνο. Άρα λοιπόν, αν πάρουμε μέτρα, έτσι ώστε το νερό που πέφτει το χειμώνα  να το αποθηκεύσουμε εσωτερικά στο έδαφος, με απλές ενέργειες, με ταράτσες στις επικλινείς περιοχές ή με μικρά αναχώματα που κάνουμε από την πάνω πλευρά του δέντρου ώστε το νερό της βροχής το χειμώνα να μαζεύεται, να συγκεντρώνεται και να διηθείται στα βαθύτερα στρώματα. Με τέτοιες απλές πρακτικές, θα υπάρχει μειωμένη παραγωγή έτσι κι αλλιώς, αλλά θα υπάρχει μία παραγωγή η οποία θα είναι υποφερτή, θα δίνει κάποιο εισόδημα».

Το πώς θα έπρεπε να κινηθούν οι αγρότες και οι αγροτικοί συνεταιρισμοί της χώρας για την διεκδίκηση μέτρων αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης το συνοψίζει ο Β. Γκισάκης:

«Υιοθέτηση αγροοικολογικών προσεγγίσεων, που περιλαμβάνουν πέρα από τις οικολογικές γεωργικές πρακτικές και ένα ευρύτατο σύνολο κοινωνικο-οικονομικών, βιώσιμων, μοντέλων με λέξεις κλειδιά τον συνεργατισμό, τη διατροφικη κυριαρχία και αυτάρκεια, την κοινωνική οικολογία και αποανάπτυξη με σκοπό τον ολικό μετασχηματισμό της γεωργίας, με τρόπο που να είναι πραγματικά βιώσιμη και δίκαιη».

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Ροδάκινα Ημαθίας: Αναζητώντας ισορροπία στην εποχή των ακραίων καιρικών φαινομένων

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Ελιά, το πανάρχαιο δέντρο σε κίνδυνο εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Αν είχαμε μια κανονική παραγωγή, και όχι τον φετινό παγετό, τα ροδάκινα θα ήταν πολλά. Ωστόσο και φέτος σε πολλές ποικιλίες έχουμε μεγάλη μείωση της παραγωγής. Πέρυσι όλα αυτά τα δέντρα ήταν γεμάτα με καρπό» αναφέρει ο Β. Καραΐνδρος επισημαίνοντας ότι η διαδικασία της αραίωσης που γίνεται την περίοδο αυτή αφορά μόνο το 20% μιας φυσιολογικής χρονιάς, κάτι που επηρεάζει αρνητικά ένα σύνολο εργασιών που σχετίζονται με τη ροδακινοπαραγωγή.

Δεν έχει περάσει χρόνος από τότε που το ΓΕΩΤΕΕ/Παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας απέστειλε σχετικό υπόμνημα προς τον πρωθυπουργό σχετικά με την οξεία και ταχεία εκδήλωση της κλιματικής κρίσης, κάνοντας ειδική μνεία στη δενδροκομία και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ροδακινοπαραγωγή. Το μεγαλύτερο, σύμφωνα με το πόρισμα που συνέταξαν ειδικοί επιστήμονες από το ΑΠΘ, το ΔΙΠΑΕ και τα Ινστιτούτα ΕΛ.Γ.Ο.-Δήμητρα, είναι η παρατηρούμενη αδυναμία κάλυψης του απαιτούμενου χειμερινού ψύχους με αποτέλεσμα την εμφάνιση ακαρπίας ή υποανάπτυκτων και παραμορφωμένων καρπών. «Η γνώση των απαιτήσεων σε ψύχος μιας ποικιλίας είναι το πιο σημαντικό μέτρο αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, καθώς οι παραγωγοί πρέπει να διαλέγουν ποικιλίες ανάλογα με τις νέες συνθήκες που διαμορφώνονται στην περιοχή τους. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ ειδών, αλλά και ποικιλιών σε ένα είδος, ως προς τις ανάγκες σε ψύχος για να διασπαστεί ο λήθαργος, όμως δυστυχώς δεν υπάρχουν δεδομένα για το μεγάλο αριθμό ποικιλιών που δίδονται για καλλιέργεια κάθε χρόνο στη χώρα μας. To 27,1 % των ποικιλιών ροδακινιάς και το 68 % των ποικιλιών βερικοκιάς μπορεί να έχουν μη ικανοποιητική έκπτυξη οφθαλμών, παρατεταμένη ανθοφορία ή μη καλά αναπτυγμένα άνθη» αναφέρεται μεταξύ άλλων στο υπόμνημα.

Δείτε το βίντεο: Η ροδακινοπαραγωγή της Ημαθίας δοκιμάζεται από τον καιρό

Κλιματική κρίση δεν είναι μόνο η παρατεταμένη ζέστη

Τα φυλλοβόλα οπωροφόρα δένδρα προκειμένου να αντεπεξέλθουν στις χειμερινές συνθήκες έχουν αναπτύξει έναν φυσικό μηχανισμό αντοχής, τον λήθαργο των οφθαλμών. Ο λήθαργος ξεκινά από την πτώση των φύλλων και διαρκεί μέχρι την έκπτυξη των οφθαλμών, όταν περάσει η περίοδος των χαμηλών θερμοκρασιών του χειμώνα. Τα δένδρα για να καταλάβουν την περίοδο που πρέπει να βγουν από το λήθαργο έχουν αναπτύξει ένα μηχανισμό καταμέτρησης των θερμοκρασιών (είδος μνήμης), όπου κατά το πρώτο μέρος αντιλαμβάνονται τις απαιτήσεις σε ψύχος, ενώ κατά το δεύτερο μέρος περνούν μια περίοδο εξόδου από τον λήθαργο και απαιτούν υψηλότερες θερμοκρασίες¹ . Είναι δεδομένο, σύμφωνα με τους επιστήμονες, ότι η μη ικανοποίηση των αναγκών σε χειμερινό ψύχος, που γίνεται συχνότερη και λόγω της κλιματικής αλλαγής, έχει αρνητικές επιπτώσεις στην παραγωγικότητα των δένδρων.

Ο Βαγγέλης Καραΐνδρος θέτει μέσα από την εμπειρία του μια άλλη παράμετρο της κλιματικής κρίσης. «Δεν είναι η κλιματική κρίση μια μονοσήμαντη κατεύθυνση προς τη ζέστη. Ενώ συμπληρώνεται μια δεκαετία όπου λέγαμε ότι η θερμοκρασία καλπάζει και παρατηρούμε το μεγάλο βήμα προς την υπερθέρμανση, εμείς τα τελευταία χρόνια στην περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας χτυπιόμαστε και από παγετό». Σύμφωνα με τον ίδιο, τόσο το 2021, το 2022 αλλά και φέτος εκδηλώθηκαν όψιμοι παγετοί την άνοιξη που επηρέασαν σοβαρά την παραγωγή. Μάλιστα, στοιχεία συνεταιρισμών τόσο στην Ημαθία όσο και στην Πέλλα για το 2025 ανέφεραν ζημιές λόγω των όψιμων παγετών στα επιτραπέζια ροδάκινα στο 90% και στο 80% στα επιτραπέζια βερίκοκα.

Ένα ακόμη φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί λόγω των κλιματικών αλλαγών είναι οι πολύ κρύες βροχές στο κέντρο του καλοκαιριού. Όπως εξηγεί ο ροδακινοπαραγωγός, εξαιτίας των βροχών αυτών διαλύεται ο μηχανισμός άμυνας των δέντρων. «Ένα ροδάκινο που είναι έτοιμο να καρπίσει σε κάποιες μέρες, αντέχει τις βροχές για κάποιες ώρες. Όταν βρέχει δύο 24ωρα, τα φρούτα δεν έχουν ανοίξει, η σάρκα τους καταρρέει και αρχίζουν να πέφτουν από μόνα τους κάτω. Αυτή η συνθήκη ζορίζει τα δέντρα, χάνονται παραγωγές που δεν αποζημιώνονται. Και αυτό γιατί το πλαίσιο αποζημίωσης από τον ΕΛΓΑ  είναι πολύ “στενό”, αφορά παγετό και χαλάζι από την ανθοφορία μέχρι το καρπίδιο, αλλά τις έντονες βροχοπτώσεις πχ δεν τις καλύπτει». Για τους παραγωγούς, όπως συνεχίζει ο ίδιος, είτε η παραγωγή καταστραφεί από το χαλάζι, τον παγετό ή την βροχή δεν έχει μεγάλη σημασία καθώς «μια χαμένη παραγωγή όταν δεν φταίμε εμείς, όταν δεν υπήρχε τρόπος για να τη σώσουμε, χτυπάει τους πιο ευάλωτους. Μια κακή χρονιά μπορεί να είναι και η τελειωτική, η θανατική καταδίκη σε αυτό το επάγγελμα για κάποιους παραγωγούς».

Έρευνες του Τμήματος Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας μιλούν για την κλιματική κρίση από το 2016

Πώς εμφανίστηκε η κλιματική κρίση στην περιοχή; Σύμφωνα με τους ροδακινοπαραγωγούς από το 2017 υπήρχε μεγάλη ανησυχία εξαιτίας των έντονων καυσώνων. «Ενώ η ροδακινιά είναι είδος που αντέχει τη ζέστη, αυτό που λένε τις  ήπια καυστικές συνθήκες, όταν αρχίζουν τα παρατεταμένα 38άρια- 40άρια, τα δέντρα πέφτουν σε έναν λήθαργο, σε μια “σιέστα” και σταματάνε να μεγαλώνουν, δηλαδή σταματάει η πορεία προς την ωρίμανση» προσθέτει ο Β. Καραΐνδρος.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις στη ροδακινοπαραγωγή καταγράφονται από το Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας (Τ.Φ.Ο.Δ.) ήδη από το 2015-2016 ως μια εναλλαγή ξηρασίας, ζεστών χειμερινών περιόδων και ασυνήθιστων βροχοπτώσεων μέσα στο καλοκαίρι.

«Περάσαμε ένα ασυνήθιστα βροχερό καλοκαίρι το 2014, ακολούθησε το ξηρό καλοκαίρι το 2015, η ζεστή χειμερινή περίοδος 2015-2016, και οι αυξομειώσεις της θερμοκρασίας κατά την περίοδο της άνθησης τα έτη 2015 και 2016, προκαλώντας αντίξοες συνθήκες για την καλλιέργεια της ροδακινιάς» αναφέρει σε σχετικό άρθρο στο περιοδικό Γεωργία-Κτηνοτροφία η Δρ. Παυλίνα Δρογούδη από το EΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων (Τ.Φ.Ο.Δ.) Νάουσας.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα ανάλυσης ιστορικών μετεωρολογικών δεδομένων που καταγράφηκαν στο Τ.Φ.Ο.Δ. Νάουσας, η ετήσια μέση θερμοκρασία αυξήθηκε κατά 1,3°C τα τελευταία 52 χρόνια (1963-2015), δείχνοντας πως η κλιματική αλλαγή είναι γεγονός και στην Ημαθία. Η κα Δρογούδη αναφέρει ότι ο χρόνος άνθησης των οπωροφόρων δένδρων επηρεάζεται πολύ από μεταβολές της θερμοκρασίας. Σύμφωνα με την έρευνα λόγω της κλιματικής αλλαγής έπρεπε να δοθεί προτεραιότητα στη δημιουργία ποικιλιών σε αντίξοες συνθήκες.

«Η μόνη παρέμβαση που έχει γίνει από το κράτος είναι από το Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων. Αυτοί μπορώ να πω έχουν κάνει έρευνες για το θέμα με τεχνητές βροχοπτώσεις μέσα στο καλοκαίρι και εφαρμογές κάποιων βιολογικών σκευασμάτων για το πώς μπορεί να αντέξει το φρούτο στη βροχή. Το κράτος θεωρώ ότι δεν έχει ιδέα για τα προβλήματα, δε θέλει και να μάθει. Κάθε κυβέρνηση μοιράζει κάποιες φορές χρήματα σε αποζημιώσεις και εκεί εξαντλείται ο τρόπος παρέμβασης, που τον θεωρούν πιο ψηφοθηρικό. Για μένα η παρέμβαση μπορεί να γίνει μέσω της έρευνας και το Ινστιτούτο θα έπρεπε να χρηματοδοτείται για να διενεργεί στρατηγικές αντιμετώπισης του φαινομένου» δηλώνει ο Β. Καραϊνδρος .

Χρειάζεται μια διαφορετική αντίληψη για τη γεωργία

Μπορεί οι ανθισμένες ροδακινιές να δημιουργούν εντυπωσιακά όμορφες εικόνες στα απέραντα ροζ χωράφια, όμως, η συζήτηση για τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργεί η μονοκαλλιέργεια της ροδακινιάς έχει ανοίξει:

«Η μονοκαλλιέργεια εντείνει όλα τα προβλήματα που έχει μια καλλιέργεια. Όταν οι ασθένειες και οι “εχθροί” τρέφονται από τον ξενιστή τους, δηλαδή όσο πιο πολύ ροδάκινο δίνεις στους εχθρούς, τότε τα φυτοπροστατευτικά προβλήματα είναι πιο μεγάλα» αναφέρει ο ροδακινοπαραγωγός, επισημαίνοντας ωστόσο τους λόγους επικράτησης αυτής της καλλιέργειας. «Ήταν μια καλλιέργεια προσοδοφόρα που, όταν  τη δεκαετία του ’60 άλλες περιοχές άδειασαν από την μετανάστευση και την φτώχεια, αυτή η περιοχή μπορούσε να ζήσει με το εξαγωγικό εμπόριο στη Γερμανία. Άρα οι άνθρωποι έχουν συνείδηση ότι είναι μια κερδοφόρα καλλιέργεια, επίσης είναι καλλιέργεια που την ξέρουν, έχουν το know how, και έχουν εμπορικές δομές, συσκευαστήρια κ.ά». Από την άλλη, όπως λέει, «όταν βασιζόμαστε τόσο πολύ στο ροδάκινο, αν πληγεί λόγω εντόμου ή κάποιας ίωσης, καταλαβαίνετε ότι καταρρέουμε».

Ταυτόχρονα, όπως εξηγεί, μέθοδοι όπως η αναγεννητική ή η βιολογική γεωργία δεν έχουν πολύ απήχηση στην περιοχή καθώς «η ροδακινιά είναι ένα ξενικό είδος, ήρθε εδώ πριν 100 χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχει εγκλιματιστεί όπως η ελιά ή η άμπελος που είναι γηγενή είδη και έχουν έρθει από μόνα τους σε μια ισορροπία. Το ροδάκινο είναι ένας νέος οργανισμός που καινούργιες ασθένειες και εχθροί έρχονται και το διαταράσσουν, και δεν υπάρχουν βιολογικά σκευάσματα και λύσεις για όλα».

Ο ίδιος εφαρμόζοντας τα τελευταία χρόνια βιολογικές μεθόδους αντιμετώπισης εντόμων που χτυπούν τη ροδακινιά αποφαίνεται ότι χρειάζεται συνολικά ένας διαφορετικός τρόπος αντίληψης πάνω στη γεωργική ενασχόληση: «Η καινούργια γεωργία και, ειδικά ένας βιολογικός γεωργός το ξέρει πολύ καλά, δε βασίζεται στις λύσεις “εφαρμόζω και φεύγω”. Ζει μέσα στο κτήμα του, αφουγκράζεται το κτήμα του και αντιδράει πολύ στοχευμένα και πολύ προσεκτικά, δεν είναι η λογική πάω κάθε 10-15 μέρες στον γεωπόνο να ραντίσω. Δεν μπορεί να βγει ένα βιολογικό αντίστοιχο μυκητοκτόνο, αφιδοκτόνο, εντομοκτόνο που να μας κάνει απλά την ίδια καλλιέργεια βιολογική. Το βιολογικό θέλει πιο πολύ παρακολούθηση, πιο πολύ κόπο και πρέπει και εσύ ο ίδιος να είσαι ένας μικρός γεωπόνος μέσα στο κτήμα».

Ο αναστοχασμός πάνω στις μεθόδους που χρησιμοποιούνται για την καλλιέργεια της ροδακινιάς ολοκληρώθηκε πάνω στο βασικότερο πρόβλημα που θέτει επιτακτικά η κλιματική αλλαγή, την έλλειψη νερού. Μπορεί ο κάμπος της Ημαθίας να είναι περιτριγυρισμένος από βουνά και η διαθεσιμότητα σε νερό να θεωρείται επαρκής, ωστόσο το πότισμα των καλλιεργειών γίνεται με τους παραδοσιακούς τρόπους, όπως η κατάκλιση, που δεν εξοικονομούν νερό.

Ο Β. Καραΐνδρος εκφράζει την ανησυχία του για το μέλλον: «Είναι σημαντικό το πώς προετοιμαζόμαστε για την κλιματική αλλαγή, γιατί υπάρχει κίνδυνος να έρθουν χρονιές ξερικές, να μειωθεί η διαθεσιμότητα του νερού τα καλοκαίρια. Έχουμε επαναπαυθεί εντελώς και ποτίζουμε ακόμη με τρόπους αρχαίους ποτίσματος. Ακόμη και η κατάκλιση μπορεί να γίνει με σωστούς τρόπους, ούτε αυτή γίνεται σωστά, έχουμε παντού συχνά ανοιχτά κανάλια και άρα εξάτμιση, ακανόνιστες ροές κτλ. Υπάρχουν σύγχρονες μέθοδοι που εξοικονομούν νερό, όπως η στάγδην με κλειστά συστήματα, αλλά το κράτος δεν έχει μεριμνήσει για αυτό. Κάποιοι πολιτευτές προχώρησαν σε τέτοια συστήματα σε μερικά σημεία στο δικό τους το χωριό, με δικιά τους παρέμβαση, αλλά κανονικά αυτό θα πρέπει να είναι κρατική μέριμνα για όλους».

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Οίνος ευφραίνει καρδίαν, αλλά η κλιματική κρίση τον πληγώνει

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

1. Παντελίδης Γ., Δρογούδη Π. Βασιλακάκης Μ. 2018. Χειμερινός λήθαργος φυλλοβόλων οπωροφόρων και ακρόδρυων δένδρων. Ι. Επιπτώσεις μειωμένου ψύχους στην παραγωγικότητα και πρακτικές αντιμετώπισης. Γεωργία-Κτηνοτροφία 4, σελ. 30-34.

Το άρθρο Ροδάκινα Ημαθίας: Αναζητώντας ισορροπία στην εποχή των ακραίων καιρικών φαινομένων εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια οι απότομες αλλαγές στον καιρό-με τους όψιμους παγετούς την άνοιξη και το σφοδρό χαλάζι από τη μία, την ξηρασία και τους παρατεταμένους καύσωνες από την άλλη-έχουν οδηγήσει σε μεγάλη ανησυχία τους αμπελουργούς που βλέπουν μείωση του όγκου στην παραγωγή τους, αλλά και στο ερώτημα αν κάποιες ποικιλίες μελλοντικά θα καταστούν ακατάλληλες για την περιοχή καλλιέργειάς τους. Σύμφωνα με το αρμόδιο τμήμα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥπΑΑΤ) για την αμπελοοινική περίοδο 2023/24, ο όγκος της παραγωγής κρασιού στη χώρα μας κατέγραψε τα χαμηλότερα επίπεδα όλων των εποχών.

Προφανώς η κλιματική κρίση δεν ακούγεται μόνο από τα στόματα Ελλήνων οινοπαραγωγών αλλά καλλιεργητών σε όλη την Ευρώπη και τον πλανήτη. Στη Γαλλία το 2023, οινοπαραγωγοί που επλήγησαν από ακραίες κλιματικές συνθήκες ζήτησαν αποζημιώσεις είτε για να σταματήσουν την παραγωγή τους ή για να αλλάξουν καλλιέργειες. Η ανησυχία αυτή εκφράζεται και μέσα από τα αποτελέσματα της μελέτης των πανεπιστημίων Bordeaux Sciences Agro, CNRS, Université de Bordeaux and Université de Bourgogne τα οποία κατέδειξαν ότι αν η υπερθέρμανση του πλανήτη ξεπεράσει τους 2°C, περίπου το 90% όλων των παραδοσιακών αμπελουργικών περιοχών στις παράκτιες και πεδινές περιοχές της Ισπανίας, της Ιταλίας, της Ελλάδας και της νότιας Καλιφόρνια ενδέχεται να μην μπορούν να παράγουν υψηλής ποιότητας κρασί σε οικονομικά βιώσιμες συνθήκες μέχρι το τέλος του αιώνα λόγω των κινδύνων υπερβολικής ξηρασίας και συχνότερων κυμάτων καύσωνα.

Το ξινόμαυρο στην Ημαθία φαίνεται ότι προς το παρόν αντέχει…

Η ιστορία του κρασιού στη Μακεδονία και τη Θράκη ανάγεται στα τέλη της προϊστορικής εποχής. Στην περιοχή της Ημαθίας οι πρώτες πληροφορίες για την αμπελουργία, τους αμπελώνες και την παραγωγή κρασιού φτάνουν ως σήμερα από τα χρόνια της οθωμανοκρατίας.

Στην Πατρίδα Ημαθίας, από τις πρώτες περιοχές που έχει λάβει την κατάταξη ΠΟΠ το 1974 για την ποικιλία ξινόμαυρο, βρίσκεται το οινοποιείο του Χρήστου Ταραλά. Τρίτης γενιάς αμπελουργός έχει αναπτύξει ένα ολοκληρωμένο σύστημα βιολογικής καλλιέργειας, παραγωγής οίνου και τυποποίησης.

«Η βιολογική καλλιέργεια έχει αναπτυχθεί από αρχαιοτάτων χρόνων. Με τον καιρό έχει εξελιχθεί και έχουμε δει ότι συμβάλλει στην αειφόρο ανάπτυξη της γεωργίας, πράγμα που σημαίνει ότι έχουμε καλύτερο, ποιοτικό προϊόν, χωρίς υπολείμματα φυτοφαρμάκων και χημικών, τα οποία διοχετεύονται στην τροφική αλυσίδα. Το δύσκολο με τη βιολογική γεωργία είναι το ότι πρέπει κατά κάποιο τρόπο να προλαμβάνεις τις οποιεσδήποτε ασθένειες που μπορεί να προκύψουν στην καλλιέργεια, ενώ με τη συμβατική καλλιέργεια μπορείς και εκ των υστέρων -αλλά το τελικό προϊόν είναι πολύ διαφορετικό. Μιλάμε για περισσότερα ποιοτικά χαρακτηριστικά και περισσότερα στοιχεία τα οποία αναδεικνύουν τον τόπο που έχει μεγαλώσει το αγροτικό προϊόν και κατ’ επέκταση του προσδίδει διαφορετικά χαρακτηριστικά» εξηγεί ο Χρ. Ταραλάς σε μια περιήγηση στο αμπέλι του.

Το ξινόμαυρο, όπως αναφέρει, είναι μια ποικιλία η οποία ωριμάζει σε επικλινή και ημιορεινά εδάφη, διαδικασία στην οποία βοηθούν τα υπόγεια ρεύματα του νερού, τα οποία είτε με τη βροχόπτωση είτε με τις χιονοπτώσεις, αποθηκεύονται στους υδροφόρους ορίζοντες των βουνών, όπως τα όρη του Βερμίου και δίνουν ένα πολύ καλό τελικό προϊόν.

Μια από τις κύριες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης είναι η ταχύτερη ωρίμανση των σταφυλιών. «Αυτό που βλέπουμε είναι ότι υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη αστάθεια στον καιρό. Δηλαδή, η περσινή χρονιά είχε πάρα πολύ ζεστό χειμώνα, με αποτέλεσμα να μην έχουμε πολλά νερά στο έδαφος. Το πολύ ζεστό καλοκαίρι έκανε την ωρίμανση των σταφυλιών να έρθει περίπου ένα μήνα νωρίτερα. Όποιος δεν μπορούσε δηλαδή να ποτίσει το αμπέλι του, αντιμετώπιζε δυσκολίες, γιατί ούτε μεγάλο καρπό είχε, ούτε τη σωστή ποσότητα από άλλες χρονιές. Η υπερθέρμανση του πλανήτη και η αύξηση της θερμοκρασίας εμποδίζει την ανάπτυξη και οδηγεί σε ξηρασία. Οπότε έχουμε πιο μικρή ανάπτυξη και του φυτού και των καρπών. Βέβαια, στο ξινόμαυρο έχουμε παρατηρήσει ότι ίσως κάποιες χρονιές, που υπάρχει μια ισορροπία όσον αφορά τις θερμοκρασίες είτε του χειμώνα είτε του καλοκαιριού, έχουμε μια καλύτερη ωρίμανση, αλλά αυτό μένει να το δούμε και στα επόμενα χρόνια. Δεν μπορούμε να πούμε, όμως, ότι η αύξηση της θερμοκρασίας βοηθάει κατ’ επέκταση τη συνολική καλλιέργεια». Και αυτό, γιατί, όπως αναφέρει, η αύξηση της θερμοκρασίας οδηγεί σε στρεσάρισμα του φυτού με αποτέλεσμα να μην μπορεί να αναπτυχθεί, όπως θα έπρεπε.

«Θέλουμε το ριζικό σύστημα να πηγαίνει προς το έδαφος, δηλαδή αν το φυτό ψάχνει τον υδροφόρο ορίζοντα και δεν τον βρίσκει, ξεραίνεται. Επίσης, όταν δεν υπάρχει σωστή ωρίμανση του σταφυλιού, το σταφύλι δεν αναπτύσσεται, με αποτέλεσμα οι σταφιδιασμένες ρώγες να μην προσδίδουν κάτι στο τελικό προϊόν» συνεχίζει ο οινοπαραγωγός.

Δείτε το βίντεο: Στην Ημαθία, τα αμπέλια αντέχουν ακόμη τις νέες κλιματικές συνθήκες

Η κλιματική κρίση επηρεάζει την προσαρμογή των πιο γνωστών ποικιλιών

Ο Δημήτρης Τάσκος εργάζεται εδώ και τρία χρόνια ως ερευνητής στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ Δήμητρα στη Θεσσαλονίκη, ενώ παράλληλα έχει εμπειρία 25 χρόνων στην οινοβιομηχανία. Για τον ίδιο, το αμπέλι είναι ένας οργανισμός που καλλιεργείται εκεί που έχει προσαρμοστεί, σε ένα συγκεκριμένο περιβαλλοντικό πλαίσιο.

«Σε αυτό το πλαίσιο, το κλίμα είναι ο κυρίαρχος παράγοντας, με τις βασικές παραμέτρους να αποτελούν η θερμοκρασία, η διαθέσιμη υγρασία, η ακτινοβολία κ.ά. Κυρίως όμως, αυτό που καθορίζει τα πράγματα είναι η θερμοκρασία, είναι το μέτρο της διαθέσιμης ενέργειας που υπάρχει σε έναν τόπο, σε ένα συγκεκριμένο κλίμα. Ένα από τα πράγματα που κάνει η κλιματική αλλαγή – είναι αποδεδειγμένο πια- είναι ότι επηρεάζει τον βλαστικό κύκλο της αμπέλου, δηλαδή πόσο γρήγορα αναπτύσσονται τα φυτά, πότε ξεκινά η βλάστηση και πότε καταλήγει στο τέλος που για εμάς είναι κυρίως η τεχνολογική ωριμότητα των σταφυλιών, είτε είναι για οινοποίηση είτε επιτραπέζια. Αυτό σημαίνει ότι επηρεάζει την προσαρμογή των γνωστών ποικιλιών, αυτών που χρησιμοποιούμε πολλά χρόνια τώρα -ορισμένες από αυτές χρησιμοποιούνται επί 100άδες χρόνια σε έναν τόπο- επηρεάζει λοιπόν άμεσα την προσαρμογή τους. Αυτό έχει συνέπειες σε πολλά επίπεδα»

Ακούστε το podcast /Δημήτρης Τάσκος: Η κλιματική αλλαγή δεν αντιμετωπίζεται μόνο με τεχνικές λύσεις

Για τον ερευνητή δύο είναι τα επίπεδα συζήτησης πάνω στο ζήτημα της κλιματικής κρίσης. Το ένα αφορά τη βιωσιμότητα και το δεύτερο τα τεχνολογικά γνωρίσματα που παρουσιάζει μια παραγωγή σε μια συγκεκριμένα περιοχή. Επιπλέον, όπως λέει, όταν μιλάμε για κλιματική αλλαγή θα πρέπει να έχουμε στο νου μας όχι μόνο τις αυξημένες θερμοκρασίες αλλά και τη μεταβλητότητα, δηλαδή «ένας οργανισμός μπορεί να προσαρμόζεται σε μια κανονική καμπύλη θερμοκρασιών, αλλά είναι πάρα πολύ δύσκολο να προσαρμόζεται σε μεταβολές οι οποίες γίνονται με μεγάλη συχνότητα σε μικρή χρονική περίοδο». Οι παρατεταμένες ξηροθερμικές συνθήκες αλλά και συμπυκνωμένες βροχοπτώσεις και χαλαζοπτώσεις κατά περιόδους επηρεάζουν, σύμφωνα με τον ίδιο, και την επόμενη καλλιεργητική χρονιά ενώ παράλληλα ενδέχεται να οδηγήσουν σε ποιοτικές και ποσοτικές απώλειες που οφείλονται σε έξαρση ασθενειών και σε δυσκολίες στη φυτοπροστασία. Το σίγουρο για τον κ. Τάσκο είναι ότι μιλάμε για φαινόμενο που εξελίσσεται και χρειάζεται παρατήρηση και έρευνα, ωστόσο η παραγωγή καταγράφει ήδη μια μέση μείωση 30-40% περίπου. Αυτό δείχνουν για δεύτερη χρονιά και τα επίσημα στοιχεία του αρμόδιου τμήματος του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή καθώς η αμπελοοινική περίοδος 2024/25 κατέγραψε όγκο παραγωγής 1.430.666 εκατόλιτρων (hl), μειωμένη κατά 32,73% σε σύγκριση με το 2023 και είναι η δεύτερη χαμηλότερη στην ιστορία, μετά την περσινή περίοδο (2023/2024) όπου είχε καταγραφεί οριακά χαμηλότερη παραγωγή στα 1.379.433 hl σύμφωνα με ενημέρωση της Κεντρικής Συνεταιριστικής Ένωσης Αμπελοοινικών Προϊόντων (ΚΕΟΣΟΕ).

Η οριστική και βασισμένη στις δηλώσεις παραγωγή των οινοποιείων και των μεταποιητών παραγωγής οίνου εμφανίζεται ελαφρώς αυξημένη κατά 3,92% το 2024/2025 σε σύγκριση με την παραγωγή 2023/2024.

Πολυπαραγοντικό το πρόβλημα, δεν αρκούν οι συμπτωματολογικές λύσεις

Και ενώ οι αμπελουργοί αναζητούν λύσεις μέσω καλύτερης διαχείρισης των υδάτινων πόρων, ήδη η συζήτηση για αλλαγή των ποικιλιών έχει ανοίξει, κάτι που δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία καθώς κινδυνεύει να διαρρηχθεί ο δεσμός μεταξύ μιας περιοχής και των ποικιλιών της στα πλαίσια μιας γεωγραφικής ένδειξης.

Για τον Δημήτρη Τάσκο από τις λύσεις που προτείνονται για την επιβίωση μιας παραγωγής στον τόπο είναι η γεωγραφική μετατόπιση κάποιων ζωνών καλλιέργειας, άρα και ποικιλιών, ή η εισαγωγή άλλων, που θα έχουν τα χαρακτηριστικά που θα επιτρέπουν την οικονομική και την τεχνολογική/αγρονομική τους προσαρμογή. Όπως, όμως, επισημαίνει «αυτά λέγονται εύκολα, αλλά γίνονται δύσκολα. Επειδή το να πεις ότι μετατοπίζονται οι ζώνες καλλιέργειας σε ένα τόσο ρυθμιστικό πλαίσιο γεωγραφικών ενδείξεων, αυτό της Ε.Ε. και το εθνικό, μέσα σε μια αγορά που έχει στηθεί πάνω σε αυτά, δεν είναι εύκολο πράγμα. Αλλά δεν το αποκλείω ότι είναι ένας από τους τρόπους που θα καταφέρει τελικά ο αμπελοοινικός τομέας σε κάθε χώρα και σε κάθε περιοχή μέσα σε κάθε χώρα να προσπαθήσει να προσαρμοστεί. Δεν είναι όμως αυτό το απλό πραγματάκι που λέμε “α ξέρετε, παίρνουμε το αμπέλι από τα 200 μέτρα και το πάμε στα 800 μέτρα, όπου οι θερμοκρασίες είναι διαφορετικές”, δεν είναι η λύση στην προσαρμογή, δεν είναι να πιάσουμε έναν παράγοντα και να τον αντιμετωπίσουμε, είναι πολυπαραγοντικό το πρόβλημα».

«Μιλάμε για μια καλλιέργεια η οποία αποτυπώνει τον τόπο στον οποίο έχει φυτευτεί μετά από τα πρώτα 10 -15 χρόνια. Οπότε δεν είναι εύκολο κάθε 15 χρόνια να φυτεύεις ένα καινούριο αμπέλι» επισημαίνει από την πλευρά του ο Χρ. Ταραλάς για να συμπληρώσει: «Θα πρέπει να βρούμε τις ιδανικές συνθήκες και τοποθεσίες έτσι ώστε το αμπέλι να το φυτέψουμε τώρα και να διαρκέσει για πάνω από 40-50 χρόνια, ώστε να δώσει ένα πολύ διαφορετικό καρπό».

Στο ερώτημα αν η Πολιτεία στηρίζει κάποιες πρωτοβουλίες αντιμετώπισης ή προσαρμογής στο φαινόμενο οι απαντήσεις είναι δυστυχώς οι αναμενόμενες. «Υπάρχει μια πάρα πολύ καλή θα έλεγα συνεργασία των αμπελοκαλλιεργητών και των οινοποιών με τα Πανεπιστήμια. Υπάρχει μεγάλο πρόβλημα στην επαφή αυτή τη στιγμή του κλάδου μας με το Υπουργείο διότι είναι υποστελεχωμένο. Οι προσπάθειες που κάνουμε σαν καλλιεργητές και σαν οινοποιοί είναι  να προσπαθήσουμε να επικοινωνήσουμε το προϊόν μας και με την τοπική κοινωνία και με το εξωτερικό και αυτό βλέπουμε ότι λαμβάνει στήριξη αλλά είναι και δύσκολο» λέει ο κ. Ταραλάς. Σύμφωνα με τον ίδιο, υπάρχουν πιέσεις έτσι ώστε να υπάρξει μια σωστή αντιμετώπιση και των ευρωπαϊκών κονδυλίων και των προγραμμάτων τα οποία προορίζονται για την αμπελοκαλλιέργεια, έτσι ώστε ο κλάδος να στηριχθεί και να αναπτυχθεί.

Παρ’ όλα αυτά, όπως ξεκαθαρίζει ο κ. Τάσκος, οι επιστήμονες δεν μπορούν μόνοι τους να τα βάλουν με τη φύση. «Η Πολιτεία δεν κάνει τίποτα. Εγώ θα σας πρότεινα να κάνετε και ένα δεύτερο ερώτημα: τι κάνει και ο αμπελοοινικός κλάδος; Η απάντηση είναι ότι κάνει μεσοβέζικα πράγματα και στην πραγματικότητα, κατά τη γνώμη μου, δεν κάνει και τίποτα».

Για τους καλλιεργητές και τους ερευνητές το να συζητάμε για προσαρμογή είναι αυτονόητο. Ωστόσο, μια συμπτωματολογική αντιμετώπιση ενός παγκόσμιου φαινομένου, όπως η κλιματική αλλαγή, οδηγεί συχνά σε ημίμετρα. «Δεν υπάρχει άλλος τρόπος από το να κάτσει κανείς και να σχεδιάσει στρατηγικά. Δεν μπορείς να το κάνεις αποσπασματικά και σε καμία περίπτωση δεν είναι μόνο στα χέρια του επιστημονικού κόσμου, είναι τεράστιο λάθος. Χρειάζεται  απόδοση των πραγματικών αιτίων, τι φταίει και ίσως χρειάζεται αλλαγή παραγωγικού μοντέλου» επισημαίνει ο ερευνητής.

Σε κάθε περίπτωση στο αν οι ευρωπαϊκές πολιτικές βοηθούν στην επίλυση των προβλημάτων η απάντησή του είναι περισσότερο από σαφής: «Αν κάνει κανείς μια απλή διαδικτυακή αναζήτηση και βάλει τη λέξη κλιματική αλλαγή και αμπέλια ή κρασιά, θα βρει έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών μέσα σε επίσημα κείμενα της ΕΕ, όπως είναι και η ΚΑΠ. Αλλά το νόημα είναι τι κάνεις τελικά, όχι μόνο αν γράφεις πέντε πράγματα από τα οποία κάποια μπορεί να είναι ασφαλώς σωστά, είναι με ποιον τρόπο ενεργοποιείς τον κόσμο. Εγώ δε βλέπω να ενεργοποιείται ο κόσμος και γι’ αυτό ανέφερα ότι μια από τις συνέπειες που έχει η εφαρμογή της ΚΑΠ όλες αυτές τις δεκαετίες είναι ότι έχασε η ύπαιθρος τον κόσμο της. Πώς θα έχεις ανθεκτική ύπαιθρο και ανθεκτικά αμπέλια όταν δεν έχεις κόσμο να καλλιεργεί;».

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Μυδοκαλλιέργειες στον Θερμαϊκό: Υπάρχει περιθώριο να αποτραπεί η καταστροφή;

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Οίνος ευφραίνει καρδίαν, αλλά η κλιματική κρίση τον πληγώνει εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Η μυδοκαλλιέργεια στον Θερμαϊκό κόλπο, και στην Ελλάδα γενικότερα, ξεκίνησε εδώ και περίπου 40 με 50 χρόνια, τη δεκαετία του ’80 δειλά δειλά και κυρίως τη δεκαετία του ’90. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 έφτασε στο ζενίθ της, δημιουργώντας μια καλή μορφή πρωτογενούς παραγωγής αλλά και αποκέντρωσης, γιατί αφορά την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας (Κύμινα, Μάλγαρα, Χαλάστρα, Κλειδί Ημαθίας και Κίτρος Πιερίας). Υπάρχουν και μερικές μονάδες στο Στρυμονικό, μεταξύ Χαλκιδικής και Καβάλας, αλλά το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής αφορά τις περιοχές του Θερμαϊκού κόλπου» αναφέρει ο Ιωάννης Γιάντσης, επίκουρος καθηγητής στο εργαστήριο Αλιείας του τμήματος Γεωπονίας του ΑΠΘ μιλώντας στο Alterthess.

Αθροίζοντας καταστροφές

Στα Κύμινα, σε ένα από τα σκάφη των μυδοκαλλιεργητών, μας περίμενε ο Κ. Βερβίτης. Διανύσαμε μια τεράστια έκταση ορυζώνων μέχρι να φτάσουμε στις εκβολές του Αξιού ποταμού, σε ένα τοπίο εντυπωσιακό όσον αφορά την μορφολογία του. Ο Μάιος σηματοδοτεί την αρχή της καλλιέργειας, όπου οι μυδοκαλλιεργητές βάζουν τα μύδια στα κρυστάλλια, αναμένοντας την ολοκλήρωση της διαδικασίας ανάπτυξής τους το καλοκαίρι. Ο κ. Βερβίτης δεν ήταν αισιόδοξος και πώς να είναι αθροίζοντας απανωτές καταστροφές;

«Ξεκινάμε μετά από μια πολύ μεγάλη καταστροφή πέρυσι, το καλοκαίρι του 2024, που είχε ως αποτέλεσμα τη θανάτωση όλου του γόνου, αλλά και κάποιου ποσοστού των μυδιών που υπήρχαν για να πωληθούν. Οι καλλιεργητές αυτή τη στιγμή είναι σε δεινή θέση γιατί δεν έχει δοθεί κάποια αποζημίωση από το κράτος, ούτε κάποια βοήθεια κι όλοι προσπαθούν μόνοι τους να αντεπεξέλθουν σε όλη αυτή τη ζημία που έχουν υποστεί τα προηγούμενα χρόνια» αναφέρει ο Κ. Βερβίτης, τονίζοντας πόσο συνδεδεμένη είναι με τον τόπο η μυδοκαλλιέργεια. Στα Κύμινα μόνο υπήρχαν 60 μονάδες με το σύστημα longline και παλαιότερα ήταν η βασική ασχολία πολλών οικογενειών. Στην Κεντρική Μακεδονία, οι εν ενεργεία μονάδες υπολογίζονταν στις 200, με τις περισσότερες να αφορούν οικογενειακές επιχειρήσεις. Με το πέρασμα του χρόνου και λόγω των προβλημάτων που έχουν δημιουργηθεί, πολλοί εγκαταλείπουν το επάγγελμα. «Παραγωγοί δεν έχουν μύδια να πουλήσουν, οικογένειες έχουν μείνει χωρίς εργασία, με αποτέλεσμα και το εργατικό δυναμικό που απασχολούσαν να έχει μείνει έναν ολόκληρο χειμώνα χωρίς δουλειά» εξηγεί ο κ. Βερβίτης, δείχνοντας μας τα άδεια πλέον από μυδοκαλλιεργητές σκάφη.

Δείτε το βίντεο: Γιατί πεθαίνουν τα μύδια στον Θερμαϊκό κόλπο;

Τα μύδια είναι βασικό εξαγώγιμο προϊόν και η Ελλάδα βρίσκεται στην τέταρτη θέση όσον αφορά τις ποσότητες παραγωγής ετησίως. Την περίοδο του Covid, λόγω και των επιπτώσεων της πανδημίας στην οικονομική δραστηριότητα, ήρθε το πρώτο πλήγμα για τους μυδοκαλλιεργητές που δεν κατάφεραν να εξάγουν νωρίς, με αποτέλεσμα οι υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύχθηκαν στον Θερμαϊκό να οδηγήσουν για πρώτη φορά σε μαζική θνησιμότητα. Το ίδιο έγινε και τις επόμενες χρονιές με αποκορύφωμα το καλοκαίρι του 2024, όπου λόγω των ξαφνικών θαλάσσιων καυσώνων τα ποσοστά θνησιμότητας άγγιξαν το μεγαλύτερο ποσοστό της παραγωγής.

Οι θαλάσσιοι καύσωνες σκοτώνουν τα μύδια

Πώς αναπτύσσεται η μυδοκαλλιέργεια μας εξηγεί πιο αναλυτικά ο Ιωάννης Γιάντσης, εμβαθύνοντας λίγο περισσότερο στο πρόβλημα. «Πάνω στα βαρέλια που συνήθως βλέπουμε να επιπλέουν στη θάλασσα δημιουργείται το σύστημα longline, δηλαδή το σύστημα μακράς γραμμής όπου ζούνε τα μύδια καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους, από τη στιγμή που θα συλλεχθούν μέχρι να φτάσουν στο εμπορικό μέγεθος. Τρέφονται ως διηθηματοφάγοι οργανισμοί, φιλτράρουν το θαλασσινό νερό και κατακρατούν φυτοπλαγκτόν, ζωοπλαγκτόν, οργανική ουσία διαλυμένη, οτιδήποτε άλλο μικρό οργανισμό. Έτσι, επιλέγουν τα πλούσια σε οργανική ουσία νερά, όπως είναι και η περίπτωση των εκβολών του Αξιού, από τα τέσσερα ποτάμια που εκβάλλουν εκεί φέρνοντας μαζί τους οργανική ύλη». Όπως συνεχίζει, η μυδοκαλλιέργεια έχει μηδενικά έξοδα διατροφής καθώς τα μύδια τρέφονται από το θαλασσινό νερό, δεν συνιστούν κάποια μορφή περιβαλλοντικής ρύπανσης γιατί ζουν στο φυσικό τους περιβάλλον, δεν απαιτούν χρήσεις γης, καθώς βρίσκονται ούτως ή άλλως στη θάλασσα. Φυσικά είναι ευαίσθητα στη ρύπανση καθώς κατακρατούν ό,τι υπάρχει στο νερό.

«Σε αντίθεση με τους άγριους πληθυσμούς μυδιών, που ζουν κοντά στην επιφάνεια της θάλασσας, σε βράχους κτλ και έχουν το πλεονέκτημα να βγαίνουν και εκτός νερού λόγω του φαινομένου της άμπωτης και της παραλίας, τα μύδια των μυδοκαλλιεργητών έρχονται αντιμέτωπα με τις υψηλές θερμοκρασίες 24 ώρες το 24ωρο» αναφέρει ο καθηγητής, δηλώνοντας ότι το καλοκαίρι του 2024 καταγράφηκαν θερμοκρασίες άνω των 30 βαθμών κελσίου σε περίπου 1,5 μέτρα από την επιφάνεια για περίπου 10 μέρες. Πρόκειται για θερμοκρασίες πολύ υψηλότερες των αντοχών των μυδιών που σύμφωνα με τη βιβλιογραφία αντέχουν μέχρι τους 27 βαθμούς κελσίου. «Το θερμικό και το οξειδωτικό στρες που δημιουργείται στα μύδια προκαλούν και τα φαινόμενα θνησιμότητας» συμπληρώνει. Το αποτύπωμα της συνθήκης αυτής είναι τεράστιο στην παραγωγή, η οποία πριν από 20 χρόνια είχε πλησιάσει τους 40 χιλ. τόνους και σήμερα μπορεί να περιορίζεται στους 20-25 χιλ. τόνους. Μάλιστα κάποιες μονάδες μυδοκαλλιέργειας εκτιμάται ότι έχασαν το σύνολο της παραγωγής.

Η κλιματική κρίση μετέτρεψε σε hot spot τον Θερμαϊκό κόλπο

Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο (εργαστήριο Θαλάσσιας Τεχνικής και Θαλασσίων Έργων – Α.Π.Θ. ) αλλά και φορείς, όπως το ΕΛΚΕΘΕ, μελετούν την κατάσταση του Θερμαϊκού κόλπου, ήδη από τη δεκαετία του ‘80. Ανθρωπογενείς δραστηριότητες στο παράκτιο χώρο του κόλπου (βιομηχανική δραστηριότητα, γεωργία, κτηνοτροφία, λύματα) σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή αύξησαν σταδιακά τις πιέσεις που ασκούνται στον κόλπο.

Στην τελευταία τους έρευνα οι Γ. Κρεστενίτης, Γ. Ανδρουλιδάκης, Χ. Μακρής, Κ. Κομπιάδου κ.ά, διαπίστωσαν τη δραματική άνοδο της θερμοκρασίας τα τελευταία 50 χρόνια που επέφερε σημαντικές επιπτώσεις σε θαλάσσια είδη και υδατοκαλλιέργειες.

Ο Γιάννης Ανδρουλιδάκης, αναπληρωτής καθηγητής στο τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μιλώντας στο Alterthess, περιγράφει την κατάσταση ως εξής: «Ο βασικός τρόπος με τον οποίο παρατηρούμε την κατάσταση είναι, κυρίως, οι θερμικές αλλαγές του νερού του Θερμαϊκού κόλπου. Έχει παρατηρηθεί μια αύξηση γύρω στο μισό βαθμό ανά δεκαετία για την περιοχή του κόλπου, η οποία είναι λίγο παραπάνω από το μέσο όρο της Μεσογείου. Αυτή η αύξηση της θερμοκρασίας, που δεν περιορίζεται στην επιφάνεια της θάλασσας αλλά μπορεί να εντοπιστεί σε όλο το βάθος της στήλης του νερού, επηρεάζει όλο το οικοσύστημα και τους οργανισμούς που είναι πιο ευαίσθητοι σε τέτοιου είδους αλλαγές και επίπεδα θερμοκρασίας». Σύμφωνα με τον ίδιο, τα τελευταία 34 χρόνια έχουν εντοπιστεί θερμοκρασίες και πάνω από 30 βαθμούς Κελσίου. Αυτοί οι λεγόμενοι θαλάσσιοι καύσωνες είναι και πιο συχνοί και μεγαλύτερης διάρκειας απ’ ότι μπορεί να εμφανίζονταν παλαιότερα. Έτσι, αν συνδυάσει κανείς, όπως λέει, τη διάσταση της κλιματικής κρίσης στη θάλασσα με την ανθρωπογενή δραστηριότητα, η οποία μπορεί να προκαλέσει φαινόμενα π.χ. ευτροφισμού, λόγω των λιπασμάτων και των φυτοφαρμάκων, κατανοεί γιατί η κατάσταση γίνεται ολοένα χειρότερη. «Αυτό που έχουμε παρατηρήσει είναι ότι η αύξηση της θερμοκρασίας και η συχνότητα των θαλάσσιων καυσώνων στον Θερμαϊκό είναι πιο έντονη απ’ ότι σε άλλες περιοχές του Αιγαίου και με αυτήν την έννοια μπορούμε να τον ορίσουμε ως hot spot. Από εκεί πέρα η έννοια αυτή συνδέεται και με τις επιπτώσεις στους μυδοκαλλιεργητές που ξέρουμε ότι είναι από τις σημαντικότερες καλλιέργειες στον κόλπο».

Στο διάγραμμα βλέπουμε την ένταση των θαλάσσιων καυσώνων Ιανουάριος-Αύγουστος 2024 που συνυπολογίζει τη θερμοκρασία και τις μέρες διάρκειας τους (Πηγή: Journal of Marine Science and Engineering)

Το πανεπιστήμιο έχει σημάνει κίνδυνο, όμως, δεν το ακούει κανείς

Μπορεί άραγε να αναστραφεί η κατάσταση; Είναι προφανές ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης εξαρτάται από στρατηγικές που θα πρέπει να ακολουθηθούν σε παγκόσμιο επίπεδο. Ωστόσο, η συστηματική παρακολούθηση των διαφόρων παραγόντων και παραμέτρων που αφορούν το φαινόμενο στον Θερμαϊκό κόλπο είναι κάτι που θα βοηθούσε στη λήψη αποφάσεων και εφαρμογή διαφορετικών πολιτικών. Παρ’ όλα αυτά, όπως αποδεικνύει και η έκθεση και βεβαιώνει και ο Γ. Ανδρουλιδάκης, δεν υπάρχει ούτε συστηματική παρακολούθηση του Θερμαϊκού κόλπου τα τελευταία χρόνια, ούτε καν φορέας που θα μπορούσε να επιβλέψει ολιστικά τα προβλήματα του για να προτείνει και τις κατάλληλες λύσεις. «Αντιλαμβάνεστε ότι μια μη υγιής θάλασσα, επηρεάζει όλους σχεδόν τους οργανισμούς και ολόκληρο το οικοσύστημα, κάτι που επηρεάζει με τη σειρά του, όχι μόνο οικονομικά την περιοχή, όπως βλέπουμε με το παράδειγμα των μυδοκαλλιεργειών, αλλά και άλλους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας (δημόσια υγεία, τουρισμός)». Και σε αυτήν την περίπτωση, η παρέμβαση της Πολιτείας έρχεται πολύ αργότερα από την εμφάνιση του προβλήματος, και όπως τονίζει και ο ίδιος, δεν συνδέεται με πολιτικές πρόληψης. «Το να δοθούν αποζημιώσεις στους μυδοκαλλιεργητές είναι σημαντικό, αλλά δε φτάνει για να λύσεις το πρόβλημα, τη στιγμή που δεν γνωρίζεις, ούτε ενδιαφέρεσαι να μάθεις με έναν τρόπο πιο ολιστικό για το τι συμβαίνει και χρησιμοποιώντας έρευνες και δεδομένα να χαράξεις συγκεκριμένες πολιτικές» τονίζει.

Τα προβλήματα που έχει επιφέρει η κλιματική κρίση στη μυδοκαλλιέργεια αποτελούν βασικό αντικείμενο μελέτης του Εργαστηρίου Αλιείας του ΑΠΘ. Επιστήμονες από κοινού με μυδοκαλλιεργητές αναζητούν λύσεις προσπαθώντας να αναστρέψουν, έστω μερικώς, τη θλιβερή κατάσταση που έχει δημιουργηθεί. Κάποιες από τις λύσεις που ερευνώνται είναι η μεταφορά μονάδων μυδιών σε περιοχές με χαμηλότερες θερμοκρασίες (Θράκη, Κεντρική Ελλάδα, Ήπειρο). Ωστόσο, μια συνολική απομάκρυνση της μυδοκαλλιέργειας από την πλούσια σε οργανική ύλη περιοχή του Αξιού δεν θεωρείται δόκιμη, καθώς, όπως επισημαίνει ο κ. Γιάντσης «ακόμη και αν είχαμε μικρότερες θνησιμότητες, εν τέλει θα είχαμε μικρότερη παραγωγή».

Έτσι, ένα από τα ερευνητικά προγράμματα που βρίσκεται σε εξέλιξη επικεντρώνεται σε μεθόδους πρόληψης της απώλειας παραγωγής. «Με τη βοήθεια της χρήσης αισθητήρων και παρακολούθησης της κατάστασης του νερού (οξυγόνο, θερμοκρασία, ph, χλωροφύλλη) επιχειρούμε να δημιουργήσουμε ένα σύστημα που να συνδέει τη φυσιολογία των μυδιών με κάποιους φυσικούς μοριακούς δείκτες και να χτυπάει ένα καμπανάκι όταν επίκειται θνησιμότητα λόγω καυσώνων. Κάποιοι καλλιεργητές, αν είναι εφικτό, μπορούν να επισπεύσουν τη συγκομιδή και τη πώληση, άλλοι να επιλέξουν να βγάλουν τα μύδια από το νερό για μερικές μέρες» σημειώνει χαρακτηριστικά.

Αυτή η λύση, ωστόσο, δεν μπορεί να εξυπηρετήσει την πλειονότητα των παραγωγών.

«Εμείς στοχεύουμε μέσω ενός ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτείται από την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, να φτιάξουμε έναν οστρακογεννητικό σταθμό, δηλαδή να αναπτύξουμε κάποιες μεθόδους τεχνητής αναπαραγωγής μυδιών, επιλέγοντας πιο ανθεκτικούς γονότυπους, τις οποίες μετά να δώσουμε στην πολιτεία για να κάνει κάτι σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα». Οι μέθοδοι αυτές συνίστανται στο εξής και δεν σχετίζονται με γενετική τροποποίηση: «Αυτό που βρήκαμε μέσω ενός διδακτορικού που ολοκληρώθηκε πρόσφατα είναι ότι μέσα σε εκατομμύρια μύδια κάποιοι γονότυποι που έχουν εξελιχθεί μέσω φυσικής επιλογής προσφέρουν ανθεκτικότητα στα μύδια για τις υψηλές θερμοκρασίες. Και αυτό θα μπορούσε να γίνει στοχευμένα με την βοήθεια της γενετικής βελτίωσης, έτσι ώστε να καλλιεργήσουμε πιο ανθεκτικούς πληθυσμούς που να ανταπεξέρχονται καλύτερα στα φαινόμενα υψηλής θερμοκρασίας και λιγότερου διαθέσιμου οξυγόνου».

Και ενώ στο ΑΠΘ δημιουργείται ένας εντελώς εξειδικευμένος χώρος που να αναπτύσσει μεθόδους τεχνητής αναπαραγωγής, η Πολιτεία δεν έχει προχωρήσει -σε αντίθεση με όλη την Ευρώπη- στη δημιουργία δημόσιων οστρακογεννητικών σταθμών που να λειτουργούν προς όφελος των παραγωγών.

«Δεν είναι κάτι μακρινό, δεν είναι κάτι εξωπραγματικό, γιατί μπορώ να σας πω ότι ακριβώς με τον ίδιο τρόπο λειτουργεί η υδατοκαλλιέργεια πέστροφας. Στη Βόρεια Ελλάδα υπάρχουν τρεις κρατικοί ιχθυογεννητικοί σταθμοί. Αυτό θα βοηθούσε τους καλλιεργητές, θα τους έδινε τον γόνο των οστρακοειδών για να συνεχίσουν μόνοι τους την αναπαραγωγή, αλλά θα οδηγούσε και στην ανάπτυξη άλλων μορφών οστρακοκαλλιέργειας που θα έδινε και ένα πολύ καλό οικονομικό κίνητρο σε πολλούς παραγωγούς και θα βοηθούσε στην αποκέντρωση και θα λειτουργούσε πολύ ευνοϊκά για τον κλάδο. Δυστυχώς αυτό λείπει ακόμα, αλλά πιστεύω και ελπίζω να γίνει στο μέλλον» συμπληρώνει ο Ιωάννης Γιάντσης.

Στο ερώτημα τι έκαναν τα αρμόδια Υπουργεία για να αντιμετωπίσουν την κατάσταση, η απάντηση ήταν ακόμη πιο αποκαρδιωτική: «Είναι ευθύνη της Πολιτείας να δώσει βάρος στη μυδοκαλλιέργεια, μέχρι τώρα ήταν κάτι εντελώς άγνωστο. Δηλαδή όταν μιλούσα με στελέχη του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, μου έλεγαν ότι δεν γνώριζαν. Δεν γνώριζαν ότι έχουμε ένα προϊόν που καλλιεργείται στις περιοχές αυτές και εξάγεται κατά 90%, ούτε ότι οι κλάδοι της μυδοκαλλιέργειας και της οστρακοκαλλιέργειας σε μια χώρα με αυτή την τοπογραφία και τη βιοποικιλότητα, έχουν προοπτική. Οπότε αν υπάρχει μια ευθύνη της Πολιτείας, λοιπόν, εγώ θα την εστίαζα εκεί: ότι δεν γνωρίζει το κομμάτι αυτό της πρωτογενούς παραγωγής, το οποίο δεν το γνωρίζουμε γενικά και οι περισσότεροι ίσως, αλλά θα έπρεπε να το γνωρίζουμε».

Για τον κ. Βερβίτη τα πράγματα είναι πλέον οριακά στο σήμερα ενώ οι σκέψεις για το πώς τα πράγματα μπορεί να αλλάξουν, αν τελικά αλλάζουν, αφορά κάτι πολύ μελλοντικό. Για τον ίδιο, πρέπει να ενισχυθούν οι παραγωγοί που έχασαν το εισόδημά τους το 2025, για να μπορέσουν να δουλέψουν ξανά για το 2026. Διαφορετικά, όπως λέει, οι περισσότεροι θα εγκαταλείψουν τη δουλειά τους.

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Η παρατεταμένη ζέστη χτυπά και την κτηνοτροφία-Τα βουβάλια της Κερκίνης χρειάζονται νερό και δροσιά

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Μυδοκαλλιέργειες στον Θερμαϊκό: Υπάρχει περιθώριο να αποτραπεί η καταστροφή; εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

Μείωση στην παραγωγή νωπού αγελαδινού γάλακτος κατέγραψε ο οργανισμός ΕΛΓΟ-Δήμητρα για την Ελλάδα  με βάση τα επίσημα στοιχεία για την περίοδο 2020-2024. Σύμφωνα με αυτά,  η παραγωγή μειώθηκε από 652.986 (το 2020) σε 533.116 (το 2024) τόνους, μια μείωση, δηλαδή, της τάξης των 120.000 τόνων (μείωση 18,37%). Παρόλο που απουσιάζουν έρευνες για να διευκρινιστούν οι σύνθετες αιτίες της μείωσης αυτής, κτηνοτρόφοι ομολογούν ότι η κλιματική αλλαγή, με τις ακραίες καιρικές συνθήκες και τις μεταβολές στο περιβάλλον, επιδεινώνει τις συνθήκες εκτροφής, ενώ μέχρι στιγμής δεν έχει ληφθεί κανένα μέτρο για τη στήριξή τους. Είναι προφανές ότι καταστροφικά φαινόμενα, όπως ο Daniel, προκάλεσαν ένα βαρύ πλήγμα όχι μόνο στην παραγωγή αιγοπρόβειου και αγελαδινού γάλακτος αλλά συνολικά στην κτηνοτροφία της περιοχής λόγω της απώλειας ζωικού κεφαλαίου και των ζωονόσων που προκλήθηκαν.

Σύμφωνα με τον Αθ. Σαρόπουλο, πρόεδρο του ΓΕΩΤΕΕ/παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας, η ξηρασία η οποία θα επιτείνεται στην Ελλάδα και ειδικότερα στην Κεντρική Μακεδονία, δημιουργεί ιδιαίτερο πρόβλημα στην παραγωγή ζωοτροφών. «Πρέπει να βρούμε τρόπο πώς θα αλλάξουμε τα σιτηρέσια, με ζωοτροφές οι οποίες είναι πιο ανθεκτικές στην ξηρασία» τονίζει μιλώντας στο Alterthess, ενώ αναφέρεται στην άμεση επίδραση της ζέστης στα πουλερικά και τα χοιρινά. «Τα πουλερικά δεν έχουν καθόλου ιδρωτοποιούς αδένες. Οι υψηλές θερμοκρασίες δημιουργούν σοβαρό πρόβλημα, ακόμη και θάνατο των πτηνών. Το ίδιο συμβαίνει και με τα χοιρινά που έχουν λίγους ιδρωτοποιούς αδένες και δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τη ζέστη» προσθέτει, εκφράζοντας τον κίνδυνο ότι μια νέα άνοδος της θερμοκρασίας θα έχει ως επίπτωση απώλεια ζωικού κεφαλαίου.

Χωρίς να παραγνωρίζουμε τη συμβολή της κτηνοτροφίας μεγάλης βιομηχανικής κλίμακας στο κλιματικό φαινόμενο, παρακολουθούμε με τη βοήθεια του Τρύφωνα Γιαντσίδη, προέδρου του συνεταιρισμού βουβαλοτρόφων Ελλάδας, τις επιδράσεις της κλιματικής κρίσης σε ένα σπάνιο είδος αυτόχθονων και ενδημικών ζώων που εκτρέφονται στην περιοχή της Κερκίνης. Εκεί βρίσκεται το 80% των βουβαλιών στην Ελλάδα, καθώς ο βιότοπος και η υδροχαρής βλάστηση λειτουργεί ευεργετικά για τα ίδια.

Δείτε το βίντεο: Τα βουβάλια της Κερκίνης χρειάζονται νερό και δροσιά

«Τα βουβάλια είναι φυσικά προσαρμοσμένα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, χρειάζονται νερό και έναν βάλτο για να δροσίζονται. Η αγαπημένη τους τροφή είναι το καλάμι, η νεροαγριάδα και όλα αυτά τα φυτά που βρίσκονται στην περιοχή της Κερκίνης. Ήταν αυτά που διατήρησαν τον πληθυσμό» αναφέρει ο βουβαλοτρόφος. Ωστόσο, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και ειδικά η περσινή ανομβρία δημιούργησαν προβλήματα. «Ευτυχώς εδώ κοντά στη λίμνη, περιμετρικά ή μέσα στο δέλτα του ποταμού, υπάρχει ακόμα πολύ γόνιμο έδαφος και διατηρείται ένας βαθμός υγρασίας, ώστε ακόμη και σε δύσκολες καιρικές συνθήκες η βλάστηση να παραμένει, έτσι ώστε τα ζώα αυτά να μπορούν να βόσκουν και να επιβιώνουν. Αν, όμως, υπάρξει ελάττωση των υδάτων, τα ζώα αυτά θα δυσανασχετούν και δε θα μπορέσουν εύκολα να αντέξουν τον καύσωνα, ο οποίος θα τους επηρεάσει ιδιαίτερα». Σύμφωνα με τον ίδιο, τα ζώα κινδυνεύουν από θερμοπληξία ενώ αν τα καλοκαίρια τείνουν να γίνουν ακόμα πιο θερμά, δε θα μπορούν να βγαίνουν για βοσκή. Τέλος, η ξηρασία και η παρατεταμένη ανομβρία θα επηρεάσει συνολικά το περιβάλλον της λίμνης, κάτι που θα έχει συνέπειες πρώτα στη φυσική ζωή και τη βλάστηση καθώς και στις αρδευόμενες από τη λίμνη κοντινές καλλιέργειες.

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Βιομηχανική γεωργία και κλιματική κρίση: Ένας φαύλος κύκλος εξάρτησης και καταστροφής

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Η παρατεταμένη ζέστη χτυπά και την κτηνοτροφία-Τα βουβάλια της Κερκίνης χρειάζονται νερό και δροσιά εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.

«Η γεωργία και η κλιματική κρίση βρίσκονται σε έναν φαύλο κύκλο εξάρτησης και αλληλοκαταστροφής. Η μεν κλιματική κρίση έχει άμεσες επιπτώσεις στην παραγωγή της τροφής μας, η δε γεωργία με τον τρόπο που εφαρμόζεται σήμερα, δηλαδή το βιομηχανικό και εντατικό της μοντέλο, είναι αυτό που δημιουργεί και επιδεινώνει την κλιματική κρίση» μας λέει η Έλενα Δανάλη, υπεύθυνη εκστρατείας της Greenpeace για τη βιώσιμη γεωργία.

Όπως εξηγεί, το κυρίαρχο αγροδιατροφικό μοντέλο βασίζεται στις μονοκαλλιέργειες, βασίζεται στα φυτοφάρμακα και τα λιπάσματα, βασίζεται στα ορυκτά καύσιμα. «Παγκοσμίως το 1/3 των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου οφείλεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία» τονίζει η Έλενα Δανάλη. «Μόνο η εντατική βιομηχανική κτηνοτροφία εκπέμπει τόσους ρύπους όσο ολόκληρος ο τομέας μεταφορών μαζί» αναφέρει χαρακτηριστικά.

Σύμφωνα με την οργάνωση GRAIN, η βιομηχανική αγροδιατροφική αλυσίδα – από το χωράφι ως το ράφι, συμπεριλαμβανομένης της εντατικής κτηνοτροφίας, αλλά και των αποδασώσεων για την επέκταση της αγροτικής γης – ευθύνεται για το 35% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Η οργάνωση υπογραμμίζει ότι οι ευθύνες γι’ αυτή τη συνθήκη δεν πρέπει να αναζητηθούν στους αγρότες, αλλά στις εταιρείες που ελέγχουν το αγροδιατροφικό σύστημα και ωθούν σε όλο και μεγαλύτερη εκβιομηχάνιση της αγροτικής παραγωγής και ταυτόχρονα στη συγκέντρωση γης και τη δημιουργία ολιγοπωλίων.

Πολυεθνικοί κολοσσοί ελέγχουν την αγροδιατροφική αλυσίδα, ενώ τα αγροκτήματα μικρής κλίμακας ωθούνται εκτός αγοράς

Σύμφωνα με την έκδοση του ETC Group “Food Barons 2022” σε τέσσερις τομείς της αγροδιατροφικής αλυσίδας – τους σπόρους, τα φυτοφάρμακα, τα αγροτικά μηχανήματα  και τα φαρμακευτικά προϊόντα για ζώα- εντοπίζουμε ακριβώς τον ορισμό του ολιγοπωλίου, καθώς τέσσερις εταιρείες ελέγχουν πάνω από το 40% της αγοράς.

Ειδικά σε ό,τι αφορά τους σπόρους, από τους οποίους ξεκινά η αγροδιατροφική αλυσίδα, τέσσερις εταιρείες (Bayer, Corteva, Syngenta και BASF) ελέγχουν το 57% της αγοράς, ενώ μόνο η Bayer και η Corteva ελέγχουν το 42%. Χωρίς να προκαλεί καμία έκπληξη, οι ίδιες ακριβώς τέσσερις εταιρείες ελέγχουν το 61% της αγοράς των φυτοφαρμάκων, μόνο που σε αυτόν τον τομέα είναι η Syngenta που έχει την πρωτοκαθεδρία, ελέγχοντας μόνη της το 25% της αγοράς.

«Σήμερα ανάμεσα στους 570 εκατομμύρια παραγωγούς τροφής στον κόσμο και τους 7,2 δισεκατομμύρια καταναλωτές τροφής στον κόσμο, υπάρχουν μόνο τέσσερις κολοσσοί που διακινούν αγροτικά προϊόντα. Αυτοί οι τέσσερις διακινητές ελέγχουν το 75% της αγροτικής παραγωγής» αναφέρει η Έλενα Δανάλη. «Ο έλεγχος της αγροτικής παραγωγής είναι σε όλα τα στάδια. Από τον σπόρο, που είναι πατενταρισμένος κι έτσι δεν μπορούν οι παραγωγοί να κρατήσουν σπόρο για την επόμενη σεζόν, από τα σκευάσματα, από την πρόσβαση στην αγορά, τη διακίνηση, τη μεταποίηση, τη νομοθεσία, την πολιτική, τη χρηματοδότηση… Όλα τα στάδια, τα οποία χρειάζεται η αγροτική παραγωγή για να ξεκινήσει κάτι από τη Γη και να φτάσει στο πιάτο μας, ελέγχονται από ελάχιστους κολοσσούς και δεν είναι στα χέρια των πολιτών και στα χέρια των παραγωγών», τονίζει.

Η έκθεση της Greenpeace «Βιομηχανοποίηση ή κλείσιμο» παρουσιάζει στοιχεία για το πώς το υπάρχον αγροδιατροφικό σύστημα αναγκάζει τους αγρότες να βιομηχανοποιηθούν προκειμένου να παραμείνουν στο επάγγελμα, εξωθώντας πολλούς αγρότες μικρής κλίμακας να σταματήσουν τη δραστηριότητά τους. Σύμφωνα με την Eurostat, το 2020 είχαν απομείνει στην Ε.Ε. 9,1 εκατ. αγροκτήματα, περίπου 5,3 εκατομμύρια λιγότερα σε σχέση με το 2005, μία μείωση κατά 37% μέσα σε 15 χρόνια.

Η τάση αυτή είναι αντίστροφη σε ό,τι αφορά τα αγροκτήματα βιομηχανικής κλίμακας – με οικονομική απόδοση άνω των 250.000 ευρώ ανά έτος -τα οποία αυξήθηκαν κατά περισσότερο από το μισό (+56%) μεταξύ 2007 και 2022. Μάλιστα, τα ακόμη μεγαλύτερα αγροκτήματα- με οικονομική απόδοση που ξεπερνάει τα 500.000 ευρώ ανά έτος- σχεδόν διπλασιάστηκαν, καθώς αυξήθηκαν κατά 96%.

Η έκθεση της Greenpeace επισημαίνει κάτι ακόμη σημαντικό: Παρόλο που υπάρχουν πλέον λιγότερα εμπορικά αγροκτήματα στην Ε.Ε., αυτά παράγουν περισσότερο σε σχέση με παλαιότερα, σύμφωνα με τη μέση οικονομική αξία της παραγωγής τους. Η οικονομική απόδοση ανά αγρόκτημα αυξήθηκε μεταξύ 2007 και 2022 στην Ε.Ε., με τα μεγαλύτερα εμπορικά αγροκτήματα να οδηγούν αυτή την αύξηση, αυξάνοντας την απόδοσή τους κατά 51%. Η πίεση στα αγροκτήματα να αυξήσουν την οικονομική τους απόδοση, η οποία συχνά συνοδεύεται από πιο καταστροφικές βιομηχανικές γεωργικές πρακτικές, σημαίνει επίσης ότι η οικονομική ισχύς στη γεωργία εξακολουθεί να είναι συγκεντρωμένη στα χέρια λίγων αγροκτημάτων.

Κοινή Αγροτική Πολιτική: Υπέρ των μεγάλων βιομηχανικών αγροκτημάτων και όχι των μικρών αγροτών και του περιβάλλοντος  

Η τάση συρρίκνωσης των αγροκτημάτων μικρής κλίμακας στην Ε.Ε. ενισχύεται από τη μη δίκαιη πρόσβαση σε χρηματοδοτήσεις. «Υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα στα αγροκτήματα μικρής κλίμακας και στα αγροκτήματα μεγάλης κλίμακας, τόσο όσον αφορά τις δημόσιες χρηματοδοτήσεις, δηλαδή τις επιδοτήσεις από την Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) όσο και τις ιδιωτικές χρηματοδοτήσεις, οι οποίες είναι κυρίως από τράπεζες» τονίζει η Έλενα Δανάλη. «Το 1% των μεγαλύτερων αγροκτημάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εισπράττει το 1/3 της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης», αναφέρει χαρακτηριστικά.

«Το πρώτο και κύριο πρόβλημα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής» συνεχίζει η κα Δανάλη «είναι ότι είναι στρεμματική, δηλαδή τα χρήματα πηγαίνουν στα στρέμματα και όχι στις καλλιέργειες, όχι στο αν καλλιεργείται υγιεινή τροφή ή με ποιες μεθόδους συντηρείται υγιές το αγρόκτημα. Αυτό σημαίνει ότι όποιος μπορεί να αγοράσει ή να νοικιάσει γη, εμφανίζεται ως παραγωγός, χωρίς να έχει καμία σημασία τι παράγει και πώς. Άλλη μεγάλη αδικία της ΚΑΠ είναι ότι δεν προτεραιοποιείται η παραγωγή της τροφής μας. Χρήματα πηγαίνουν και στην κτηνοτροφία, ανεξάρτητα με το αν είναι εντατική, βιομηχανική και ρυπαίνει ή στην παραγωγή βιοκαυσίμων και όχι στην παραγωγή τροφής».

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική της ΕΕ θεσπίστηκε το 1962 ως μια σύμπραξη της ευρωπαϊκής κοινωνίας με τον αγροτικό τομέα της. Από τη μια μεριά υποσχόταν τη διασφάλιση επαρκούς και ποιοτικής τροφής για όλους τους ευρωπαίους πολίτες, από την άλλη δίκαιες αμοιβές και αξιοπρεπές εισόδημα για τους ευρωπαίους αγρότες.

Δυστυχώς, 60 χρόνια μετά, είναι κοινός τόπος ότι η Κοινή Αγροτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως σχεδιάζεται κεντρικά και υλοποιείται από τα κράτη μέλη, έχει αποτύχει σε αυτούς τους στόχους της, παρ’ ότι καταναλώνει σχεδόν το ένα τρίτο του Ευρωπαϊκού Προϋπολογισμού. Χαρακτηριστικά, για την περίοδο 2021-2027 ο επίσημος προϋπολογισμός της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής ξεπέρασε τα 385 δισ. ευρώ.

Την ίδια ώρα, σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το εισόδημα των αγροτών παραμένει περίπου 40% χαμηλότερο σε σύγκριση με τα εισοδήματα σε άλλους τομείς, ενώ περισσότεροι από 42 εκατ. άνθρωποι στην ΕΕ δε μπορούν να αντέξουν οικονομικά ένα ποιοτικό γεύμα κάθε δεύτερη μέρα. Είναι σχεδόν ένας στους 10 κατοίκους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η τρέχουσα ΚΑΠ (2021-2027), παρουσιάστηκε από την ηγεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως πιο πράσινη και πιο δίκαιη. Εναρμονιζόμενη με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (Farm to Fork Strategy) και τη Στρατηγική για τη Βιοποικιλότητα, η τελευταία ΚΑΠ έφερε τα λεγόμενα «οικολογικά σχήματα» για την προώθηση περιβαλλοντικών πρακτικών – όπως η μείωση κατά 50% της χρήσης φυτοφαρμάκων έως το 2030 – με την εφαρμογή των οποίων συνέδεσε την καταβολή μέρους των ενισχύσεων. Μπροστά στις σφοδρές αντιδράσεις των αγροτών, οι οποίοι με οργισμένες διαδηλώσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες στις αρχές του 2024 εξέφραζαν αγωνία για τα εισοδήματα και το μέλλον τους, η ηγεσία της ΕΕ τελικά αναδιπλώθηκε σημαντικά, αποσύροντας π.χ. την πρόβλεψη για τα φυτοφάρμακα. Στην πραγματικότητα, ικανοποίησε και πάλι τα συμφέροντα των κολοσσών της αγροτοβιομηχανίας, χωρίς να δίνει καμία ουσιαστική διέξοδο στους αγρότες.

«Οι αγρότες φυσικά βγήκαν στο δρόμο για την ΚΑΠ. Το πρόβλημα, όμως, των αγροτών δεν είναι τα οικολογικά σχήματα. Είναι το πώς οφείλουν να τα εφαρμόσουν χωρίς καμία στήριξη, καμία βοήθεια, καμία πολιτική κατεύθυνση, καμία εξασφάλιση» τονίζει στο Alterthess η Έλενα Δανάλη. «Το πρόβλημα των αγροτών δεν είναι το περιβάλλον. Η φύση δεν είναι αντίπαλος των αγροτών και η βιοποικιλότητα δεν είναι πρόβλημα. Η βιοποικιλότητα είναι λύση. Το πρόβλημα των αγροτών είναι η αδικία, το χάσμα, η πολιτική αδιαφορία και η εκμετάλλευση» υπερθεματίζει.

Περισσότερα για τις κατευθύνσεις και τα αποτελέσματα της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής στο podcast του Alterthess «No Farmers No Food: Τι συμβαίνει με την ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική;» 

«Σχεδόν τρομακτικές» χαρακτηρίζει τις ευρωπαϊκές πολιτικές για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης ο Jean Thevenot, αγρότης από τη Χώρα των Βάσκων, εκπρόσωπος της οργάνωσης Via Campesina στην Ευρώπη, ο οποίος μίλησε στο Alterthess. «Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, βασικά οι παράγοντες που ευθύνονται για την κλιματική αλλαγή, προσπαθούν να μας πείσουν ότι έχουν τη λύση. Εμείς πιστεύουμε ότι αυτό δεν είναι δυνατό» ξεκαθαρίζει. «Το πρόβλημα είναι η βιομηχανική γεωργία. Και ό,τι αλλαγές κι αν κάνεις, ακόμα και αν χρησιμοποιήσεις Γενετικά Τροποποιημένους Οργανισμούς (ΓΤΟ) ή άλλες τεχνολογίες, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο, γιατί αυτό το μοντέλο είναι δομημένο πάνω στο κέρδος. Αντίθετα, το οικογενειακό μοντέλο παραγωγής τροφίμων, το οποίο υπερασπιζόμαστε στη Via Campesina, δεν βασίζεται στο κέρδος. Στόχος του είναι να ταΐσει τον κόσμο. Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά», υπογραμμίζει ο Jean Thevenot.

O εκπρόσωπος της Via Campesina υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση στρέφεται όλο και περισσότερο σε λύσεις προσαρμοσμένες στην αγορά, χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Εκφράζει μάλιστα σοβαρές επιφυλάξεις απέναντι σε προτάσεις όπως το carbon farming ή η αναγεννητική γεωργία, όπως προωθούνται αυτή τη στιγμή από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

«Φοβόμαστε πως η πρόταση της Επιτροπής για το carbon farming, που βασίζεται στις χρηματοπιστωτικές αγορές και την πώληση πιστωτικών μονάδων άνθρακα, θα προσελκύσει νέους φορείς στον τομέα αυτόν και αυτοί οι νέοι φορείς θα αγοράσουν γη για να παράγουν πιστώσεις άνθρακα αντί για τρόφιμα. Ήδη το βλέπουμε αυτό, έχουμε παραδείγματα μέσα από το δίκτυο της Via Campesina στο Ηνωμένο Βασίλειο, και επίσης από την Πορτογαλία, όπου στην ουσία χάνονται καλλιέργειες λόγω του carbon farming» αναφέρει ο Jean Thevenot, ενώ για την αναγεννητική γεωργία προσθέτει: «Στα χαρτιά φαίνεται πολύ καλό, αλλά στην πραγματικότητα προωθείται από τεράστιες βιομηχανικές εταιρείες, όπως η Unilever, η Nestlé κ.ά. Είναι απλώς ένα ωραίο “πράσινο ξέπλυμα” (green washing)».

Στον αντίποδα των κυρίαρχων πολιτικών, η Via Campesina -ένα παγκόσμιο κίνημα το οποίο εκπροσωπεί πάνω από 200 εκατομμύρια αγρότες και εργάτες γης σε όλο τον κόσμο- προτείνει την peasant-based agroecology, μια αγρο-οικολογία βασισμένη στους αγρότες. «Λέμε αγροοικολογία γιατί πράγματι θέλουμε να δουλεύουμε με τη φύση, αλλά και βασισμένη στους αγρότες, δηλαδή να προέρχεται από τους αγρότες για τους αγρότες, και όχι να επιβάλλεται από εξωτερικούς παράγοντες» μας εξηγεί ο Jean Thevenot. Επαναφέρει εξάλλου τον όρο της διατροφικής κυριαρχίας, τον οποίο εισήγαγε για πρώτη φορά η Via Campesina το 1996.  «Ήμασταν η πρώτη οργάνωση που μίλησε για διατροφική κυριαρχία αντί για διατροφική ασφάλεια. Η διατροφική ασφάλεια ασχολείται μόνο με αριθμούς, και εμείς θεωρήσαμε ότι αυτό δεν είναι αρκετό. Δεν μπορούμε να μετράμε μόνο τις θερμίδες. Στον δικό μας ορισμό της διατροφικής κυριαρχίας περιλαμβάνουμε έννοιες όπως δημοκρατία και συμμετοχή των πολιτών, ώστε να μπορούμε να έχουμε ένα διατροφικό σύστημα που να είναι πιο δίκαιο, πιο ισότιμο και, κυρίως, τοπικά προσαρμοσμένο — να καλλιεργούνται δηλαδή οι καλλιέργειες που είναι κατάλληλες για κάθε περιοχή και για τον τοπικό πληθυσμό».

Στην ερώτηση αν αυτό το εναλλακτικό αγροοικολογικό μοντέλο, βασισμένο στα μικρής κλίμακας αγροκτήματα, μπορεί πράγματι να θρέψει τα 8 δισ. του πληθυσμού της γης, ο Jean Thevenot δηλώνει με έμφαση στο Alterthess: «Ξεκάθαρα ναι. Δεν είναι η βιομηχανική γεωργία που θρέφει τον πλανήτη, είμαστε εμείς, οι μικροί και μεσαίοι αγρότες. Η οικογενειακή γεωργία σήμερα παράγει το 75% της τροφής που καταναλώνεται στον πλανήτη». Για όποιον δυσπιστεί, ο εκπρόσωπος της οργάνωσης Via Campesina παραπέμπει σε έκθεση που δημοσίευσε το 2019 ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών, με αφορμή τη Δεκαετία των Ηνωμένων Εθνών για την Οικογενειακή Γεωργία.

Ολόκληρη η συνέντευξη του Jean Thenevot: Στη Via Campesina λέμε ότι η τροφή δεν είναι εμπόρευμα, είναι πολιτισμός και πάνω από όλα πολιτική υπόθεση

Μέσα σε 15 χρόνια η Ελλάδα έχασε το 31% των αγροκτημάτων της 

Μέσα σε αυτό το διεθνές και ευρωπαϊκό περιβάλλον, ο ελληνικός αγροτικός τομέας βρίσκεται βέβαια και αυτός αντιμέτωπος με κρίσιμες προκλήσεις. Σημειώνεται ότι και στην Ελλάδα το κυρίαρχο αγροτικό μοντέλο – αν και δεν είναι μεγάλης κλίμακας, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της χώρας – παραμένει βιομηχανικό και στηρίζεται στην εντατική, χημική γεωργία.

Η ελληνική γεωργία δε χαρακτηρίζεται από βασικές αδυναμίες όπως ο μικρός γεωργικός κλήρος, με τη μέση έκταση ανά γεωργική εκμετάλλευση στην Ελλάδα να είναι περίπου 50 στρέμματα, έναντι 170 στην Ευρώπη. Μάλιστα το 52% των ελληνικών γεωργικών εκμεταλλεύσεων έχει έκταση έως 20 στρέμματα, κάτι που αυξάνει σημαντικά το κόστος παραγωγής για τους έλληνες αγρότες. Την ίδια ώρα, είναι πολύ χαμηλή η συλλογική οργάνωση των παραγωγών, η οποία θα μπορούσε να αντισταθμίσει τον μικρό και πολυτεμαχισμένο γεωργικό κλήρο. Χαρακτηριστικά, το ποσοστό προϊόντων που διακινούνταν το 2015 μέσω συνεταιρισμών ήταν μόνο το 20%, ενώ στην Ευρώπη είναι παραπάνω από το διπλάσιο.

Η κλιματική κρίση, λοιπόν -η οποία έδειξε το σκληρό της πρόσωπο στην ελληνική γεωργία με την καταστροφική καταιγίδα Daniel στη Θεσσαλία, ενώ επιφέρει και μακροπρόθεσμες συνέπειες, όπως διαπιστώσαμε π.χ. στην Κεντρική Μακεδονία- καθιστά ακόμη πιο αναγκαίο έναν στρατηγικό σχεδιασμό για τον πρωτογενή τομέα της χώρας.

«Δεν είναι μόνο η κλιματική κρίση, απλώς η κλιματική κρίση προστίθεται στις στρεβλώσεις που υπάρχουν και στα διαρθρωτικά προβλήματα και κάνει ένα κοκτέιλ που όντως διώχνει κόσμο κάθε χρόνο από το αγροτικό επάγγελμα» τονίζει ο Αθανάσιος Σαρόπουλος, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος/Παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας.

Η έκθεση «Βιομηχανοποίηση ή κλείσιμο» της Greenpeace, δείχνει ότι και στην Ελλάδα καταγράφεται η ίδια τάση συγκέντρωσης σε μεγάλα αγροκτήματα, όπως σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Συγκεκριμένα, μεταξύ 2007 και 2021, η Ελλάδα έχασε το 31% από τα αγροκτήματά της. Αυτή η μείωση αφορά αποκλειστικά τα αγροκτήματα μικρής κλίμακας, που έχουν συρρικνωθεί κατά 37%.

Ακούστε ακόμη/ Λόης Λαμπριανίδης: Οι πολιτικές για το κλίμα δεν μπορούν να εφαρμοστούν χωρίς αγρότες

Την ίδια ώρα, αν και η Ελλάδα ακόμα έχει μόνο λίγα αγροκτήματα βιομηχανικής κλίμακας (με οικονομική απόδοση πάνω από €250.000), ο αριθμός τους έχει σαφώς αυξηθεί από 540 σε 860 αγροκτήματα (+59%). Ανάμεσα σε αυτά τα αγροκτήματα βιομηχανικής κλίμακας, υπήρχαν μόνο 40 με οικονομική απόδοση πάνω από €500,000 ανά έτος το 2007, ενώ το 2021 ήταν ήδη 300.

Δομικά προβλήματα και απουσία εθνικής στρατηγικής

Μιλώντας στο Alterthess, ο Αθανάσιος Σαρόπουλος υπογραμμίζει την απουσία εθνικής στρατηγικής στον αγροτικό τομέα, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’80. «Αφεθήκαμε στις ευρωπαϊκές επιδοτήσεις και σε κάποιες περιπτώσεις φτάσαμε στο σημείο να εκμαυλίσουμε τους αγρότες, να μην παράγουν, απλώς για να εισπράττουν», τονίζει. Όπως σημειώνει, ακόμη και μετά την οικονομική κρίση, οι προσπάθειες των παραγωγών να στραφούν σε ποιοτικά προϊόντα και εξαγωγές δεν συνοδεύτηκαν από μια συντεταγμένη κυβερνητική πολιτική – ούτε σε εθνικό ούτε σε περιφερειακό επίπεδο.

Οι συνέπειες αυτής της έλλειψης στρατηγικού σχεδιασμού γίνονται πλέον ορατές σε επίπεδο διατροφικής επάρκειας. «Η Ελλάδα δεν έχει αυτάρκεια στα βασικά τρόφιμα. Αν για οποιονδήποτε γεωπολιτικό λόγο διακοπεί η δυνατότητα εισαγωγών -όπως είδαμε ήδη με τον πόλεμο στην Ουκρανία- τότε θα έχουμε τεράστια προβλήματα», προειδοποιεί ο κ. Σαρόπουλος.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει στο Alterthess, μόλις το 25% του βόειου και του χοιρινού κρέατος παράγεται εγχώρια, η χώρα εισάγει το 70% του μαλακού σιταριού -με το οποίο φτιάχνουμε το ψωμί, ενώ η παραγωγή πατάτας, γάλακτος και οσπρίων δεν επαρκεί για την κάλυψη των εσωτερικών αναγκών.

«Αν πάψουν οι εισαγωγές, η ελληνική οικογένεια θα πρέπει να μειώσει τη διατροφή της κατά τα δύο τρίτα ή και περισσότερο», σημειώνει με έμφαση ο κ.Σαρόπουλος. Τονίζει δε πως η Κοινή Αγροτική Πολιτική έπαιξε ρόλο ώστε η χώρα να οδηγηθεί σε αυτή την κατάσταση εξάρτησης από τις εισαγωγές.

«Για παράδειγμα, η επιδότηση του σκληρού σιταριού από την Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν για να ευνοήσουν τους Ιταλούς που είχαν τη βιομηχανία των ζυμαρικών. Τι κάναμε στην Ελλάδα; Εκεί που το 1981 είχαμε 7 εκατ. στρέμματα μαλακό σιτάρι και 2 εκατ. σκληρό, λόγω της επιδότησης αυτής, έγιναν 7 εκατ. στρέμματα σκληρό σιτάρι -και μάλιστα, τα πιο πολλά δεν παρήγαγαν καν, τα δήλωναν μόνο για να πάρουν την επιδότηση- και έμειναν μόνο 2 εκατ. στρέμματα μαλακό σιτάρι. Αυτή η αλλαγή έγινε μέσα σε μια εικοσαετία, 1982 με 2001. Η επιδότηση δημιούργησε το πρόβλημα, είναι ένα μέτρο που αποφάσισε η Ευρωπαϊκή Ένωση» τονίζει ο κ. Σαρόπουλος.

Ασκώντας έντονη κριτική στην ηγεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις κατευθύνσεις της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, ο Χρίστος Τσαντήλας, γεωπόνος-εδαφολόγος και πρ. Διευθυντής του Ινστιτούτου Βιομηχανικών και Κτηνοτροφικών Φυτών του ΕΛΓΟ Δήμητρα, δεν παραβλέπει να καταδείξει τις ευθύνες και των ελληνικών κυβερνήσεων και φέρνει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα -αυτή τη φορά από την καλλιέργεια του βαμβακιού- για να δείξει πώς οι ελληνικές κυβερνήσεις, ήδη από πολύ νωρίς, δεν αξιοποίησαν στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού τα ευρωπαϊκά κονδύλια.

Όπως λέει στο Alterthess ο κ.Τσαντήλας, η Ευρωπαϊκή Ένωση χορηγεί στην Ελλάδα περίπου 190 εκατομμύρια ευρώ ετησίως για την ενίσχυση της βαμβακοπαραγωγής, με τη λογική όμως -όπως σημειώνει- να ενισχυθεί η βαμβακοκαλλιέργεια εκεί όπου πραγματικά γίνεται, για να υπάρξουν καλύτερες αποδόσεις. «Τι έγινε όμως; Διαδώσαμε την καλλιέργεια του βαμβακιού σε όλη τη χώρα, ανεξάρτητα από το πού είναι καλύτερη η περιοχή για βαμβάκι, με τη λογική να μοιραστούν οι επιδοτήσεις για μικροπολιτικούς λόγους σε όλες τις περιοχές. Να πάρει ο κάθε πολιτευτής στην περιοχή του, να μοιράσει χρήματα» τονίζει ο κ. Τσαντήλας. Ως αποτέλεσμα, δόθηκαν πολλά χρήματα για την καλλιέργεια του βαμβακιού, ακόμη και σε περιοχές που δεν είναι αποδοτικές για αυτή την καλλιέργεια. Ο κ. Τσαντήλας αναφέρει π.χ. ότι στην Κεντρική και Δυτική Μακεδονία οι αποδόσεις φτάνουν μόλις τα 120 κιλά βαμβάκι ανά στρέμμα, ενώ στη Θεσσαλία ξεπερνούν τα 400 κιλά ανά στρέμμα. «Δεν μπορούμε να καλλιεργούμε το βαμβάκι και εδώ και εκεί, πρέπει να το καλλιεργήσουμε εκεί που αποδίδει περισσότερο» υπογραμμίζει και καλεί να διορθωθεί άμεσα η πολιτική που εφαρμόζεται σχετικά με την οικονομική ενίσχυση των καλλιεργειών.

Να σημειωθεί πως όταν ο κ. Τσαντήλας μας επεσήμανε την ανάγκη αυτή, ακόμη δεν είχε καν αποκαλυφθεί το σκάνδαλο στον ΟΠΕΚΕΠΕ…

Περισσότερα στο podcast του Altherthess «Η ΚΑΠ στην Ελλάδα: Επιδοτήσεις, στρεβλώσεις και σκάνδαλα»

Χωρίς καθοδήγηση από την Πολιτεία οι αγρότες απέναντι στην κλιματική κρίση

Η κλιματική κρίση φέρνει με δραματικό τρόπο στο προσκήνιο τις χρόνιες στρεβλώσεις και αδυναμίες που χαρακτηρίζουν την ανάπτυξη του ελληνικού αγροτικού τομέα και καθιστά επιτακτικό ένα στρατηγικό σχέδιο από μέρους της Πολιτείας, με σκοπό τη θωράκιση της ελληνικής αγροτικής παραγωγής, τη στροφή προς πιο φιλοπεριβαλλοντικές πρακτικές, αλλά και την πραγματική ενίσχυση των αγροτών.

Ο Χρίστος Τσαντήλας προτείνει τον καθορισμό αγροοικολογικών ζωνών, με στόχο να αντιστοιχηθούν οι καλλιέργειες με τις περιοχές όπου μπορούν να αποδώσουν περισσότερο και ποιοτικότερα. «Να βάλουμε τον παραγωγό να καλλιεργήσει και να έχει το μεγαλύτερο δυνατό όφελος, όχι να τον βάλουμε να καλλιεργεί οποιαδήποτε καλλιέργεια οπουδήποτε, ίσα ίσα για να του δίνουμε την επιδότηση ως μια μικρή βοήθεια. Αν γίνουν οι αγροοικολογικές ζώνες, η κάθε περιοχή θα ξέρει τι καλλιέργεια πρέπει να βάλει και εκεί μπορούμε όντως να ενισχύσουμε οικονομικά την καλλιέργεια» σημειώνει.

Από την πλευρά του ο κ. Σαρόπουλος υπογραμμίζει μεταξύ άλλων την ανάγκη επιστημονικής καθοδήγησης στους αγρότες, προκειμένου να καταφέρουν να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης στο χωράφι τους. «Παλιά υπήρχε ο γεωπόνος στο τοπικό γραφείο της αγροτικής οικονομίας, ο οποίος είχε επιδεικτικό αγρό και έκανε δοκιμαστικές καλλιέργειες. Δηλαδή, έδειχνε μια νέα μέθοδο καλλιέργειας, έβλεπαν όλοι στην περιοχή και κάποιοι – οι πιο πρωτοπόροι και πιο νέοι- ακολουθούσαν. Αυτή η δομή καταργήθηκε», αναφέρει και προσθέτει: «Η πρότασή μας σαν Επιμελητήριο είναι ότι πρέπει να δημιουργηθούν ξανά οι λεγόμενες γεωργικές εφαρμογές σε κάθε διεύθυνση αγροτικής οικονομίας και κτηνιατρικής του κάθε νομού, με συγκεκριμένο περιεχόμενο την προσαρμογή στην κλιματική κρίση».

Σημειώνεται ότι το ΓΕΩΤΕΕ Κεντρικής Μακεδονίας έχει καταθέσει ολοκληρωμένο υπόμνημα στον πρωθυπουργό και όλους τους εμπλεκόμενους φορείς, με τις προτάσεις του Παραρτήματος για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής στον πρωτογενή τομέα και το φυσικό περιβάλλον της Κεντρικής Μακεδονίας.

«Πρέπει να συνειδητοποιηθεί ότι χρειαζόμαστε πολύ μεγάλες αλλαγές. Ας καταλάβει και ο τελευταίος ότι το ζήτημα της κλιματικής κρίσης δεν είναι σλόγκαν. Οι καταστροφές στη Θεσσαλία μας υπενθύμισαν με τον πιο σκληρό τρόπο αυτό για το οποίο μας προειδοποιούσαν οι επιστήμονες» τονίζει ο Λόης Λαμπριανίδης, οικονομικός γεωγράφος, αφυπηρετήσας καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Καλεί μάλιστα το τραύμα της Θεσσαλίας να λειτουργήσει ως μία τομή για να ακολουθήσουμε πολιτικές οι οποίες «να μας πάνε αλλού», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά. «Αυτές οι πολιτικές δεν μπορεί να είναι στο επίπεδο του μεμονωμένου αγρότη. Δεν μπορεί ο μεμονωμένος αγρότης να λύσει αυτό εδώ το ζήτημα. Αυτό θέλει μία συλλογικότητα, θέλει ένα κράτος το οποίο να δημιουργεί φορείς, θέλει η επιστήμη να είναι δίπλα. Θέλει ένα διαφορετικό μοντέλο ανάπτυξης. Αυτό δεν έγινε σε καμία περίπτωση» λέει ο κ Λαμπριανίδης.

«Οι παραγωγοί είναι θύματα της κλιματικής κρίσης», τονίζει η Έλενα Δανάλη. «Και γιατί βιώνουν τις επιπτώσεις της, αλλά και γιατί είναι εγκαταλελειμμένοι στο πώς θα εφαρμόσουν το άλλο αγροτικό μοντέλο που συζητάμε. Οι παραγωγοί χρειάζονται τρία πράγματα. Χρηματοδότηση, τεχνογνωσία και πρόσβαση στην αγορά. Αυτά και τα τρία δεν μπορεί να είναι αφημένα πάνω τους. Είναι ευθύνη της Πολιτείας» εξηγεί και προσθέτει: «Όταν δεν υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις και πολιτικά μέτρα, που ευνοούν ένα αγροτικό μοντέλο που αναχαιτίζει την επιδείνωση της κλιματικής κρίσης, υπάρχει πάρα πολύς χώρος για εκμετάλλευση, για μονοπώλιο, για εξαγορά, για αισχροκέρδεια, για αδικία και τελικά αυτός ο φαύλος κύκλος εξάρτησης και αλληλοκαστροφής (κλίματος και γεωργίας) επιδεινώνεται».

Το Alterthess απευθύνθηκε στο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, προκειμένου να συζητήσει σχετικά με τις προκλήσεις της ελληνικής γεωργίας με φόντο την κλιματική κρίση και το σχέδιο της κυβέρνησης για την αντιμετώπισή τους. Παρά το επίμονο αίτημά μας για μία συνέντευξη με τον υπουργό Κώστα Τσιάρα, έως τη δημοσίευση της έρευνας δε λάβαμε απάντηση.

Ανεξέλεγκτη κατάληψη αγροτικής γης από φωτοβολταϊκά

Την ώρα που η κλιματική κρίση ασκεί πιέσεις στην ελληνική γεωργία, φέρνοντας στο προσκήνιο ακόμη και ζητήματα διατροφικής επάρκειας, μία από τις εμφανιζόμενες ως λύσεις για την αντιμετώπισή της, δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα. Ο λόγος για την ανάπτυξη των φωτοβολταϊκών πάρκων βιομηχανικής κλίμακας, τα οποία εξαπλώνονται με ταχείς ρυθμούς από το 2020, καταλαμβάνοντας τεράστιες εκτάσεις αγροτικής γης.

Το γιγαντιαίο φωτοβολταϊκό πάρκο 246MW το οποίο σχεδιάζεται σε έκταση 4.500 στρεμμάτων στον δήμο Νέας Χαλκηδόνας στην Κεντρική Μακεδονία, σε μια περιοχή με αμπελώνες και καλλιέργειες σιτηρών, είναι ένα μόνο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Έως και 320.000 στρέμματα γεωργικής γης υψηλής παραγωγικότητας μπορούν να καλυφθούν από φωτοβολταϊκά στην ελληνική επικράτεια σύμφωνα με τη νομοθετική πρόβλεψη (ν.4711/2020), ενώ κανένα όριο δεν προβλέπεται για την κατάληψη απλής καλλιεργήσιμης γης.

«Η αλλαγή χρήσης γης της γεωργικής γης υψηλής παραγωγικότητας είναι ένα μέτρο αντισυνταγματικό» δηλώνει στο Altherthess ο πρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ Κεντρικής Μακεδονίας, Αθανάσιος Σαρόπουλος. Όπως εξηγεί, «υπάρχει προγενέστερη απόφαση του Συμβουλίου Επικρατείας που λέει ότι η προστασία της γης υψηλής παραγωγικότητας είναι προστασία ενός φυσικού πόρου εν ανεπαρκεία και άρα εντάσσεται στο άρθρο 24 συντάγματος που προστατεύει τα δάση». Ο κ. Σαρόπουλος εκτιμά ότι τελικά η προστασία της αγροτικής γης μπορεί να έρθει μόνο με προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας και δικαστικές αποφάσεις.

Χαρακτηρίζει δε ως έγκλημα και παραλογισμό την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε αρδεύσιμες εκτάσεις. «Σκεφτείτε, στον κάμπο της Θεσσαλονίκης κάνουμε δίκτυα άρδευσης από τη δεκαετία του ’60, φεύγουν τα κανάλια από τα ποτάμια και ποτίζουν τα χωράφια. Και μέσα εκεί πετάνε ένα φωτοβολταϊκό γιατί θεωρητικά επιτρέπεται».

Ο κ. Σαρόπουλος καταγγέλλει και την τακτική της λεγόμενης «σαλαμοποίησης» των έργων από τις εταιρείες, προκειμένου να χειραγωγήσουν το σύστημα και να λάβουν αδειοδότηση. «Υπάρχουν πολύ μεγάλα έργα, τα οποία πήραν γνωμοδοτήσεις, κομμάτι κομμάτι. Δηλαδή δεν μπορούσαν να δουν οι υπηρεσίες ότι θα εγκατασταθεί π.χ. μια ενιαία πλάκα με τζάμια 5.000 στρεμμάτων, γιατί πήραν “πονηρά” άδεια για 100 στρέμματα εδώ, 100 στρέμματα εκεί και τελικά κάποιες μεγάλες εταιρείες τα ένωσαν και θέλουν να κάνουν ενιαία φωτοβολταϊκά πάρκα, τα μεγαλύτερα της Ευρώπης, της τάξης των χιλιάδων στρεμμάτων» εξηγεί.

Ως πρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ/Παράρτημα Κεντρικής Μακεδονίας, ο κ. Σαρόπουλος έχει θέσει αυτά τα θέματα με επιστολή του προς το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ήδη από το 2021, τονίζοντας την ανάγκη ενός ορθού χωροταξικού σχεδιασμού ώστε η ανάπτυξη των ΑΠΕ να μην ανταγωνίζεται άλλους φυσικούς πόρους και την αγροτική παραγωγή.

«Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά εκατομμύρια στρέμματα, τα οποία είναι τελείως μη παραγωγικά, πολλές εκτάσεις οι οποίες είναι βράχοι. Θα μπορούσε λοιπόν να εγκαθίστανται εκεί οι μονάδες ΑΠΕ και να μη χάνεις γεωργική γη» τονίζει και ο Χρίστος Τσαντήλας. «Βέβαια αυτό θα σήμαινε ότι θα είχαν λιγότερα οικονομικά οφέλη οι εταιρείες που παράγουν την ενέργεια, γιατί θα έπρεπε να κάνουν ακριβότερα έργα, αφού θα ήταν πολύ πιο μακριά από τα δίκτυα» προσθέτει με νόημα.

Ο κ. Τσαντήλας είχε δημοσιεύσει το 2022 τη μελέτη «Ηλιακή ενέργεια & γεωργία: Μια άρρηκτη δυναμική σχέση», ως επιστημονικός συνεργάτης του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ. Σε αυτή υπογράμμιζε, όπως και ο κ. Σαρόπουλος, την ανάγκη ενός ορθού χωροταξικού σχεδιασμού και μιας ολοκληρωμένης πολιτικής, ώστε τα φωτοβολταϊκά να μπορέσουν ακόμη και να βοηθήσουν τον αγροτικό τομέα, δίνοντας λύση στους αγρότες για την αντιμετώπιση του υψηλού ενεργειακού κόστους. Ωστόσο, όπως δηλώνει στο Alterthess, «η νομοθεσία για τις ΑΠΕ και τα φωτοβολταϊκά, γίνεται κατά παραγγελία των μεγάλων ενεργειακών μονάδων. Αδιαφορώντας πλήρως για την καταστροφή της γεωργικής γης. Αυτό σημαίνει μείωση των αγροτικών προϊόντων. Αυτό σημαίνει μεγάλο πρόβλημα στον αγροτικό πληθυσμό».

Ο Χρίστος Τσαντήλας επισημαίνει και το ζήτημα της διαφάνειας ως προς την έκταση γης υψηλής παραγωγικότητας που έχει ήδη καταληφθεί. «Ο ΔΕΔΔΗΕ που έχει τα στοιχεία, όσες φορές κι αν του έχει ζητηθεί – από ερευνητές, από υπηρεσίες, ακόμα και από πολιτικούς που τα ζητούν για να κάνουν ερωτήσεις στη Βουλή- δεν τα δίνει. Γιατί υπάρχει μία πολιτική κάλυψης αυτού του χώρου» σημειώνει ο κ. Τσαντήλας.

Σημειώνεται ότι ΔΕΔΔΗΕ και ΑΔΜΗΕ είναι οι αρμόδιοι φορείς να ελέγχουν αν έχει εξαντληθεί το όριο εγκατάστασης φωτοβολταϊκών πάρκων σε γη υψηλής παραγωγικότητας ανά περιφερειακή ενότητα και σύμφωνα με το νόμο οφείλουν να δημοσιεύουν ανά δίμηνο τα σχετικά στοιχεία στις ιστοσελίδες τους. Παρ’ όλ’ αυτά δεν γνωστοποίησαν τα σχετικά στοιχεία ακόμη και όταν αγρότες τα ζήτησαν με εξώδικο, απειλώντας με ασφαλιστικά.

Ο κ. Τσαντήλας σημειώνει ότι από την ανεξέλεγκτη εγκατάσταση φωτοβολταϊκών βιομηχανικής κλίμακας, όχι μόνο χάνεται γεωργική παραγωγή, αλλά χάνεται συνολικά η ποιότητα και η ιδιαίτερη αξία της.

Προσθέτει ότι σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, στην περίπτωση των φωτοβολταϊκών βιομηχανικής κλίμακας που ξεπερνούν τα 300-400MW, αυξάνεται η μέση θερμοκρασία στον περιβάλλοντα χώρο, σε μια αρκετά μεγάλη έκταση, έως και 4°C. «Για παράδειγμα, στη Θεσσαλία το καλοκαίρι η θερμοκρασία μπορεί να φτάσει τους 42°C. Αν σε κάποια περιοχή η θερμοκρασία αυξηθεί κι άλλο εξαιτίας των φωτοβολταϊκών, θα κινδυνεύσει ακόμη και η ζωή των ανθρώπων στα διπλανά χωριά. Πέρα από το ότι δε θα μείνει τίποτα από τις καλλιέργειες, γιατί θα δημιουργηθεί ένα πραγματικό καμίνι», αναφέρει.

Ο κ. Τσαντήλας υπογραμμίζει στο Alterthess ότι η ανάπτυξη μεγάλων βιομηχανικών πάρκων έχει τελικά αντίστροφο αποτέλεσμα και ως προς την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, καθώς στα εδάφη που θα μείνουν ακαλλιέργητα για να μπουν φωτοβολταϊκά θα πάψει και η λειτουργία τους που σχετίζεται με την απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα. «Αντί γι’ αυτό, τελικά θα παράγουμε θερμότητα» τονίζει.

«Και να πούμε το εξής: αν τουλάχιστον η παραγόμενη ενέργεια χρησιμοποιούνταν απ’ τους αγρότες για τις δικές τους ανάγκες, να πληρώσουν το ρεύμα τους, να πληρώσουν το πετρέλαιο κλπ θα έλεγε κανείς, εντάξει, να το κάνουμε, γιατί ενισχύουμε τη γεωργική παραγωγή. Μα η ενέργεια που παράγεται από αυτές τις μονάδες είναι ενέργεια που παράγουν μεγάλες εταιρείες και πουλάνε το ρεύμα στο χρηματιστήριο. Είναι μάλιστα τόσο μεγάλες οι ποσότητες που παράγονται, ώστε πολλές φορές χάνονται στο δίκτυο, δεν τις θέλουμε. Τις παράγουμε όμως, έχοντας καταστρέψει γεωργική γη», καταλήγει ο κ. Τσαντήλας.

Δείτε τη συνέχεια της έρευνας: Εν αρχή ην ο σπόρος

Η έρευνα «Ήταν στραβό το κλίμα…» πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ-Παράρτημα Ελλάδας

Το άρθρο Βιομηχανική γεωργία και κλιματική κρίση: Ένας φαύλος κύκλος εξάρτησης και καταστροφής εμφανίστηκε πρώτα στο AlterThess.gr - Όλες οι Ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη.